Κι ένας άνθρωπος που επιμένει, και τόρα ακόμα, να υπηρετεί το «Πνέμα» πρέπει, αν θέλει να σωθεί, να δει με σαφήνεια και γεναιότητα ποιο είναι το χρέος του, τι αποστολή μπορεί να έχει μέσα στα μεγαθήρια και να πάρει τη θέση του στη σημερινή τούτη κοσμοχαλασιά και κοσμογονία.
Μπήκαμε σε μια περίοδο που θα βαστάξει ίσως διακοσαριά χρόνια κι όπου ο πόλεμος θα διαδέχεται πανωτά την ένοπλη ειρήνη. Οι αξίες θα μετατοπιστούν, παμπάλαιες αρετές που ατρόφησαν με τον πολιτισμό, θʼ αναδειχτούν πάλι: η ηρωολατρεία, η δαιμονική δράση, η παράφορη λαχτάρα του κιντύνου.
Ποτέ οι νέοι, σε όλα τʼ αληθινά ζωντανά έθνη, δεν είχαν όσο σήμερα τόσο ζωικό οργασμό. Συνεπαίρνουνται από «μαγικά» συνθήματα μάζας, από ένα είδος ξόρκια που δεν αποτείνουνται καθόλου στο καθαρό λογικό μήτε στο Λέφτερο Πνέμα, παρά σε βαθήτερες, λιγότερο φωτισμένες, πιο χοντρά γόνιμες δυνάμεις που εδρέβουν κι ενεδρέβουν όχι πια στο κεφάλι και στην καρδιά του ανθρώπου, παρά στα νεφρά του.
Μήπως οι δυνάμεις αφτές, που τόσο τις περιφρονούν και τις τρομάζουν οι ντελικάτοι ξεθυμασμένοι διανοούμενοι, δεν ανανέοσαν, πάντα τη γης;
Πρέπει, για να κρίνουμε δίκαια, πλατιά, απάνω από τα σημερινά πεινασμένα κι αναγκαστικά κοντόφθαλμα πάθη, να ξεπεράσουμε, όσο μπορούμε, τη μικρή περιοχή του καιρού μας και να δούμε πιο πέρα.
Και να μην τρομάξουμε. Νάχουμε εμπιστοσύνη στον πηλό αφτόν που τον λένε άνθρωπο και που έφκολα δεν μπορεί να διασκορπιστεί σε σκόνη.
Πώς όμως να καθορίσουμε το χρέος του πνεματικού ανθρώπου στο σύγχρονο χάος;
Δύσκολα σήμερα να μπορέσω να πω τη γνώμη που μου ζητάτε. Όμως θα σας αναφέρω μια μικρή κουβέντα που έκαμα μʼ ένα νέο μια μέρα τον περασμένο Σεπτέμπρη, στη Λόντρα.
Είχε ακούσει τις πρώτες σειρήνες που ούρλιαζαν βλέποντας τα πρώτα εχτρικά αεροπλάνα, είχε διακόψει ένα λυρικό τραγούδι πούγραφε για κάποια του ερωμένη που τούφυγε, κʼ είταν απελπισμένος. Και νόμιζε πως είταν απελπισμένο το σύμπαντο.
-Πάει το πνέμα, έλεγε κλαψουρίζοντας. Ήρθαν οι βάρβαροι, τι θα γενούμε; Πού θα πάμε να βρούμε καταφύγιο, εμείς, οι πνεματικοί άνθρωποι;
Νόμιζε πως είμαστε από το ίδιο συνάφι. Κι ακόμα νόμιζε πως χάθηκε η γης γιατί τούφυγε η ερωμένη του. Μια γυναίκα. Ή μια ιδέα που πίστεβε. Ή μια ελπίδα που είχε στηρίξει απάνω της, ο ηλίθιος, τη ζωή του.
-Πήγαινε σε μοναστήρι! του φώναξα γελώντας.
-Πώς μπορείς και γελάς; μου παραπονέθηκε σουφρόνοντας τʼ αναιμικά χείλια.
