Του Αλέκου Α. Ανδρικάκη [email protected]

Ένα παράδοξο κείμενο στο περιοδικό «Νέα Εστία», τον Σεπτέμβριο του 1940, για τον πόλεμο και την ευθύνη των νέων και των πνευματικών ανθρώπων.

Η αποθέωσή του για το πρότυπο του ανθρώπου πολεμιστή έναντι του πνευματικού κόσμου!

Σεπτέμβριος 1940, λίγο πριν ο ιταλικός φασισμός εισβάλει στην Ελλάδα. Ο Καζαντζάκης (την Παρασκευή 26 Οκτωβρίου συμπληρώνονται 55 χρόνια από το θάνατό του)δημοσιεύει στην περίφημη «Νέα Εστία» ένα προκλητικό κείμενο, με το οποίο, λίγο ως πολύ, καταδικάζει τους ανθρώπους του πνεύματος, έναντι των ανθρώπων που «έχουν νεφρά», που μπορούν να αποτελέσουν πρότυπο για την ηρωική τους δράση κι όχι την πνευματική παραγωγή τους!

Φαίνεται παράδοξο όλο τούτο να έχει γραφεί από τον Καζαντζάκη, έναν άνθρωπο που ήταν μαχητής – και μάλιστα από την πρώτη γραμμή- με το πνεύμα και τη γραφίδα του.

Η «πρόκληση» αυτή ασφαλώς συνδέεται με τη νεανική πίστη του Καζαντζάκη στον νιτσεϊκό Υπεράνθρωπο και στο μοναχικό του χρέος στην εποχή και την ανθρωπότητα. Μια αντίληψη που φυσικά επηρέαζε δια βίου τον μεγάλο Κρητικό στοχαστή.

Πιο προκλητική είναι όμως η αναφορά του για τον πόλεμο που ήδη έχει παραβιάσει την πόρτα της Ευρώπης. Τον θεωρεί, ξεκάθαρα, ως μια κοσμοχαλασιά, αλλά και ως μια κοσμογονική φάση που θα φέρει έναν νέο, καλύτερο κόσμο, σε αντικατάσταση του παρακμασμένου πολιτισμού! Δείχνει να ανέχεται τον ίδιο τον ναζισμό που σκεπάζει με θάνατο ήδη τον κόσμο!

Κι όμως, ο Καζαντζάκης τα γράφει αυτά, στην περίοδο της ταλάντευσής του, σʼ εκείνη την περίοδο που αργότερα, τόσο ο Πρεβελάκης όσο και ο Νικηφόρος Βρεττάκος θα γράψουν ότι είχε χάσει την επαφή του με την πραγματικότητα.

Το κείμενο που αναδημοσιεύουμε από τη «Νέα Εστία» της 1ης Σεπτεμβρίου 1940 (τεύχος 329) έχει τον τίτλο «Μια κουβέντα μʼ ένα νέο». Τον επόμενο χρόνο συμπεριλήφθηκε ως ένα μικρό κεφάλαιο στο έργο του «Ταξιδεύοντας στην Αγγλία» (1941), έργο που διαπνέεται από την ίδια περίπου αντίληψη: ο Καζαντζάκης αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στις ιδέες που έχει διακηρύξει για τις ανθρώπινες αξίες και την ελευθερία και την άρνησή του να αποκηρύξει τον Χίτλερ και τον Μουσολίνι στη δεκαετία του 1930. Τότε που αρνήθηκε (1936) να καταδικάσει την εισβολή των φασιστικών ορδών του Μουσολίνι στην Αβησσυνία.

Είναι ασφαλώς μια αμφισβητούμενη περίοδος του Καζαντζάκη.

