Επεισόδιο στο οποίο «λάμπει η αυταπάρνησις και ο ηρωισμός» και το οποίο είναι «εφάμιλλον άλλων αξιομνημονεύτων επεισοδίων της εθνικής ημών ιστορίας, άξιον να εγείρη τον θαυμασμόν και την συμπάθειαν πάσης ευαισθήτου ψυχής και ικανόν νʼ αποστομώση τους διασύροντας τον κρητικόν λαόν ως έρμαιον ραδιούργων ξένων», χαρακτηρίζει τη θυσία του Αρκαδίου ο Έλληνας πρόξενος στα Χανιά Νικόλαος Σακόπουλος σε έκθεσή του προς τον υπουργό Εξωτερικών της Ελλάδας Επαμεινώνδα Δεληγεώργη, τον οποίο διαδέχτηκε μετά από ένα μήνα ο Χαρίλαος Τρικούπης, ως υπουργός Εξωτερικών της κυβέρνησης Αλέξανδρου Κουμονδούρου. Ο Σακόπουλος, ο οποίος αρχικά εξέφραζε αντιρρήσεις για το κίνημα των Κρητών, όπως και ο τότε πρωθυπουργός Δημήτριος Βούλγαρης τώρα υποκλίνεται στο μεγαλείο της υπέρτατης πράξης για την ελευθερία. Έχουν προηγηθεί άλλες αναφορές του προς τον υπουργό, στις οποίες παρουσίασε σκόρπιες ή και λαθεμένες πληροφορίες, ανάμεσα στις οποίες ήταν ότι ο συνταγματάρχης Κορωναίος βρισκόταν στη μονή και την υπερασπίστηκε. Στις 20 Νοεμβρίου όμως καταθέτει ολοκληρωμένη αναφορά περιγράφοντας τα γεγονότα και εκφράζοντας την απορία πώς δεν μπόρεσε ο Γενικός Αρχηγός του τμήματος Ρεθύμνης να συμμετάσχει στη μάχη. «Άπορον είναι - έγραφε- πώς, ενώ επί τρεις ημέρας διήρκεσεν η κατά της μονής προσβολή, ο ειρημένος αρχηγός ευρισκόμενος εν τω τμήματι Ρεθύμνης δεν ηδυνήθη να λάβη μέρος».
Η πρώτη σελίδα της έκθεσης του Ν. Σακόπουλου προς τον Έλληνα υπουργό των Εξωτερικών, Επαμεινώνδα Δεληγεώργη. Η έκθεση υπάρχει στο Κρητικό Αρχείο της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος
Ο Σακόπουλος δίνει και άλλες πληροφορίες για τα όσα γίνονται στην περιοχή, όπως ότι ο τουρκικός και αιγυπτιακός στρατός αποδεκατίζεται από δυσεντερία. «Πολλοί ανώτεροι αξιωματικοί απεβίωσαν εκ της ασθενείας ταύτης. Μετά τον θάνατον του Γιαγιά Πασά, αρχηγού του εν Ηρακλείω σώματος, προσβληθείς και ο διάδοχός του Ιβραήμ Πασάς ευρίσκεται εις κίνδυνον», σημειώνει.
Αναφέρεται ακόμη σε συλλήψεις αγωνιστών, αλλά και τον εντοπισμό από τους Τούρκους δύο πλοιαρίων που έκαναν δρομολόγια προς τις ακτές της Κρήτης, το πλήρωμα των οποίων συνελήφθη και στάλθηκε στην Κωνσταντινούπολη για τα περεταίρω...
Ενημερώνει ακόμη τον Έλληνα υπουργό των Εξωτερικών για τις κινήσεις του χριστιανικού και του τουρκικού στρατού, την πολιορκία του Καστελίου από το συνταγματάρχη Βυζάντιο, παρά την αντίθεση της Γενικής Συνέλευσης, αλλά και την κατάσταση που επικρατούσε στα χωριά της επαρχίας Σφακίων σε σχέση με τη θέση τους απέναντι στην επανάσταση.
«Η επανάστασις θεωρείται νυν ως λαβούσα πλειοτέραν ζωήν», καταλήγει.
