Παρουσιάζουμε στη συνέχεια τις επίσημες ανακοινώσεις και την αλληλογραφία ανάμεσα στον πρόεδρο του Εκτελεστικού, τους εκπροσώπους των ΜΕΔ και την ελληνική κυβέρνηση, αμέσως μετά τις σφαγές, μέχρι και την οριστική απομάκρυνση των Τούρκων και το διορισμό του πρίγκιπα Γεωργίου ως ύπατου αρμοστή του νησιού.
Λίγες ώρες μετά τα γεγονότα, το πρωί της 26ης Αυγούστου, η Εκτελεστική Επιτροπή απηύθυνε επιστολή προς τους ναυάρχους για τις σφαγές. Η κρητική κυβέρνηση πληροφορήθηκε τα γεγονότα την επομένη ημέρα και συνεδρίασε αμέσως, αποφασίζοντας να απευθύνει επίσημη επιστολή στους στρατιωτικούς διοικητές.
«Εν Χαλέπα τη 26/7 Σεπτεμβρίου 1898
Προς την Α. Εξοχ. τον Ναύαρχον Ποττιέ
Προϊστάμενον του Υψηλού Συμβουλίου των Ναυάρχων
Εξοχώτατε,
Τα συμβάντα, των οποίων θέατρον διατελεί από χθες η πόλις του Ηρακλείου, φωτίζουσιν απαισίως την εις τον ατυχή τούτον τόπον παρασκευασθείσαν κατάστασιν.
Από τριών ετών ούτος αγωνιά εν μέσω κρίσεως φοβεράς και η ελπίς ότι θα κατορθώση να εξέλθη εξ αυτής, φθίνη ημέρα τη ημέρα.
Εκ σεβασμού προς τας Μεγάλας Δυνάμεις συνεμορφώθημεν ακριβώς προς πάσας αυτών τας αποφάσεις.
Παρεδέχθημεν την προκηρυχθείσαν υπʼ αυτών αυτονομίαν, αν και δεν ανταπεκρίνετο προς τους εθνικούς μας πόθους, και από ενός έτους ακαταπαύστως ζητούμεν την εφαρμογήν της.
Ανεμείναμεν εις μάτην την απομάκρυνσιν του τουρκικού στρατού και των οθωμανικών αρχών και τον διορισμόν του Κυβερνήτου, ου και μόνη η παρουσία ήθελεν εξομαλύνει τόσας δυσκολίας και προλάβει τόσας συμφοράς.
Συνηνέσαμεν μάλιστα τελευταίον να δοκιμάσωμεν εν πάση ειλικρινεία την εφαρμογήν προσωρινού πολιτεύματος, αν και αι ατέλειαι και τα ελαττώματά του ήσαν τόσον καταφανή, ώστε μικράν να επέτρεπον ελπίδα επιτυχίας.
Καθʼ ην ακριβώς στιγμήν επρόκειτο νʼ αρχίση η εφαρμογή του πολιτεύματος τούτου επήλθον τα απαίσια συμβάντα του Ηρακλείου, όπως ματαιώσωσι και την απόπειραν ταύτην.
Τρίτην ταύτην φοράν εντός τριών ετών επαναλαμβάνεται εν Κρήτη το αυτό φαινόμενον. Τω 1896, τω 1897 και σήμερον πάλιν η εξέγερσις του εν ταις πόλεσι μουσουλμανικού όχλου συνέπεσε, μετʼ ακριβείας εκπληκτικής, προς την έναρξιν της εφαρμογής των μεταρρυθμίσεων και αποτέλεσμα έσχε την ματαίωσιν των.
Η σύμπτωσις αύτη αδύνατον να ήνε τυχαία. Τα τυφλά δημοτικά πλήθη δεν ενεργούσι ποτέ μετά τοιαύτης νοημοσύνης και τοσαύτης ακριβείας. Αι εξεγέρσεις του 1896 και 1897 παρέσχον, άλλως τε, θετικήν απόδειξιν τούτων.
Οι χριστιανοί εσχημάτισαν ασάλευτον πεποίθησιν, ότι η επανάληψις του φαινομένου τούτου είνε άφευκτος και πάσα μεταρρύθμισις ακατόρθωτος, ενόσω ο μουσουλμανικός όχλος των πόλεων αισθάνεται το εκ της παρουσίας Τούρκων στρατιωτών στήριγμα και οθωμανοί υπάλληλοι, άνωθεν λαμβάνοντες οδηγίας, μεταχειρίζονται αυτόν ως καταστρεπτικόν μόχλον.
Υπό τοιαύτους όρους δεν είνε δυνατόν να ζητηθή πλέον παρά των χριστιανών, όπως παρέχωσιν εαυτούς προς εξακολούθησιν πειραμάτων, άτινα καταλήγουσι σταθερώς εις τοιαύτας φρικαλεότητας. Θα ήτο άδικον εν αυτώ και απάνθρωπον να αναβάλλεται πλειότερον η οριστική λύσις, να παρατείνεται δε κατάστασις επιβάλλουσα τόσα παθήματα και προξενούσα τόσην αίματος χύσιν.
Εν τοιαύτη πραγμάτων καταστάσει και ενώπιον της αγανακτήσεως, ήτις θα καταλάβη τους χριστιανούς εις το άκουσμα των εν Ηρακλείω συμβάντων, η Εκτελεστική Επιτροπή διακηρύττει ομοφώνως, ότι δεν δύναται πλέον να αναλάβη την ευθύνην της αποκαταστάσεως και της διατηρήσεως της τάξεως. Οφείλει να αναμείνη, μέχρις ου δημιουργηθώσιν οι απαραίτητοι όροι προς επιτυχίαν έργου καταστάντος τοσούτον δυσχερούς, και, πρώτον πάντων, μέχρις ου απελθώσι της Νήσου οι Τούρκοι υπάλληλοι και ο Τουρκικός στρατός.
Τα μέλη του Εκτελεστικού θα εξακολουθήσωσιν, ουχʼ ήττον, ασκούντα πάσαν την επιρροήν, όπως, ει δυνατόν, συγκρατήσωσι τον χριστιανικόν πληθυσμόν, σφοδρώς εξηρεθισμένον, ως εικός, εντός των ορίων της μετριοπαθείας.
Το κατʼ εμέ θεωρώ καθήκον μου νʼ αναγγείλω εις το Συμβούλιον των Ναυάρχων, ότι, μετά την απόφασιν ταύτην του Εκτελεστικού, αισθάνομαι εμαυτόν υποχρεωμένον να ζητήσω την έγκρισιν Αυτών, όπως προβώ εις την σύγκλησιν της Συνελεύσεως και υποβάλω αυτήν την νέαν θέσιν των πραγμάτων.