Όταν θα ξαναβρεί την επαφή του με την πραγματικότητα που είχε χάσει, θα εξηγήσει ότι δεν θεώρησε ποτέ τον πόλεμο ή τον ναζισμό ως «απαραίτητα στοιχεία» μιας επερχόμενης δημιουργικής περιόδου. Σε μια συνέντευξή του στην Αντίμπ της Γαλλίας το 1954 θα δώσει απάντηση σʼ αυτές τις κατηγορίες που είχαν διατυπωθεί για τη στάση του εκείνη την εποχή του πολέμου. Θα απαντήσει σε μια διφορούμενη αναφορά του για τον πόλεμο, το 1936, όταν πηγαίνοντας στην Ισπανία με δημοσιογραφική αποστολή να καλύψει τον εμφύλιο, είχε απαντήσει σε δημοσιογραφική ερώτηση αν είναι υπέρ ή κατά του πολέμου. Εκείνος απάντησε: «Μήτε υπέρ μήτε κατά … Όπως δεν είμαι μήτε υπέρ μήτε κατά του σεισμού». Θεώρησε δηλαδή, σύμφωνα με την απάντηση, τον πόλεμο περίπου ως ένα απόλυτα φυσιολογικό και αναπόφευκτο φαινόμενο. Τουλάχιστο έτσι εκλήφθηκε η απάντησή του. Όμως αυτό ήταν αντίθετο με τη διακηρυγμένη φιλοσοφία του, την ελευθερία του ανθρώπου, τον αγώνα του να αλλάξει τη Μοίρα του.

Με τη συνέντευξη όμως στην Αντίμπ, το 1954, θα ξεκαθαρίσει (ή θα διορθώσει) τη θέση του και θα βάλει τα πράγματα στην καζαντζακική τάξη. «Ξέρεις τι θυμήθηκα;», έλεγε σʼ εκείνη τη συνέντευξη. «Ένα Αθηναίο δημοσιογράφο πούρθε

ως εδώ κι έγραψε έπειτα, πως είμαι υπέρ του πολέμου! Το να με ρωτάνε «Εί-

σαι υπέρ ή κατά του πολέμου;», είναι σα να με ρωτάνε «Είσαι υπέρ ή κατά

του σεισμού;». Δεν είπα ποτέ πως είμαι υπέρ του πολέμου. Μόνο που δεν με

κατάλαβε, τι έλεγα. Βρισκόμαστε στο τέλος μιας ιστορικής εποχής. Ο κόσμος

τούτος που ζούμε, βρίσκεται σε διάλυση. Αποσύνθεση ηθική, ψυχική, οικο-

νομική. Βρωμάει ο κόσμος απʼ την αποσύνθεση. Αυτή ʼναι η εποχή μας. Μια

άλλη εποχή, όπως γίνεται πάντοτε, μάχεται να γεννηθή γιατί η αποσύνθεση

στάθηκε πάντα ο πρόλογος της σύνθεσης. … Το μεταξύ ενός πολιτισμού που

χάνεται κιʼ ενός που δημιουργείται διάστημα, τʼ ονόμασαν πάντοτε μεσαίω-

να. Αυτόν ζούμε. Δεν τον βλέπουμε. Οι ιστορικοί θα τον δούνε. Κιʼ είναι γε-

γονός πως πάντοτε ένας μεσαίωνας έχει πολέμους».

Ποιος όμως θα μπορέσει πραγματικά να κατηγορήσει τον Καζαντζάκη ως φιλοπόλεμο ή αληθινό φιλοναζί; Είχε σταθερά τις ιδέες και τις αξίες του, αυτές που «φώναξε» σʼ όλο τον κόσμο με το έργο του – και με το έργο μετά τον πόλεμο, με τα σαλπίσματα ελευθερίας και αγώνα δια βίου, με τον «Ζορμπά», 1946. τον «Καπετάν Μιχάλη», το «Χριστός ξανασταυρώνεται», τον «Τελευταίο Πειρασμό», την «Αναφορά στον Γκρέκο». Το σημειώσαμε ήδη. Ήταν η περίοδος της αμφιταλάντευσής του ή, όπως έγραψαν οι στενοί του φίλοι Παντελής Πρεβελάκης και Νικηφόρος Βρεττάκος, η περίοδος που είχε χάσει την πραγματικότητα.