Η έκθεση έχει ως εξής:
«Χανιά 20 Νοεμβρίου 1866
Αριθ. 585
Επειδή δια της υπʼ αριθ. 576 αναφοράς μου εκθέσας εις την Υμετέραν Εξοχότητα το κατά την Μονήν Αρκαδίου συμβάν ανέφερα αμφοτέρων των μερών, Χριστιανών και Τούρκων, τας αντιφατικάς ρήσεις, ας δεν ήμην τότε εις κατάστασιν να εξακριβώσω και εξελέγξω, προς δε εξέθηκα περιστατικά τινα μη ακριβή, σπεύδω σήμερον βασιζόμενος εις τα δια του ατμοπλοίου εκ Ρεθύμνου ληφθείσας και παρʼ εμού και παρʼ άλλων συναδέλφων μου θετικάς πληροφορίας να φωτίσω υμάς επί του αξιοθρηνήτου τούτου της Κρητικής Επαναστάσεως επεισοδίου.
Εν τη Μονή Αρκαδίου, κειμένη παρά τας δυτικάς υπωρείας του όρους της Ίδης εν τη επαρχία Αρκαδία (σ.σ.: Ρεθύμνης) του τμήματος Ρεθύμνης, ήτις μονή είναι μία εκ των πλουσιοτέρων, αρχαιοτέρων και οχυρών μονών της νήσου, είχον καταφύγει, ως άσυλον, διάφοροι οικογένειαι των πέριξ μερών, αίτινες μετά των εκεί μοναχών ηριθμούντο εις 540 ψυχάς, εξ ων 343 ήσαν γυναίκες και παίδες, οι δε λοιποί 187 άνδρες, οικογενειάρχαι και μοναχοί, ικανοί να φέρωσιν όπλα.
Ο Μουσταφά Πασάς, φθάσας τη 6 του ισταμένου μηνός εις Ρέθυμνον και πληροφορηθείς ότι εν τη ειρημένη μονή ευρίσκονται επαναστάται ωχυρωμένοι (διότι εκεί και ο κ Κορωναίος πολλάκις επί πολλάς ημέρας είχε διαμείνει), απεφάσισε να εκστρατεύση κατʼ αυτής. Την επιούσαν λοιπόν εκίνησε τον στρατόν του, συγκείμενον εκ Τούρκων και Αιγυπτίων, τακτικών και ατάκτων, Αλβανών και εξ εντοπίων Οθωμανών εθελοντών, αναβαίνοντα δʼ εις 14-16 χιλιάδας ανδρών, όστις την νύκτα της 7 προς 8 Νοεμβρίου αφίχθη προ της μονής. Την δε πρωίαν ο Μουσταφά Πασάς επρότεινεν εις τους εν αυτή να παραδοθώσιν, αλλά, αποκρουσθείσης της προτάσεως ήρξατο αμέσως η μάχη, των μεν Χριστιανών πολεμούντων, εκ των θυρίδων της μονής, των δε Τούρκων έξωθεν. Περί δε την μεσημβρίαν οι Τούρκοι ιδόντες ότι δια των μικρών όπλων δεν ηδύναντο να βλάψωσι τους εν τη μονή εζήτησαν τηλεβόλα και νέαν επικουρίαν και πάντες οι δυνάμενοι να οπλοφωρώσιν (εκτός των προς φρουράν της πόλεως απαιτουμένων) έτρεξαν εις βοήθειαν.
Την νύκτα της 8ης Νοεμβρίου εζήτησαν νέα τηλεβόλα και την επιούσαν έτερα, ως και δύο βόμβας (σ.σ.: εννοεί τα γιγάντιο πυροβόλο, το ονομαζόμενο μπουμπάρδα κουτσαχείλα), ώστε όλα τα απέναντι της μονής στηθέντα και πυροβολούντα τηλεβόλα ανέβησαν εις είκοσι δύο, εκ τα δύο ήσαν βόμβαι. Επί δύο ημερονύκτια εξηκολούθει ο κατά της μονής πυροβολισμός και μάχη πεισματώδης και αιματηρά, καθʼ ην οι πολιορκούμενοι Χριστιανοί ανέπτυξαν ανδρείαν απαράμιλλον. Χίλιαι διακόσιαι, λέγουν, βολαί, τηλεοβόλων ερρίφθησαν κατά της μονής και ικαναί βόμβαι, τρία δε πυροβόλα διερράγησαν. Επί τέλους διαρραγείσης της μεγάλης θύρας, ώρμησαν οι Τούρκοι εις έφοδον και αθρόοι εισήλασαν εις την αυλήν, αλλʼ εκεί νέα μάχη ήρξατο φονικωτάτη, πυροβολούντων των Χριστιανών εκ των γύρωθεν της αυλής κελλίων. Επί εξ ώρας διήρκεσεν η μάχη αύτη , καθʼ ην το έδαφος της ευρείας αυλής της μονής εκαλύφθη από πτώματα Τούρκων. Υπέρ τας δύο χιλιάδας εξ αυτών λέγουν ότι έπεσαν και κατʼ άλλους πλειότεροι.