Ευαρεστηθήτε να δεχθήτε, Εξοχώτατε, την διαβεβαίωσιν της εξόχου υπολήψεώς μου.
Ο Πρόεδρος της Συνελεύσεως και του Εκτελεστικού
Ι. Κ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Η ελληνική κυβέρνηση
Η πρώτη επίσημη πληροφόρηση, μετά τα αρχικά δημοσιεύματα των αθηναϊκών εφημερίδων, οι οποίες μάλιστα, χωρίς να έχουν γνώση των γεγονότων, στα φύλλα της 26ης Αυγούστου είχαν τίτλους που ενημέρωναν για βομβαρδισμούς του Ηρακλείου από τα βρετανικά πλοία κι όχι σφαγές με πρωταγωνιστές τους βασιβουζούκους (μέσα στη γενική σύγχυση, σε ορισμένες αναγραφόταν ότι τα γεγονότα συνέβησαν στα Χανιά), ζητήθηκε την επομένη το πρωί από την ελληνική κυβέρνηση. Ο Νικόλαος Γεννάδης, παλιότερα πρόξενος της Ελλάδας στην Κρήτη, ο οποίος τότε είχε το ρόλο του συνδέσμου μεταξύ κρητικής και ελληνικής κυβέρνησης, με τηλεγράφημα του ζητούσε από τον πρόεδρο του Εκτελεστικού Ιωάννη Σφακιανάκη πληροφορίες για το τι είχε συμβεί. Ο Σφακιανάκης του απάντησε, με βάση τις πρώτες πληροφορίες που υπήρχαν.
«Εν Αθήναις τη 26/7 Σεπτεμβρίου 1898
(Τηλεγραφικώς)
Σφακιανάκην
Χανία
Ανήσυχοι περί της τύχης των υπηκόων μας παρακολουθούμεν να τηλεγραφήσητε επ΄ονόματί μου τας λεπτομερείας των συμβάντων του Ηρακλείου.
ΓΕΝΝΑΔΗΣ»
Η απάντηση του Ι. Κ. Σφακιανάκη
«Εν Χανίοις τη 27/8 Σεπτεμβρίου 1898
(Τηλεγραφικώς)
Γεννάδην
Αθήνας
Εξ αφορμής της καταλήψεως του φορολογικού γραφείου Ηρακλείου Τούρκοι προσέβαλον τους Άγγλους, οίτινες αντεπυροβόλησαν. Τούρκοι διεσπάρησαν εις την πόλιν φονεύοντες, θέτοντες πυρ εις πολλά μέρη. Δεκατέσσαρες Άγγλοι και ο Υποπρόξενος της Αγγλίας εφονεύθησαν. Πλείστοι Χριστιανοί εσφάγησαν. Τρία προξενεία, πολλαί οικίαι, το τηλεγραφείον και η αγορά εκάησαν. Οι Άγγλοι εβομβάρδισαν. Σήμερον κατελήφθη πάλιν η πόλις. Το Εκτελεστικόν εδήλωσεν, ότι θέλει απόσχει, ζητούν ανάκλησιν στρατού και αρχών τουρκικών. Ο Πρόεδρος ανήγγειλεν εις τους Ναυάρχους την σύγκλησιν της Συνελεύσεως. Ενταύθα ησυχία.
ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Προκήρυξη προς τους Χριστιανούς για τις σφαγές
«Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΗΣ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΣ
Προς τους Χριστιανούς κατοίκους της Νήσου
Αιματηραί σκηναί αγγέλλονται από το Ηράκλειον. Ο τουρκικός όχλος επετέθη κατά των Άγγλων στρατιωτών, ενώ επρόκειτο να καταληφθώσι τα φορολογικά γραφεία. Γενική επίθεσις κατά των Χριστιανών επηκολούθησεν. Εις Άγγλος αξιωματικός και 13 στρατιώται εφονεύθησαν, 40 δε στρατιώται επληγώθησαν. Ο αριθμός των φονευθέντων Χριστιανών αγνοείται, λέγεται όμως σημαντικός. Μέγας αριθμός οικιών και μεταξύ αυτών τρία Προξενεία επυρπολήθησαν. Το Αγγλικόν πλοίον ηναγκάσθη να βομβαρδίση την πόλιν. Στρατός και πλοία ευρωπαϊκά επέμφθησαν αμέσως, θα επέλθη δε βεβαίως παραδειγματική η τιμωρία των κακούργων.
Διερχόμεθα και πάλιν ημέρας κρισίμους. Αλλʼ έχομεν πεποίθησιν, ότι οι Χριστιανοί Κρήτες αντιλαμβάνονται πάντες της σοβαρότητος των περιστάσεων και, αφίνοντες κατά μέρος ατομικάς διενέξεις, θα ευρεθώσιν εν ομονοία ο εις παρά το πλευρόν του άλλου ως αδελφοί, έτοιμοι εν ανάγκη να υπερασπίσωσιν αλλήλους και την πατρίδα. Προς το παρόν απαιτείται φρόνησις και ησυχία, δια να μη δοθή καμμία αφορμή δικαιολογίας εις τους εχθρούς μας, αλλά να τους αφήσωμεν όλον το βάρος της ευθύνης δια τα φοβερά κακουργήματά των.
Εν Χαλέπα τη 27η Αυγούστου 1898
Ι. Κ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Συμβουλές της
ελληνικής κυβέρνησης
«Εν Αθήναις τη 27/8 Σεπτεμβρίου 1898
(Τηλεγραφικώς)
Σφακιανάκην
Χανία
Η Βασιλική Κυβέρνησις συνιστά να μεταχειρισθήτε όλην σας την επιρροήν όπως προλάβητε ρήξεις μεταξύ Χριστιανών και Μουσουλμάνων. Τοιαύτη περιπέτεια θα εδυσχέραινε το έργον των Δυνάμεων.
ΓΕΝΝΑΔΗΣ»
Οι ναύαρχοι προς το Εκτελεστικό
Στην πρώτη επιστολή του Σφακιανάκη προς το Συμβούλιο των ναυάρχων απάντησε την επόμενη ημέρα 27 Αυγούστου (8 Σεπτεμβρίου με το ευρωπαϊκό ημερολόγιο) ο Γάλλος ναύαρχος Ποττιέ, ανακοινώνοντας, επιτέλους, ότι τα δραματικά γεγονότα επιβάλλουν πλέον οριστική λύση στο Κρητικό Ζήτημα.
«Επί του πλοίου «Ναύαρχος Chrarner» 8 7/βρίου 1898
Ο Υποναύαρχος Ποττιέ κτλ. προς τον κύριον Πρόεδρον του Εκτελεστικού
Κύριε Πρόεδρε,
Το Συμβούλιον των Ναυάρχων έλαβε γνώσιν της επιστολής, την οποίαν το Εκτελεστικόν τω απηύθυνε χθες.