-Θυμήθηκα, του είπα, σαν είμουν μικρό παιδί στην Κρήτη, ένα αγαθό γλυκομίλητο γεροντάκι που έβγαινε πάντα μʼ ένα μποξά, πράσινο με κόκινα καρέ. Γέρο μουσικός, έδινε μαθήματα κιθάρας, λιγνός, αρωστιάρης και φορούσε φαρδιά παπούτσια με λάστιχο. Τον έλεγαν Μυρταίο. Έτσι που περπατούσε τουρτουρίζοντας χειμώνα καλοκαίρι, ανάμεσα από τις αγριοφωνάρες της αγοράς, είταν κωμικός και συμπαθέστατος. Οι Κρητικοί τον αγαπούσαν και τον κορόϊδεβαν. Κρατούσε πάντα ένα μακρί βιβλίο στην αμασχάλη του κι από τότε οι παζαρίτες κάθε διανοούμενο τον έλεγαν Μυρταίο. Άμα έβλεπαν κανένα νέο να σκύβει σε κιτάπια και να μην παίζει, να μη γελάει, να μην κυνηγάει κοριτσόπουλα, τον άρχιζαν την πρόγγα: «Ε, κακομοίρη Μυρταίο!» του φώναζαν.
Τέτοιοι, Μυρταίοι, μου φαίνουνται όλοι σχεδόν οι διανοούμενοι της εποχής μας.
-Κι εγώ λοιπόν; με ρώτησε μελαγχολικά ο νεαρός.
-Σε λίγες μέρες, του αποκρίθηκα, λέω να πάω στη Σκωτία και θα σου φέρω ένα μποξά. Αν βρω, πράσινο με κόκινα καρεδάκια.
-Είσαι αναίσθητος. Κʼ εγώ που ερχόμουν να σου διαβάσω την τελευταία μου μπαλάντα. Την έγραψα την ώρα που οι πρώτες σειρήνες…
-Αν δεν έχει το ρυθμό της μοντέρνας αφτής σειρήνας, τον διέκοψα, μη μου τη διαβάσεις. Μπούχτισα πια να διαβάζω για ερωτοδουλιές και φεγγάρια κι αόριστες ντελικάτες λαχτάρες. Η εποχή μας είναι επική, δεν τόνιωσες ακόμα; Είναι επική, γιομάτη πράξη.
-Ώστε λοιπόν η τέχνη…
-Όπως κάθε εποχή, όμοια κʼ η δική μας, έχει ψυχές περασμένες, τορινές και μελούμενες.
1-Ποιητής σήμερα, στη φοβερή τούτη περίοδο της δράσης, αξίζει νάναι μονάχα όποιος έχει μέσα του μελούμενο πολί. Προφητική ποίηση, προσπάθεια του ποιητή να συλάβει πέρα από το αίμα, το δημιουργούμενο πολιτισμό, να βοηθήσει, πλάθοντας νέους ανθρώπινους τύπους, να μπει η ρεούμενη πραγματικότητα στα ιδανικά περιγράματα που αφτός λαχταρίζει.
2-Οι ψυχές που έχουν μέσα τους πολι τορινό. Οι ψυχές αφτές, αν έχουν ποιητική διάθεση, προσπαθούν νʼ αποτυπόσουν πιστά, στους αποσυντειθέμενους στίχους τους και στην αποσυντειθέμενη σκέψη τους, τη σύγχρονη αποσύνθεση του κόσμου.
Μα οι πιο ζωντανές από τις συγχρονισμένες τούτες ψυχές είναι εκείνες που περιφρονούν την τέχνη, τη θεωρούν (εξόν από την προπαγανδιστική) ως περιττή κι ακατανόητη πολυτέλεια. Οι ζωντανές αφτές ψυχές ρίχνουνται στη δράση. Περιφρονούν το πνέμα, είδαν τη χρεωκοπία της παλιάς γενεάς, με τις σκηνογραφημένες ελεφτερίες της, με τη δολερή ηθική της, τις σαλτιπάγκικες σκοινοβασίες του θεωρητικού λεγόμενου νου. Είδαν και σιχάθηκαν και ρίχτηκαν να γκρεμίσουν ένα τέτοιο συγκρότημα καμουφλαρισμένης σκλαβιάς, καλοπέρασης και ψεφτιάς. Κάνουν έφοδο. Οι καλήτεροι νέοι του κόσμου σήμερα δεν γράφουν· ενεργούν. Αντικρύζουν ηρωικά το θάνατο, τους κυριέβει ένθεη μανία, άνοιξε η καταπαχτή και τινάχτηκαν οι υποχθόνιες δύναμες από τα παμπάλαια ιερά σκοτάδια του υποσυνείδητου και κάνουν έφοδο.
3-Και τέλος είναι οι ψυχές οι ασύγχρονες, οι καθυστερημένες, συχνότατα εβγενέστατες, εβαίσθητες λίγο κωμικές. Αφτές δε δρουν, το πολί – πολί αντιδρούν. Κι όταν έχουν ποιητική διάθεση, τα τραγούδια τους παρουσιάζουν συχνά εβαισθησία κʼ εβγένεια, αψεγάδιαστη φόρμα και περίπαθη ερωτόπαθη νοσταλγία. Μα έπαψαν πια νάναι φορείς ζωής. Ίσως αργότερα, αν τύχει νάναι εξαίσιοι ποιητές, να μπορέσουν να βρουν ανταπόκριση σε άλες «ομόλογές» τους εποχές. Σήμερα η ζωή τούς έχει αφήσει πίσω της, άδια κάφκαλα.