Αλλʼ οι Χριστιανοί ιδόντες ότι πάσα περαιτέρω αντίστασις αποβαίνει αδύνατος επροτίμησαν, παρά να παραδοθώσιν αυτοί και τα τέκνα των εις την εκδίκησιν των Τούρκων, τον άμεσον δια των ιδίων χειρών θάνατον. Και δη οι ευρισκόμενοι εν τη αιθούση του ηγεμονικού, ένθα ην το πλείστον μέρος των γυναικοπαίδων, πυροβολήσαντες επί της κάτωθι της αιθούσης υπαρχούσης πυριτιδαποθήκης, ανετράπησαν μετά του κτηρίου και ετάφησαν υπό τα ερείπια συμπαρασύραντες και πολλούς Τούρκους.
Εξ όλων των εν τη μονή ευρισκομένων δεν επέζησαν μετά την καταστροφήν ταύτην ειμή οι εις το αντίθετον μέρος ευρισκόμενοι, ήτοι 39 άνδρες και 61 γυναίκες και παίδες, αλλά και ούτοι πληγωμένοι. Ιδόντες δε οι Τούρκοι έξ εξ αυτών ενδεδυμένους στενά ενδύματα και εκλαβόντες αυτούς ως ξένους εθελοντάς, ενώ μόνον δύο ήσαν πραγματικώς τοιούτοι, τους έσφαξαν. Ερευνήσαντες δε μεταξύ των πτωμάτων και δια λαμπάδος τιθεμένης εις τους ρώθωνας αυτών ανακαλύψαντες και τινάς απλώς πληγωμένους ή προσποιουμένους τον νεκρόν τους κατέσφαξαν άπαντας. Ο Καθηγούμενος της μονής Γαβριήλ, αφού μετά καρτερίας επολέμησε, (απεφάσισε) νʼ αυτοχειριασθή, ίνα μη παραδοθή ζων. Διηγούνται προσέτι ότι εν τινι παρακειμένω μύλω υπήρχον περί τους 30 Χριστιανούς, οίτινες πυροβολούντες ζωηρώς επέφεραν μεγάλην βλάβην εις τον εχθρόν, αλλά μετά την άλωσιν της μονής οι Τούρκοι θέσαντες πυρίτιδα υπʼ αυτόν τον ανέτρεψαν μετά των εν αυτώ και ότι εκ τούτων εις πηδήσας εν μέσω των Τούρκων ξιφήρης δεν έπεσεν, ειμή αφού επλήγωσεν ή εφόνευσε περί τους δέκα και επέκεινα.
Κατόπιν οι Τούρκοι, αφού ελεηλάτησαν τον ναόν της μονής, έθεσαν εν αυτώ ύλας εμπρηστικάς και τον κατέκαυσαν. Τα αυτά έπραξαν και εις τα πέριξ της μονής χωρία, τα οποία, αφού ελεηλάτησαν, κατέκαυσαν. Την δε πρωίαν της 11 Νοεμβρίου υπό ισχυράν φρουράν μετέφεραν τα διασωθέντα άτομα εις την πόλιν της Ρεθύμνης, ημιθανή το πλείστον και πληγωμένα. Και τους μεν άνδρας, 33 τον αριθμόν, έθεσαν εις την φυλακήν, τας δε γυναίκας και τα παιδία, 61 τον αριθμόν, εις την εκκλησίαν, αλλά δια της αγοράς διερχόμενοι ήσαν το αντικείμενον του εξουθενισμού, των ύβρεων και των αρών των Τούρκων. Εις το Ρέθυμνον μετέφεραν και τους πληγωθέντας Οθωμανούς, ων ο αριθμός είναι μέγας, διότι επί δύο ημέρας, την 11 και 12, και επί μίαν νύκτα εξηκολούθει η μετακόμησις και η τοποθέτησις εις τα νοσοκομεία. Εκ των ιδίων μετέφεραν δι ατμοπλοίων ενταύθα και εις τον λιμένα της Σούδας υπέρ τους 400. Μεταξύ των βαρέως τετραυματισμένων υπάρχει και ο Σουλεϊμάν Εφέντης, γυναικάδελφος του Μουσταφά.