Μολονότι αναγνωρίζει, ότι αι παρατηρήσεις τας οποίας υποβάλλει το Εκτελεστικόν, είνε νόμιμοι και αν και παρέχη επισημότητα εις την απόφασιν, την οποία τούτο έλαβε να καταθέση την εντολήν, ήτις τω ενεπιστεύθη, το Συμβούλιον των Ναυάρχων φρονεί, ότι καθήκον των μελών του Εκτελεστικού είνε να μη εγκαταλίπωσι την θέσιν των εις τας κρισίμους περιστάσεις, τας οποίας διέρχεται ο τόπος των, και κάμνει έκκλησιν εις τον πατριωτισμόν των, όπως μείνωσι εις αυτήν.
Εάν η προσωρινή Κυβέρνησις έπαυσε να υφίσταται, το Εκτελεστικόν οφείλει εν πάση περιπτώσει να μείνη πλησίον των Ναυάρχων, όπως χρησιμεύη ως μέσον προς συνεννόησιν μεταξύ αυτών και του Κρητικού πληθυσμού. Ούτος δε πάλιν οφείλει να διατηρήση την γαλήνην και την ψυχραιμίαν του, εν τη πεποιθήσει ότι τα συμβάντα του Ηρακλείου ενεδυνάμωσαν την γνώμην των Ναυάρχων, ότι οριστική λύσις του Κρητικού ζητήματος επιβάλλεται και ότι υπό την έννοιαν ταύτην θέλουσιν ενεργήσει παρά ταις Κυβερνήσεσιν αυτών.
Οι Ναύαρχοι κρίνουν επομένως, ότι η σύγκλησις της Συνελεύσεως είνε περιττή και ότι δύναται μάλιστα νʼ αποβή και επικίνδυνος. Επαναλαμβάνουσι δε, ότι δια της εμπιστοσύνης την οποίαν θα δείξη προς τας Δυνάμεις, δια της γαλήνης και της ψυχραιμίας την οποίαν θα δυνηθή να τηρήση ο χριστιανικός πληθυσμός της Κρήτης, θα διευκολύνη την αποστολήν των Ναυάρχων και θα επιτρέψη εις αυτούς τοιουτοτρόπως να επιτύχωσι τας οριστικάς λύσεις, τας οποίας ο τόπος ποθεί.
Ευαρεστηθήτε να δεχθήτε, Κύριε Πρόεδρε, την διαβεβαίωσιν της εξόχου υπολήψεώς μου.
ΠΟΤΤΙΕ”.
ΔΙΕΘΝΗΣ ΣΤΟΛΟΣ
Σημείωσις δια τον Κύριον Σφακιανάκην
Κύριε Πρόεδρε,
Λαμβάνω την τιμήν να σας ανακοινώσω εκ μέρους των κκ Ναυάρχων αποσπάσματα των εξ Ηρακλείου τηλεγραφημάτων και πληροφοριών.
8 Σεπτεμβρίου εξ Ηρακλείου ώρα 5 μμ. Τηλεγράφημα.
Οι επαναστάται κατηυνάσθησαν πολύ δια της αφίξεως επικουριών και απεσύρθησαν από της θέσεώς των.
8 Σεπτεμβρίου εξ Ηρακλείου ώρα 3 μμ. Έκθεσις.
Η σοβαρότης της καταστάσεως ολίγον τι ηλαττώθη.
Ο γραμματεύς του Συμβουλίου
GRANDELLI»
Νέες πληροφορίες από το Εκτελεστικό προς τους χριστιανούς
«Η ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ
Προς τους Χριστιανούς κατοίκους
Κατεστήσαμεν ήδη γνωστά δια της χθεσινής μας εγκυκλίου τα κυριώτερα συμβάντα του Ηρακλείου. Προσθέτομεν σήμερον, ότι εκ των 1000 περίπου χριστιανικών ψυχών, αι οποίαι έμενον εκεί, 350 περίπου εσώθησαν εις τα ευρωπαϊκά πλοία, άλλοι 300 κατώρθωσαν να περάσωσι την στρατιωτικήν ζώνην και να καταφύγωσι εις τα χωρία∙ ολίγοι τινές μένουσιν εις το Διοικητήριον, χθες δε ο Άγγλος στόλαρχος ειδοποίησεν επισήμως τον Τούρκον πασσάν, ότι θα πληρώση με την κεφαλήν του, αν απʼ αυτούς κανείς πάθη τίποτε. Δύο λόχοι ευρωπαϊκού στρατού σταλέντες εκ Χανίων εισήλθον δια της ξηράς εις την πόλιν και κατέλαβον θέσεις κύκλω επί του τείχους, επί του οποίου έμενε και μέρος των Άγγλων.
Το εσωτερικόν της πόλεως είνε εγκαταλελειμένον, αι δε πυρκαϊαί επαναλαμβάνονται. Από στιγμής εις στιγμήν περιμένεται στρατός και πλοία εκ Μάλτας και τότε θα προβώσιν εις την δέουσαν ενέργειαν. Τα πάντα μαρτυρούσιν, ότι η αποτρόπαιος εξέγερσις ήτο εκ των προτέρων σχεδιασμένη, είνε δε βεβαιωμένον, ότι και οι Τούρκοι στρατιώται επυροβόλησαν κατά των Άγγλων. Ταύτα είνε τα γνωστά γεγονότα. Απέδειξαν οφθαλμοφανώς πλέον ποία είνε η εις το ζήτημά μας επιβαλλομένη λύσις, εξήλθομεν δε πλέον από τα προσωρινά μέτρα και η οριστική λύσις κατέστη αναπόφευκτος. Τούτο συνάγεται και άλλων διδομένων και εκ της εις το έγγραφόν μας απαντήσεως των Ναυάρχων, την οποίαν δημοσιεύομεν μετά της παρούσης.
Εις την φρόνησιν, την ομόνοιαν, την πειθαρχίαν και την φιλοπατρίαν των Χριστιανών μένει να μη διαταράξωσι με πράξεις ασκέπτους τον καλόν δρόμον, εις τον οποίον ευρίσκεται τώρα το ζήτημα και να μη γείνουν αιτία να χαθούν χωρίς ωφέλειαν αι νέαι θυσίαι και το αδίκως χυθέν αίμα των αδελφών μας. Αυτά συμβουλεύουν οι Ναύαρχοι, οι οποίοι εργάζονται δια δικαίαν και ταχείαν λύσιν, αυτά συμβουλεύει και η Ελληνική Κυβέρνησις, η οποία ηθικώς και υλικώς συμπάσχει με ημάς.