Άλλωστε είναι γνωστό ότι ο Καζαντζάκης είχε μια βασική φιλοσοφία της ζωής, που την περνούσε μέσα από το έργο του: ο άνθρωπος και το χρέος του να αλλάξει τη Μοίρα μέσα από συνεχή αγώνα. Όμως παράλληλα είχε ιδεολογικές αναζητήσεις και φάσεις στη ζωή του, μέσα από τις οποίες προσπάθησε να προσεγγίσει το στόχο του. Όπως έλεγε η Έλλη Αλεξίου, σε μια ομιλία της για τον άλλοτε γαμβρό της (μην ξεχνάμε ότι η αδελφή της, η Γαλάτεια, ήταν η πρώτη σύζυγός του), στο Επιμελητήριο Ηρακλείου, στα τέλη της δεκαετίας του 1970, δεν υπήρξε κομμουνιστής, αντικομμουνιστής, σοσιαλιστής, χριστιανός ή βουδιστής. Γνώρισε στις αναζητήσεις του τον Χριστό και τον απέρριψε, γνώρισε τον Μωάμεθ και τον απέρριψε, γνώρισε τον Βούδα και τον απέρριψε, γνώρισε τον Λένιν και τον απέρριψε, γνώρισε τον Χίτλερ και τον απέρριψε. Αυτός ήταν ο Καζαντζάκης!

Το κείμενο στη «Νέα Εστία»

Το κείμενό του «Μια κουβέντα μʼ ένα νέο» είχε γραφεί μετά από πεντάμηνη παραμονή του στην Αγγλία, το 1939, όταν άρχισαν οι βομβαρδισμοί των ναζιστικών δυνάμεων. Όπως σημειώσαμε, πρωτοδημοσιεύτηκε ως ανεξάρτητο πόνημα στη «Νέα Εστία» την 1η Σεπτεμβρίου 1940, χωρίς μάλιστα να προαναγγέλλεται η ένταξή του στο έργο που ετοίμαζε για την Αγγλία. Συνήθως ο Καζαντζάκης συνήθιζε να προαναγγέλλει τη δημοσίευση κάποιου κειμένου στα βιβλία που ετοίμαζε, εφόσον το συμπεριλάμβανε σʼ αυτό.

Σʼ έναν διάλογο μʼ έναν νέο Άγγλο ποιητή, μʼ έναν άνθρωπο που συγκεντρώνει δηλαδή και τα δύο χαρακτηριστικά, αυτά του νέου και του πνευματικού ανθρώπου, ο Καζαντζάκης επιχειρεί να θέσει το θέμα του χρέους αυτή τη νέα, δύσκολη εποχή του πολέμου και της ναζιστικής απειλής. Και θα ήταν άδικος κανείς αν θεωρούσε ότι αυτό το κείμενο είναι ένα «φιλοπόλεμο» ή «φιλοναζιστικό». Είναι εμφανής φυσικά μια απάθεια στην αγωνία για τον κίνδυνο αυτό. Αυτή για την οποία στην ουσία κατηγορήθηκε την εποχή εκείνη. Όμως, όπως και παραπάνω, το ξεκαθαρίζει: είναι μια περίοδος που προκαλεί κοσμοχαλασιά, αλλά παράλληλα είναι κοσμογονική. Ο παλιός, χρεοκοπημένος πολιτισμός της παλιάς γενιάς, «με τις σκηνογραφημένες ελεφτερίες της, με τη δολερή ηθική της, τις σαλτιπάγκικες σκοινοβασίες του θεωρητικού λεγόμενου νου», καταρρέει, όπως γράφει. Πρέπει να γκρεμιστεί ένας κόσμος «καμουφλαρισμένης σκλαβιάς, καλοπέρασης και ψεφτιάς». Είναι απαραίτητη αυτή η επώδυνη περίοδος για να έλθει κάτι το καλύτερο, όπως πιστεύει τότε.

Όχι ότι το καλύτερο είναι ο τρόπος που προκαλείται η κρίση, δηλαδή ο φασισμός και ο πόλεμος. Δεν το αναφέρει πουθενά αυτό Καζαντζάκης.

Ο «ηρωικός» τύπος ανθρώπου

Κι εδώ καταθέτει την άποψή του για το χρέος των νέων και των πνευματικών ανθρώπων αυτή την εποχή. Με προκλητικό όμως τρόπο απορρίπτει το ρόλο της πνευματικής δημιουργίας υπέρ της πράξης και μάλιστα της ηρωικής πράξης. Οι νέοι και ο πνευματικός κόσμος, γράφει οφείλουν να κάνουν έφοδο. «Οι καλήτεροι νέοι του κόσμου σήμερα δεν γράφουν· ενεργούν. Αντικρύζουν ηρωικά το θάνατο, τους κυριέβει ένθεη μανία, άνοιξε η καταπαχτή και τινάχτηκαν οι υποχθόνιες δύναμες από τα παμπάλαια ιερά σκοτάδια του υποσυνείδητου και κάνουν έφοδο».