Το επεισόδιον τούτο, εις ο λάμπει η αυταπάρνησις και ο ηρωισμός, είναι εφάμιλλον άλλων αξιομνημονεύτων επεισοδίων της εθνικής ημών ιστορίας, άξιον να εγείρη τον θαυμασμόν και την συμπάθειαν πάσης ευαισθήτου ψυχής και ικανόν νʼ αποστομώση τους διασύροντας τον κρητικόν λαόν ως έρμαιον ραδιούργων ξένων (σ.σ.: πάντως κι ο ίδιος ο Σακόπουλος στις 9 Απριλίου 1866 άφηνε υπαινιγμούς στον υπουργό Εξωτερικών της Ελλάδας ότι πιθανώς οι Κρήτες να επηρεάζονται από κάποιους στην Αθήνα). Οι Τούρκοι δεν δύνανται να κρύψωσι την λύπην δια την καδμείαν ταύτην νίκην ην ενίκησαν.
Μετά την καταστροφήν της ειρημένης μονής ο Μουσταφά Πασάς επανήλθεν εις εν χωρίον του Ρεθύμνου, Μέσην, και εκείθεν, ως ενταύθα κοινολογείται, προτίθεται να επανέλθη κατʼ αυτάς εις Χανία, ίνα εκστρατεύση κατά της Κισσάμου και του Σελίνου.
Ο Συνταγματάρχης κ. Κορωναίος, ως εσφαλμένως εσημείωσα εν τη προηγουμένη αναφορά, δεν έλαβεν ουδόλως μέρος εις την εν Αρκαδίω μάχην και άπορον είναι πώς, ενώ επί τρεις ημέρας διήρκεσεν η κατά της μονής προσβολή, ο ειρημένος αρχηγός ευρισκόμενος εν τω τμήματι Ρεθύμνης δεν ηδυνήθη να λάβη μέρος. Ο εν Ρεθύμνη ημέτερος Πράκτωρ μοι έγραψεν ότι ο κ Κορωναίος έτρεξε με όσους εδυνήθη να δώση χείρα βοηθείας, αλλʼ είχεν γίνει έφοδος, όταν προσήγγισε και ούτω απεμακρύνθη πάλιν.
Εκ της εν αντιγράφω συνημμένης εκθέσεως του ημετέρου εν Ρεθύμνω κυρίου Πράκτορος (σ.σ.: πρόκειται για την έκθεση του Γ. Καλοκαιρινού την οποία αναδημοσιεύομε) θέλετε ευαρεστηθή να παρατηρήσητε τα από τας αρχάς του απελθόντος μηνός Οκτωβρίου μέχρι τούδε διαπραχθέντα εν τμήματι εκείνω της νήσου. Επειδή δʼ εγώ εξ ουδεμίας άλλης πηγής δύναμαι να πληροφορηθώ τι περί αυτών, ουδέν έχω να προσθέσω.
Εν τω τμήματι Χανίων ουδέν κατά την λήξασαν εβδομάδα στρατιωτικόν έργον επράχθη.
Ο τουρκικός και αιγυπτιακός στρατός δεκατίζεται υπό της δυσεντερίας. Πολλοί ανώτεροι αξιωματικοί απεβίωσαν εκ της ασθενείας ταύτης. Μετά τον θάνατον του Γιαγιά Πασά, αρχηγού του εν Ηρακλείω σώματος, προσβληθείς και ο διάδοχός του Ιβραήμ Πασάς ευρίσκεται εις κίνδυνον.
Επισκεφθείς σήμερον τον Αλήμπεην επληροφορήθην παρʼ αυτού ότι ο πατήρ του Μουσταφά Πασά αναμένεται ενταύθα κατʼ αυτάς. Εις τον ίδιον επανέλαβα και προφορικώς τας περί των συλληφθέντων δύο πλοιαρίων παρατηρήσεις μου. Μοι είπε δε ότι τα συλληφθέντα άτομα αμφοτέρων των πλοιαρίων εστάλησαν εις Κωνσταντινούπολιν∙ ότι και αυτός αγνοεί τα ονόματα αυτών και τας περιστάσεις υφʼ ας συνελήφθησαν, καθότι τας περί αυτών ανακρίσεις ενήργησεν ο Ναύαρχος συνεννοηθείς μετά του Μουσταφά Πασά, χωρίς αυτός ο Αλήμπεης να λάβη παντάπασι μέρος. Παρά του ιδίου έμαθον ότι ουδέν άλλο πρόσωπον εκτός των τριών, ήτοι του κ Μάνου κλπ. συνελήφθη κατά την εν Βαφέ μάχην. Επομένως η κυκλοφορήσασα φήμη ότι και έτερον πρόσωπον συνελήφθη κατόπιν εν τινι σπηλαίω, και όπερ εικάζεται ότι ήτο ο κυρ. Πραΐδης, δεν φαίνεται αληθής.