Εν Χαλέπα τη 28 Αυγούστου 1898
Ο Πρόεδρος
Ι. Κ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Νέες συμβουλές της
ελληνικής κυβέρνησης
«Εν Αθήναις τη 28/9 Σεπτεμβρίου 1898
(Τηλεγραφικώς)
Σφακιανάκην
Χανία
Ελήφθη υμέτερον τηλεγράφημα. Ως προς την σύγκλησιν της Συνελεύσεως δεν δυνάμεθα να αντείπωμεν αγνοούντες τα αίτια, άτινα προκαλούσι το μέτρον τούτο. Αλλʼ εάν η σύγκλησις ηδύνατο να προκαλέση αλλαγήν μελών Εκτελεστικού, οφείλομεν να θεωρήσομεν ατυχή την απόφασιν της συγκλήσεως. Την αποχήν θεωρούμεν εν πάση περιπτώσει ως επιβλαβή, τα δε μέλη του Εκτελεστικού παρά πάσας τας απείρους δυσχερείας, ας αναγνωρίζομεν, οφείλουσι να επιμείνωσιν απαρασαλεύτως εις εκπλήρωσιν του καθήκοντός των. Δεν πρέπει να παρασυρθή τις εκ της ιδέας, ότι ωθουμένων των πραγμάτων εις τα άκρα δύναται να επιτευχθή ταχύτερον ο επιδιωκόμενος σκοπός. Υπέρ ποτέ κατά την στιγμήν ταύτην επιβαλλεται επιτακτικώς εν Κρήτη η υπομονή και η γαλήνη. Κρατήσατε εις χείρας την αρχήν και μεταχειρισθήτε πάσαν σας την επιρροήν, όπως τηρήσητε την τάξιν και προλάβητε ρήξεις μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων. Ούτω πράττοντες θέλετε διευκολύνει το έργον των Δυνάμεων, αίτινες δεικνύουσι τόσον μέγα ενδιαφέρον υπέρ της Κρήτης.
ΓΕΝΝΑΔΗΣ»
Η απάντηση στην κυβέρνηση
«Εν Χανίοις τη 28/9 Σεπτεμβρίου 1898
(Τηλεγραφικώς)
Γεννάδην
Αθήνας
Κατʼ επίμονον σύστασιν των Ναυάρχων σύγκλησις Συνελεύσεως ανεβλήθη. Εκτελεστικόν παραμένει, όπως χρησιμεύη ως μέσον συνεννοήσεως μεταξύ Ναυάρχων και λαού. Αγανάκτησις αυξάνει. Καταβάλλομεν δραστηρίας ενεργείας, όπως συγκρατήσωμεν τους χριστιανούς. Ουδέν ήττον σύγκρουσις αδύνατον να προληφθή, εάν μη επέλθη ευνοϊκή τις εκδήλωσις των προθέσεων των Δυνάμεων.
ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
«Εξηντλήθη η υπομονή»
«Ο Πρόεδρος της Εκτελεστικής Επιτροπής και της Συνελεύσεως
Προς την Α. Εξ. τον Ναύαρχον Ποττιέ Προϊστάμενον του Συμβουλίου των Ναυάρχων
Εξοχώτατε,
Λαμβάνω την τιμήν να δηλώσω την παραλαβήν της απαντήσεως εις το υπό χρονολογίαν 7 τρ. υμέτερον έγγραφον.
Ως εδήλωσεν εις το έγγραφον εκείνο, η Εκτελεστική Επιτροπή, αν και απέχει του να ασχοληθή εις ό,τι δήποτε σχετιζόμενον με την προσωρινήν οργάνωσιν, ήτις δεν έχει πλέον λόγον υπάρξεως, ούχʼ ήττον θα εξακολουθήση ασκούσα πάσαν αυτής επιρροήν υπέρ της μετριοπαθείας, χωρίς όμως νʼ αναλάβη ως προς τούτο ευθύνην τινά.
Τω όντι αι οδυνηραί λεπτομέρειαι των εν Ηρακλείω γενομένων, των οποίων κατʼ αρχάς ουδόλως υποπτευόμεθα την τρομεράν σοβαρότητα, το μέγεθος των υλικών ζημιών, τας οποίας υπέστησαν οι χριστιανοί, το πολυάριθμον των θυμάτων, επί πάσι δε ο αποτρόπαιος χαρακτήρ της επιβουλής, πιθανώς προσχεδια- σθείσης εκ των προτέρων και μετά ψυχραιμίας εκτελεσθείσης υπό την σκέπην των οθωμανικών στρατιωτικών αρχών, προξενούσι παρά τοις χριστιανοίς ερεθισμόν επί μάλλον και μάλλον επιτεινόμενον, όστις είνε πολύ δύσκολον να περιορισθή.
Άλλως τε εύκολον είνε να εννοηθή, ότι εξηντλήθη πλέον των δυστυχών κατοίκων η υπομονή. Πανταχόθεν εγείρεται η αυτή φωνή: Δεν θέλομεν πλέον νόθους λύσεις. Ο τόπος θέλει να διαρρήξη δια παντός τους δεσμούς τούς συνδέοντας αυτόν προς Κυβέρνησιν, ήτις παρεδέχθη ως μέθοδον διοικήσεως την διαρπαγήν, τον εμπρησμόν και την σφαγήν. Τα ημίμετρα και αι ψευδείς λύσεις επανέφερον τον τόπον εις την αγρίαν κατάστασιν, εκάλυψαν αυτόν διʼ αίματος και ερειπίων και παρασκεύασαν κατάστασιν εντελώς αφόρητον. Είνε καιρός πλέον να παύση οριστικώς η κατάστασις αυτή και να ζητηθή λύσις δυναμένη νʼ ασφαλίση εις την τοσούτον δοκιμασθείσαν Νήσον την ειρήνην και την ησυχίαν, την οποίαν από τοσούτου χρόνου δεν εγνώρισεν.
Η Εκτελεστική Επιτροπή ελπίζει, ότι αι Μεγάλαι Δυνάμεις θα εξετάσωσιν υπό ταύτην την έννοιαν το ζήτημα και ότι αι προσπάθειαι των Ναυάρχων, δια τας οποίας οι Κρήτες θα ήνε ευγνώμονες, θα συντελέσωσιν εις τούτο.
Η Επιτροπή εξακολουθούσα να μένη, εις ην ετάχθη θέσιν, θα λογισθή ευτυχής χρησιμεύουσα ως μεσάζουσα μεταξύ των Ναυάρχων και των κατοίκων προς διευκόλυνσιν της τοσούτον επιθυμητής λύσεως.
Ευαρεστηθήτε να δεχθήτε, Εξοχώτατε, την έκφρασιν της εξόχου υπολήψεώς μου.