Ούτε ο Θεός - θέλω να πω: η σημερινή ανώτατη λαχτάρα του ανθρώπου- δεν τους θέλει. «Ουχί οι νεκροί αινέσουσέ σε Κύριε, αλλʼ ημείς οι ζώντες!». Η φωνή αφτή είναι αιώνια. Το ιδανικό μονάχα, ο «Κύριος», παλιόνει κι αλάζει, μα η φωνή μένει η ίδια – γιατί είναι η φωνή του κακομοίρη του ανθρώπου που θέλει να ξεφύγει από την κακομοιριά του.
-Βρισκόμαστε στο τέλος ενός πολιτισμού, τσίριξε ο νέος. Είμαστε παιδιά της εποχής μας, χωρίς πίστη, χωρίς φούμαρα, χωρίς μεγάλα λόγια. Βαστούμε καθρέφτη και καθρεφτίζουμε την αποσύνθεση, όπως λες· κάνουμε το χρέος μας.
-Ίσως, αποκρίθηκα. Μα τόρα τελεφταία αρχίζω να υποψιάζουμαι (τόσο γρήγορα κυλιέται σήμερα ο τροχός της Μοίρας) πως οι νέοι αφτοί δεν καθρεφτίζουν πια την εποχή τους παρά μιαν ξεπερασμένη κιόλας εποχή. Σα νʼ αρχίζουμε να ξεπερνούμε κιόλας το στάδιο της αποσύνθεσης. Μια σύνθεση, καινούργια, καταπληχτική, διαγράφεται στον ορίζοντα. Κι αφτή τη σύνθεση δεν μπόρεσαν ακόμα να τη δουν οι συγχρονισμένοι – ασύγχρονοι πια για μένα- νέοι που λες. Κρατούν καθρέφτη και τραγουδούν την αποσύνθεση, γιατί εξακολουθούν να βλέπουν την αποσυντεθειμένη ψυχή τους.
Μεγάλα λόγια, μεγάλες πράξες, ένας βίαιος άνεμος, σφοδρότατος κʼ επομένως «ρομαντικός», χαρακτηρίζουν τη νέα αρτιγένητη λαχτάρα της ψυχής.
Βρισκόμαστε πια, μπαίνουμε πια, στην αρχή. Δεν είναι πια παρακμή η εποχή μας, όπως σου αρέσει να πιστέβεις, για να δικαιολογήσεις την ύπαρξή σου· είναι ακμή από τεράστιες δυνάμες, βάρβαρες μπορεί, μα έτσι αρχινούν πάντα οι πολιτισμοί. Ο ρυθμός της εποχής μας υψώθηκε σε ηρωικό ρυθμό, σπρώχνει σε μεγάλους κιντύνους, αναλαβαίνει κοσμογονικές εφθύνες. Δεν είναι για τους αναιμικούς εβαίσθητους διανοούμενους – τους Μυρταίους- για τα γεροντάκια (ας είναι κʼ είκοσι χρόνων), με τα μαλακά, μουντζαλομένα από το μελάνι χέρια και το άλιαστο κρέας.
Χωρίς να το θέλω, είχα ανάψει. Σταμάτησα και ντράπηκα, γιατί είδα τα δάχτυλα του νεαρού φίλου μου μουντζαλομένα από το φρέσκο μελάνι και το λαιμό του λιγνό κι άλιαστο.
-Λοιπόν; σούριξε με σφιγμένα χείλια, σταμάτησες;
-Συμπάθα με, είπα, ήρθες σπίτι μου κʼ εγώ φέρθηκα σα χωριάτης.
Φώναξα τη Ρόζαλιντ, την καμαριέρα της πανσιόν, να του φέρει τσάι, βούτυρο, μπισκότα, μαρμελάδα, για να γλυκάνει.
-Είχα αλλού το νου μου, είπα. Συλογιζόμουν άλα πράματα, πολί σκληρά, μα για μένα. Συμπάθησέ με.
Ν. ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ
Το «προκλητικό» κείμενο του Καζαντζάκη, την 1η Σεπτεμβρίου 1940 στη «Νέα Εστία». Τον επόμενο χρόνο συμπεριλήφθηκε ως μικρό κεφάλαιο στο έργο «Ταξιδεύοντας στην Αγγλία»