Προς τινών ημερών, διαβαίνοντος μίαν εσπέραν του γραφέως κ. Ζούκη κάτωθι της λέσχης, Οθωμανοί τινες νέοι, εν οις και τινες υπάλληλοι της Πύλης, κωμάζοντες προσέβαλαν αυτόν δι απρεπών λέξεων και εξέφρασον και υβριστικάς τινας φράσεις κατά του Προξενείου. Εζήτησα, ως εικός, αμέσως την νόμιμον ικανοποίησιν, ο δε Αλήμπεης εκφράσας την λύπην του δια το γεγονός εζήτησε την παράστασιν του κ Ζούκη προς ενέργειαν ανακρίσεως, καθότι οι κατηγορούμενοι ηρνούντο ολοτελώς ότι εξέφρασαν προσβλητικάς φράσεις διατεινόμενοι ότι απλώς επανηγύριζον την εν Αρκαδίω μάχην.
Η ανάκρισις ήρξατο προ ημερών, αλλʼ είδον ότι υπήρχε τάσις εκ μέρους της ανακριτικής αρχής εις το να καλυφθή η πράξις, καθότι μη αρκούμενοι εις την κατάθεσιν του κ. Ζούκη απαιτούν μάρτυρας. Αλλά δυστυχώς, αν και υπάρχουσι πολλοί τοιούτοι, αρνούνται να καταθέσωσι την αλήθειαν προφασιζόμενοι άγνοιαν από φόβον μη ακολούθως κατατρεχθώσιν υπό των κατηγορουμένων. Εν τη σημερινή λοιπόν συνεντεύξει έκαμα πολύν λόγον και περί της υποθέσεως ταύτης εις τον Αλήμπεην, όστις, βασιζόμενος εις το ότι μάρτυρες εκ μέρους ημών δεν παρουσιάζονται προς απόδειξιν της καταγγελλομένης πράξεως, οι δε παρουσιαζόμενοι ομολογούν άγνοιαν και δεν δύνανται να τους υποχρεώση εις ορκοδοσίαν , αδυνατεί να με ικανοποιήση. Εις μάτην παρέστησα ότι η ανακριτική αρχή οφείλει να υποβάλη εις όρκον τα οποία υποδεικνύομεν πρόσωπα ως αντιληφθέντα της πράξεως, ότι οφείλει αυτεπαγγέλτως νʼ ανακαλύψη και βεβαιώση την πράξιν, ότι και άλλοι μάρτυρες αν δεν παρουσιάζωνται, η μαρτυρία μόνη του κ. Ζούκη αρκεί. Επί τέλους ο Αλήμπεης μοι υπεσχέθη ότι θέλει διατάξει να κληθώσι και εξετασθώσιν όλα τα τυχόν λαβόντα γνώσιν της πράξεως πρόσωπα. Αμφιβάλλω όμως πολύ αν εις την περίστασιν ταύτην και μετά το πέρας των ανακρίσεων θα ικανοποιηθώμεν.
Υ.Γ. Αφού έγραψα τα ανωτέρω, επληροφορήθην: 1) ότι ο κ Κορωναίος μετά την Μονή Αρκαδίω μάχην μετέβη εις Ασκύφου των Σφακίων, προς τον σκοπόν του να ενωθή μετά του Ζιμπρακάκη, ευρισκομένου εισέτι εις Δρακώνα της Κυδωνίας∙ 2) ότι ο κ Βυζάντιος ευρίσκεται προ του Καστελίου της Κισσάμου, όπερ πολιορκεί, αλλʼ ότι, μη θεωρηθείσης της πολεμικής ταύτης υπό της συνελεύσεως σκοπίμου, έλαβε πρόσκλησιν να παραιτηθή και ενούμενος μετά των λοιπών συμπράξη εις γενικώτερα έργα∙ 3) ότι ο υπολοχαγός Σαρατζόγλους απεβιβάσθη αντί των ανατολικών εις τας δυτικάς επαρχίας∙ 4) ότι τα πλειότερα χωρία των Σφακίων αμφιταλαντευόμενα εισέτι κλίνουσι προς τους επαναστάτας, μεθʼ ων επί τέλους κατά πάσαν πιθανότητα θέλουν προσεχώς ενωθή∙ και 5) ότι η επανάστασις θεωρείται νυν ως λαβούσα πλειοτέραν ζωήν.
Επισυνάπτεται εν αντιγράφω: 1) το υπʼ αριθ. 140 έγγραφον του Πράκτορος∙ και 2) έγγραφον της Συνελεύσεως περιγράφον την καταστροφήν της Μονής Αρκαδίου».