Ι. Κ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
«Μόνον 358 εσώθησαν»
«Η ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ
Προς τους Χριστιανούς κατοίκους
Εγνωστοποιήσαμεν δια δύο προηγουμένων εγκυκλίων εις τον λαόν ό,τι ήτο τότε γνωστόν δια τα συμβάντα του Ηρακλείου. Δυστυχώς αι έκτοτε ειδήσεις παριστώσιν ακόμη μεγαλητέραν την καταστροφήν. Από τας 1000-1200 χριστιανικάς ψυχάς, όπου ευρίσκοντο εντός της πόλεως, μόνον 358, ως φαίνεται, εσώθησαν. Οι λοιποί εύρον θάνατον μαρτυρικόν. Όλη η κινητή περιουσία των χριστιανών διηρπάγη και μέγας αριθμός οικιών και καταστημάτων παρεδόθησαν εις τας φλόγας. Την στιγμήν αυτήν ουδείς χριστιανός ευρίσκεται εις το Ηράκλειον. Μόνον 300 περίπου Ευρωπαίοι στρατιώται κρατούν μίαν γωνίαν του φρουρίου. Η πόλις είνε παραδεδομένη εις την διάθεσιν του όχλου και των Τούρκων στρατιωτών, από τους οποίους πολλοί, καθώς εβεβαιώθη, και επυροβόλουν κατά των Άγγλων και απεγύμνον τα θύματα και ελάμβανον μέρος εις την διαρπαγήν.
Μέχρι της ώρας οι κακούργοι έμειναν ανενόχλητοι. Αλλʼ είνε περικυκλωμένοι και δεν υπάρχει τρόπος να διαφύγουν. Η ώρα της τιμωρίας καθʼ όλα τα φαινόμενα πλησιάζει. Το εν μετά το άλλο καταφθάνουν τα πλοία των Δυνάμεων και αι ζητηθείσαι επικουρίαι είνε εις τον δρόμον. Δύο, τρεις ημέραι ακόμη, και θα ήναι εδώ. Τότε βεβαίως θα αρχίση η κρίσις και η ανταπόδοσις. Περί αυτού δεν πρέπει να υπάρχη καμμία αμφιβολία. Αλλʼ εν τω μεταξύ, οι χριστιανοί ένα έχομεν πατριωτικόν καθήκον, ένα μέγα συμφέρον. Να προσέξωμεν με κάθε τρόπον να μη δώσωμεν την παραμικράν αφορμήν εις τους εχθρούς μας να θολώσουν πάλιν τα νερά, να ταράξουν τα πράγματα και να σπρώξουν το ζήτημά μας έξω από τον καλόν δρόμον, εις τον οποίον τώρα ευρίσκεται. Όσον δικαία και αν ήναι η αγανάκτησις μας, πρέπει να την κρατήσωμεν. Όποιος χριστιανός αυτάς τας ημέρας δώσει αφορμήν ταραχής ή ανησυχίας, πρέπει να συλλογισθή, ότι κινδυνεύει να γείνη αφορμή να πάη άδικα το αθώον αίμα τόσων Χριστιανών.
Ας έχωμεν ακόμη ολίγην υπομονήν και με την βοήθειαν του Θεού δεν θα χαθή το δίκαιόν μας.
Εν Χαλέπα τη 30 Αυγούστου 1898
Ο Πρόεδρος
Ι. Κ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Επιστολή από τις Αρχάνες
Δυο επιστολές διαμαρτυρίας της Επιτροπής Αμύνης Αρχανών και των αρχηγών του τμήματος Ηρακλείου, προς το ναύαρχο Ποττιέ, για τις σφαγές του Ηρακλείου προκάλεσαν την αποδοκιμασία του προέδρου του Εκτελεστικού. Ειδικά η δεύτερη, επειδή οι αρχηγοί, απευθυνόμενοι στις ευρωπαϊκές δυνάμεις, τις θεωρούσαν υπεύθυνες γιατί δεν προστάτευσαν τους χριστιανούς.
Στην επιστολή της Επιτροπής Αμύνης Αρχανών αναφερόταν:
«Εξοχώτατε,
Βαρυαγλούντες λαμβάνωμεν την τιμήν όπως φέρωμεν εις γνώσιν της υμετ. εξοχ. ότι αι εν τη πόλει Ηρακλείου διαδραματισθείσαι τραγικαί σκηναί ενεποίησαν απερίγραπτον αίσθησιν και φρίκην παρά τω χριστιανικώ λαώ. Ουδείς ποτέ ήλπιζεν ουδʼ εφαντάζετο ότι ήτο δυνατόν επί παρουσία στρατού και στόλου ευρωπαϊκού επισήμως αναλαβόντος την προστασίαν των Χριστ. να εκτυλιχθώσι σκηναί απαισιώτεραι των του 1821, οπότε ουδεμιάς ετύγχανον οι Χριστ. προστασίας. Και τότε μεν εκ χιλιάδων Χριστ. εκτελούντο περί τους χιλίους, ήδη όμως έλαβεν, ως μη ώφειλε, χώραν αληθής πανωλεθρία εκ χιλίων ψυχών διασωθέντων πάνυ ευαρίθμων και τούτων ως εκ θαύματος. Επί τοιούτω φρικαλέω δράματι ουδέν έτερον, είνε τω παρόντι, δυνάμεθα να πράξωμεν ει μη να εκφράσωμεν τη υμ. εξοχ., την άφατον ημών λύπην, και συγχρόνως να δηλώσωμεν με αιμάσσουσαν καρδίαν, ότι εναγωνίως αναμένομεν την παραδειγματικήν τιμωρίαν, εάν είναι δυνατόν να εξευρεθή τιμωρία ανάλογος του φρικώδους ανοσιουργήματος των πρωτουργών των αγρίων σκηνών, και το οριστικόν τέρμα των ουχί πλέον ατελευτήτων δεινών των ατυχών χριστιανών, αλλά των δεινών των παρά προσδοκίαν μεγεθυνομένων αναλόγως του μεγέθους της προστασίας.
Επ. Αρχάναι, 28 Αυγούστου 1898»
Την ίδια μέρα οι αρχηγοί του τμήματος Ηρακλείου έστειλαν από τις Αρχάνες αναλόγου ύφους επιστολή στον Ποττιέ, στην οποία σημείωναν, μεταξύ άλλων:
«Διετία ολόκληρος συμπληρούται αφʼ ότου τα πάντα και αυτήν ημών την ζωήν ενεπιστεύθημεν εις τας υμετέρας χείρας, την κραταιάν των Μ. Δυνάμεων προστασίαν. Καίτοι τυφλώς υπηκούσαμεν και άνευ όρων υπετάχθημεν εις τα υμέτερα κελεύσματα, εν τούτοις ημείς ου μόνον ουδέν υπέρ της βελτιώσεως της ημετέρας τύχης επεχειρήσατε, αλλά τουναντίον και εγκαταλείψατε και αυτά τα παιδία και αυτάς τας γυναίκας εις την διάκρισιν των αγρίων τυράννων μας, ων εκ συστήματος δυστυχώς υπήρξατε οι αληθείς προστάται. Κατά τοιαύτης στάσεως και συμπεριφοράς τολμά να διαμαρτυρηθή σύσσωμος ο έξωθι του Ηρακλείου συνηθροισμένος χριστιανικός λαός εντονώτατα και καταγανακτών δικαίως».