Δεν είναι φυσικά καινούργια αυτή η ιδέα για τον Καζαντζάκη. Έρχεται από τα παιδικά του χρόνια, τότε που η μορφή του πολεμιστή ήταν αυτή που κυριαρχούσε. Ο γραφιάς δεν μετρούσε, αν δεν κρατούσε το τουφέκι μαζί με την πένα. Ο νέος δεν είχε συμβολή αν δεν προσέγγιζε, μαζί με την αγκαλιά της κοπέλας, την αγκαλιά του θανάτου για την ελευθερία.

Οι αποδοκιμασίες των διανοουμένων (και του ίδιου) στο Ηράκλειο

Μάλιστα βρίσκει έναν τρόπο παραστατικό προκειμένου να περιγράψει αυτό το χρέος της ενδιάμεσης εποχής. Γιατί δεν μπορούσε παρά να είναι μια νέα ευθύνη, που θα κρατούσε όσο κρατούσε το μεταβατικό στάδιο μιας πολεμικής περιόδου. Όπως περιγράφει, στην Κρήτη της τουρκοκρατίας και των επαναστάσεων οι διανοούμενοι αποδοκιμάζονταν στην αγορά, ακριβώς επειδή δεν είχαν τη συμβολή των άλλων ανδρών στη μάχη με το τουφέκι. Εδώ η αναφορά του σχετίζεται με προσωπικές εμπειρίες. Ο νεαρός Καζαντζάκης περνώντας από την κεντρική αγορά του Μεγάλου Κάστρου, ξεχώριζε από τους μπαρουτοκαπνισμένους και σκληρούς Κρητικούς. Ήταν γνωστός «γραφιάς» για τους σκληρά εργαζόμενους χειρώνακτες της αγοράς των «Ντερμιτζήδικων». Όταν περνούσε από κει, οι πιτσιρικάδες έβγαιναν στο δρόμο και χτυπώντας τα τσικαλικά τον χλεύαζαν!

Οι καζαντζακικές λέξεις

Σε σχέση με τη μορφή του κειμένου είναι απαραίτητο επίσης να διευκρινίσουμε ότι πολλές λέξεις που συναντούμε είναι γραμμένες με τον πολύ ιδιαίτερο καζαντζακικό τρόπο χειρισμού της γραπτής γλώσσας. Παραθέτουμε σειρά λέξεων όπως τις χρησιμοποιεί η Καζαντζάκης, ώστε να μη θεωρηθούν «γραμματικές αβλεψίες» και να διαβαστεί καλύτερα το κείμενο. Σε παρένθεση παραθέτουμε τη σωστή και γνωστή γραφή. Η διευκρίνιση είναι απαραίτητη καθώς στο τελικό κείμενο που συμπεριελήφθη ως κεφάλαιο στο «Ταξιδεύοντας στην Αγγλία» το 1941, μερικά έχουν τροποποιηθεί.

Μερικές «ασυνήθιστης γραφής», ακόμα και για τον Καζαντζάκη, λέξεις είναι:

Τόρα (τώρα)

Γεναιότητα (γενναιότητα)

Βαθήτερες (βαθύτερες)

Ανανεόνω (ανανεώνω)

Είμουν (ήμουν)

Σουφρόνω (σουφρώνω)

Κόκινο (κόκκινο)

Μακρί (μακρύ)

Μελούμενο (μελλούμενο)

Συλάβει (συλλάβει)

Καλήτερος (καλύτερος)

Άλος (άλλος)

Άδιος (άδειος)

Σε γενικές γραμμές, απλοποιεί το ω «ο» και τα «ι» (η, υ, ει, οι) σε γιώτα και δε χρησιμοποιεί διπλά σύμφωνα. Είναι επίσης γνωστό ότι οι δίφθογγοι αυ και ευ μετατρέπονται από τον Καζαντζάκη σε αβ, αφ, εβ, εφ, όπως δηλαδή προφέρονται. Ιδού μερικά παραδείγματα από το κείμενο:

Λέφτερο (λεύτερο)

Εδρέβουν (εδρεύουν)

Αφτό (αυτό)

Έφκολα (εύκολα)

Κοροϊδέβω (κοροϊδεύω).