Το έγγραφο του Ι. Σφακιανάκη προς τον Ποττιέ, με το οποίο αποδοκίμασε τις επιστολες, έχει ως εξής:
«Εν Χαλέπα τη 30/11 Σεπτεμβρίου 1898
Προς την Α. Εξ. τον Ναύρχον Ποττιέ
Προϊστάμενον του Υψηλού Συμβουλίου των Ναυάρχων
Εξοχώτατε
Ελάβομεν γνώσιν επιστολής υπό χρονολογίαν 28 Αυγούστου απευθυνομένης εξ Αρχανών προς το Συμβούλιον των ναυάρχων υπό των αρχηγών του Τμήματος Ηρακλείου
Η επιστολή αύτη, γραφείσα προφανώς υπό το κράτος της πρώτης εντυπώσεως, ην παρήγαγον επί των υπογραψάντων αι φοβεραί σκηναί, ας είχον σχεδόν υπό τα όμματά των, περιέχει φράσιν αφορώσαν εις τους κκ Ναυάρχους, ην σπεύδομεν νʼ αποδοκιμάσωμεν, διότι είναι εντελώς αντίθετος προς την αλήθειαν και προς τα φιλάνθρωπα και ευμενή αισθήματα, άτινα πάντοτε εξεδήλωσαν αι Α. Εξοχότητες προς τους κατοίκους της Νήσου.
Είνε άλλως τε πλέον ή πιθανόν, ότι οι υπογράψαντες υπέγραψαν την εν λόγω φράσιν επιστολήν εν στιγμή αγανακτήσεως και χωρίς πολύ νʼ αντιλαμβάνωνται αυτήν.
Εν πάση περιπτώσει εκφράζομεν δια τούτο την βαθείαν λύπην μας, βεβαιούντες τας Α. Εξοχότητας, ότι τα αληθή αισθήματα των χριστιανών προς αυτούς δεν δύνανται να ήναι ή βαθύ σέβας και ζωηρά ευγνωμοσύνη.
Ευαρεστηθήτε να δεχθήτε, Εξοχώτατε, την διαβεβαιώσιν της εξόχου υπολήψεώς μου.
Ο Πρόεδρος
Ι. Κ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Όχι νόθες λύσεις
«Εν Χανίοις τη 31/12 Σεπτεμβρίου 1898
(τηλεγραφικώς)
Γεννάδην
Αθήνας
Εκτελεστικόν εδήλωσε Ναυάρχους, ότι είναι δυσχερές να συγκρατηθή προϊούσα αγανάκτησις. Τόπος αποκρούει πάσαν νόθον λύσιν θέλων να διαρρήξη πάντα δεσμόν προς κυβέρνησιν οργανίζουσαν επισήμως λεηλασίας, εμπρησμούς, σφαγάς. Αι Δυνάμεις παρεκλήθησαν να αποβλέψωσιν εις το ζήτημα κατά την έννοιαν ταύτην.
ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Ο αφοπλισμός
«Εν Χανίοις 2/14 Σεπτεμβρίου 1898
(Τηλεγραφικώς)
Γεννάδην
Αθήνας
Οι Ναύρχοι επιμένουσιν εκ νέου σήμερον παρά ταις κυβερνήσεσί των υπέρ αμέσου ριζικής λύσεως. Τελεσίγραφον Άγγλου Ναυάρχου ζητεί αφοπλισμόν βασιβουζούκων, παράδοσιν ενόχων, κατεδάφισιν 39 οικιών. Προθεσμία τελεσιγράφου εκπνέει αύριον μεσημβρίαν. Αίτησις Δζεβάτ, όπως παραταθή προθεσμία, απεκρούσθη. Χριστιανοί λίαν ανυπόμονοι.
ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Έκκληση για ηρεμία
«Η ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ
Προς τους Χριστιανούς κατοίκους
Ένεκα του κρισίμου των περιστάσεων και διʼ έλλειψιν άλλου μέσου δημοσιεύσεως εξακολουθούμεν να μεταδίδωμεν εις το λαόν όσας λαμβάνομεν κατά το δυνατόν ακριβείς πληροφορίας περί της παρούσης καταστάσεως.
Από τας επικουρίας, αι οποίαι περιεμένοντο, έφθασαν ήδη δύο τάγματα Αγγλικά, εν Ιταλικόν και ήμισυ Γαλλικόν. Περιμένονται δε εντός της τρεχούσης εβδομάδος εν ακόμη Αγγλικόν και εν Ρωσσικόν.
Εν Ηρακλείω άρχισεν η ενέργεια προς τιμωρίαν των ενόχων και αποκατάστασιν της τάξεως. Το φρούριον όλον σχεδόν κατελήφθη υπό Αγγλικού στρατού. Από τους Χριστιανούς, οι οποίοι είχον απομείνει εντός της πόλεως, εσώθησαν ακόμη 25 εις τα πλοία, 39 οικίαι, από τας οποίας είχον καταπυροβοληθή οι Άγγλοι, κατεδαφίσθησαν. Παρεδόθησαν έως τώρα οι ένοχοι περί τους 50 Τούρκοι, εζητήθη δε και η παράδοσις των όπλων του τουρκικού πληθυσμού. Εις ποία μέτρα μέτρα θα προβώσι κατόπιν δεν έγινε γνωστόν.
Δια το γενικόν ζήτημα υπάρχουσι βάσιμοι ειδήσεις, ότι αι Δυνάμεις συνεννοούνται μεταξύ των προς οριστικήν λύσιν επί του εξής σχεδίου: Να προσκαλέσωσιν από κοινού την Πύλην νʼ αποσύρη τον στρατόν και τους υπαλλήλους της. Να εγγυηθώσι την επικυριαρχίαν του Σουλτάνου επί της Νήσου. Να εξασφαλίσωσι την αποκατάστασιν της τάξεως δια διεθνούς κατοχής και να προβώσιν εις τον διορισμόν του Κυβερνήτου.
Τοιαύτη είναι η σημερινή θέσεις των πραγμάτων. Είναι περιττόν να επαναλάβωμεν ποιόν είναι το καθήκον των Χριστιανών. Η μέχρι τούδε πατριωτική διαγωγή των, παρά πάντων εκτιμηθείσα, εγγυάται ότι, και εις το εξής θα δείξωσι την αυτήν φρόνησιν και πειθαρχίαν. Έτοιμοι, αν η ανάγκη το καλέση, να αποκρούσωμεν πάσαν επίθεσιν των Τούρκων, πρέπει να μη δώσωμεν εις αυτούς προς τούτο την παραμικράν αφορμήν. Η στάσις μας πρέπει να ήναι αυστηρώς αμυντική. Έχομεν μέγα συμφέρον να μην διαταράξωμεν την αρξαμένην ενέργειαν των Δυνάμεων, αλλά να περιμείνωμεν ησύχως το αποτέλεσμα και τότε να αποφασίσωμεν εσκεμμένως τι δρόμον θα βαδίσωμεν.
Εν Χαλέπα τη 7 7/βρίου 1898
Ο Πρόεδρος
Ι. Κ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Η παράδοση των όπλων των Χριστιανών
Η διακήρυξη αυτή αποφασίστηκε στις 17 Ιουλίου, αλλά ανακοινώθηκε στις 7 Σεπτεμβρίου στον Γενικό Πρόξενο της Γαλλίας, όπως αναφέρει στο βιβλίο του «Κρητικά» (κυκλοφόρησε το 1901) ο Σ. Α. Παπαντωνάκης, ο οποίος υπηρέτησε ως γραμματέας του Εκτελεστικού και της Συνελεύσεως των Κρητών. Η ανακοίνωση έγινε μετά την αξίωση των προξένων για τον αφοπλισμό χριστιανών και μουσουλμάνων.
«Διακήρυξις της Συνελεύσεως *
Προς διευκόλυνσιν της επιτυχίας του διορισμού της Α. Β. Υψηλότητος του Πρίγκηπος Γεωργίου της Ελλάδος ως Κυβερνήτου της Κρήτης η Συνέλευσις των Κρητών διακηρύττει, ότι οι Κρήτες είναι πρόθυμοι ευθύς μετά την εντελή εκκένωσιν της Νήσου υπό των Τουρκικών στρατευμάτων και τον διορισμόν του Πρίγκηπος Γεωργίου, να παραδώσωσι τα όπλα των και να συγκεντρώσωσιν εις χείρας του πάσαν εξουσίαν, εφʼ όσον χρόνον είναι αναγκαίον δια την αποκατάστασιν της τάξεως».
Η ανακοίνωση των ναυάρχων για την εκκένωση της Κρήτης από τον τουρκικό στρατό, μετά από 229 χρόνια κατοχής (Ιστορικό Μουσείο Κρήτης © Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών)
Η διακήρυξη του Εκτελεστικού για τον αφοπλισμό των χριστιανών
«Εν Χαλέπα τη 11/23 7/βρίου 1898
Τη αιτήσει της Α. Εξ. του Ναυάρχου Ποττιέ προϊσταμένου του Συμβουλίου των Ναυάρχων και επιθυμούσα να διευκολύνη την οριστικήν λύσιν του Κρητικού ζητήματος η Εκτελεστική Επιτροπή διακηρύττει ομοφώνως ότι οι Χριστιανοί είναι διατεθειμένοι αμέσως μετά την εντελή εκκένωσιν της Νήσου υπό των τουρκικών στρατευμάτων να παραδώσωσι τα όπλα εις την αυτόνομον Κυβέρνησιν ήτις θα εγκατασταθή.
Τα μέλη του Εκτελεστικού υπόσχονται να εξασκήσωσι πάσαν αυτών την επιρροήν προς επιτυχίαν του αποτελέσματος τούτου.
Ο Πρόεδρος
Ι. Κ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ
Τα μέλη
ΕΛΕΥΘ. Κ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ
ΑΝΤ. ΧΑΤΖΙΔΑΚΗΣ
ΕΜ. ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ
Ν. ΓΙΑΜΑΛΑΚΗΣ
Γ. Μ. ΜΥΛΩΝΟΓΙΑΝΝΑΚΗΣ»
Οι δίκες
των βασιβουζούκων
«Η ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ
Προς τους Χριστιανούς κατοίκους
Φήμαι ανησυχητικαί διεδόθησαν αυτάς τας ημέρας, ότι οι κατηγορούμενοι δια τας σφαγάς του Ηρακλείου θα δικασθώσιν εις Σμύρνην, ότι πρόκειται να ζητηθώσιν από τώρα και τα όπλα των Χριστιανών και άλλα τοιαύτα.
Αι ειδήσεις αύται δεν είναι αληθείς. Απʼ εναντίας οι ως ένοχοι παραδοθέντες εις τους Άγγλους 83 μέχρι σήμερον, καθώς και όλοι οι άλλοι, όσοι θʼ αποδειχθώσι τοιούτοι εκ των ανακρίσεων, θα δικασθώσιν υπό Αγγλικού στρατοδικείου επί τόπου. Ο αφοπλισμός των Μουσουλμάνων του Ηρακλείου εξακολουθεί και έως χθες είχον παραδοθεί 3.500 όπλα.
Καθʼ όσον αφορά τον αφοπλισμόν των Χριστιανών έγινε και περί τούτου λόγος. Αλλʼ η Εκτλεστική Επιτροπή, τη ομοφώνω γνωμοδοτήσει και πάντων των ενταύθα πληρεξουσίων, εδήλωσε προς τους Ναυάρχους, ότι οι Χριστιανοί είναι διατεθειμένοι να παραδώσωσι τα όπλα των εις την αυτόνομον Κυβέρνησιν, η οποία θα εγκαθιδρυθή μετά την εντελή εκκένωσιν της Νήσου υπό του Τουρκικού στρατού.
συνέχεια
στη σελ. 11
συνέχεια
από τη σελ. 10
Οι Ναύαρχοι ηρκέσθησαν εις την δήλωσιν ταύτην διαβεβαιώσαντες ημάς, ότι εις την παρούσαν κρίσιμον στιγμήν των διαπραγματεύσεων η ούτως εκδηλουμένη διάθεσις αύτη θα έχη μεγίστην επιρροήν επί της αποφάσεως των Δυνάμεων και θα καταστήση δυνατήν την απομάκρυνσιν του Τουρκικού στρατού επιταχύνουσα την οριστικήν λύσιν.
Έχομεν λόγους να πιστεύσωμεν, ότι η τελευταία τρομερά δοκιμασία, την οποίαν ο τόπος υπέστη, η καρτερία και η φρόνησις, την οποίαν εμαρτύρησε και η μετριοπάθεια, αφʼ ης δεν απεμακρύνθη, έφερον ημάς πολύ πλησίον του επιδιωκομένου σκοπού. Ας επιμείνωμεν ακόμη εις την στάσιν ταύτην και, με την βοήθειαν του Θεού, φθάνομεν εις το τέλος των δεινών μας.
Εν Χαλέπα τη 11 7/βρίου 1898
Ο Πρόεδρος
Ι. Κ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
«Οι Ναύαρχοι
απαιτούσιν από
τους Χριστιανούς
απόλυτον ησυχίαν…»
«Σημεριναί ειδήσεις από επίσημον πηγήν λέγουν, ότι αι διαπραγματεύσεις των Δυνάμεων επί των προτάσεων των Ναυάρχων είναι πολύ προχωρημέναι και η εκτέλεσις προσεχής.
Αλλά συγχρόνως οι Ναύαρχοι απαιτούσιν από τους Χριστιανούς απόλυτον ησυχίαν. Πρέπει να προσπαθήσωμεν νʼ αποφύγωμεν και την παραμικράν αφορμήν ανησυχίας ή αταξίας, ακόμη και αν προκαλούμεθα. Εφθάσαμεν εις την πλέον κρίσιμον εποχήν του αγώνος και θα ήναι ασυγχώρητος, όποιος με την ανοησίαν του ή την κακοτροπίαν του γείνη αίτιος να διακινδυνεύση το περιμενόμενον καλόν αποτέλεσμα.
Χαλέπα τη 12 Σεπτεμβρίου 1898
(Εκ του γραφείου του Εκτελεστικού)»
Η απόφαση
απόσυρσης
των τουρκικών δυνάμεων
«Η ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ
Προς τους Χριστιανούς κατοίκους
Επίσημοι ειδήσεις ελθούσαι χθες ανήγγειλαν, ότι εν Κωνσταντινουπόλει Πρέσβεις των Δυνάμεων έλαβον οδηγίας από τας Κυβερνήσεις των να προσκαλέσωσι την Πύλην νʼ αποσύρη από την Κρήτην τα στρατεύματα και τους υπαλλήλους της.
Το μέγα βήμα λοιπόν έγεινε. Το στάδιον της συνεννοήσεως ετελείωσεν, η συμφωνία επετεύχθη αρχίζει δε το στάδιον της εκτελέσεως. Ουδεμία αμφιβολία, ότι το στάδιον τούτο θα ήναι σύντομον και οι Κρήτες θα επιτύχωσι μετʼ ολίγον εκείνο, το οποίον μετά τόσης υπομονής και καρτερίας και διά μέσου τόσων θυσιών επεζήτησαν.
Περιττόν να προσθέσωμεν, ότι περισσότερον παρά ποτέ χρειάζεται τάξις και ησυχία.
Χαλέπα, 13 Σεπτεμβρίου 1898
Ο Πρόεδρος
Ι. Κ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Τελεσίγραφο για
την απόσυρση
των Τούρκων
«Η ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ
Προς τους Χριστιανούς κατοίκους
Οι εν Κωνσταντινουπόλει Πρέσβεις των τεσσάρων Δυνάμεων επέδωκαν χθες εις την Υψ. Πύλην τελεσίγραφον διακοίνωσιν περί της ανακλήσεως του τουρκικού στρατού.
Η διακοίνωσις ορίζει, ότι η εκκένωσις πρέπει να αρχίση τη 8 και να ήνε τελειωμένη τη 23 Οκτωβρίου. Εν περιπτώσει αρνήσεως αι Δυνάμεις θα ενεργήσωσι μόναι των την εκκένωσιν.
Ένα λοιπόν μήνα ακόμη και αι λύσεις, αι οποίαι από αιώνων εδέσμευον την Κρήτην, καταπίπτουν, θα δύναται δʼ αύτη να κινηθή ελευθέρως και να χωρήση προς ευτυχέστερον μέλλον αρωγόν έχουσα κατά τα πρώτα βήματα την ευμενή προστασίαν των τεσσάρων Δυνάμεων.
Εν Χαλέπα τη 24 Σεπτεμβρίου 1898
Ο Πρόεδρος
Ι. Κ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Οι Τούρκοι αξιώνουν
την παραμονή φρουράς
Με δύο τηλεγραφήματα προς τους πρέσβεις των ΜΕΔ ο πρόεδρος του Εκτελεστικού Σφακιανάκης εκφράζει την αντίρρηση των επαναστατών να παραμείνει τουρκική φρουρά στο νησί, όπως αξίωνε η οθωμανική αυτοκρατορία. Ούτως ή άλλως η υψηλή επικυριαρχία του σουλτάνου, η οποία θα συνόδευε και την 15ετή αυτονομία, είχε διασφαλιστεί…
«Χαλέπα, 2/14 Οκτωβρίου 1898
Υπουργούς Εξωτερικών
(Τηλεγραφικώς)
(Εις Ρώμην, Παρισίους, Λονδίνον, Πετρούπολιν)
Η αξίωσις της Πύλης του διατηρήσαι αριθμόν τινά στρατιωτών εν τη Νήσω προξενεί ζωηράν ανησυχίαν. Χριστιανοί και Μωαμεθανοί θα εκλάβωσι τούτο ως παράτασιν της τουρκικής στρατιωτικής κατοχής της νήσου, τούτο δε θα παρεμβάλη ανυπέρβλητα προσκόμματα εις την ειρήνευσιν της νήσου και θα ευκολύνη την επανάληψιν των απαισίων σκηνών του Ηρακλείου. Η Εκτελεστική Επιτροπή της Συνελεύσως φρονεί, ότι οφείλει να επιστήση ευσεβάστως την προσοχήν Υμών επί του ατελεσφορήτου τοιαύτης λύσεως επαναφερούσης απλώς το ζήτημα εις το σημείον αφʼ ου ήρχισε.
Πρόεδρος
ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Το δεύτερο
τηλεγράφημα
«Χαλέπα 8/20 Οκτωβρίου 1898
(Τηλεγραφικώς)
(Εις Ρώμην, Παρισίους, Λονδίνον, Πετρούπολιν)
Δεδομένου όντος, ότι η επικυριαρχία του Σουλτάνου είναι εγγυημένη υπό των Δυνάμεων, η διατήρησις φρουράς περί την σημαίαν ουδέν θα προσέθετε πλεονέκτημα τη Πύλη, απʼ εναντίας δε η παρουσία στρατιωτών τιμών θα απέβαινεν εν μέλλοντι πηγή συγκρούσεων και θα παρείχε πρόφασιν επεμβάσεως της Πύλης εις τας εσωτερικάς υποθέσεις της Νήσου.
Η Εκτελεστική Επιτροπή αποβλέπουσα εις την αποκατάστασιν της τάξεως, την εντελή ειρήνευσιν του τόπου και την επιτυχίαν του αφοπλισμού ικετεύει τας Δυνάμεις να εμμείνωσιν εις την πρώτην αυτών απόφασιν, αξιούσαι την ολικήν εκκένωσιν.
Πρόεδρος
ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Επεισόδια
από χριστιανούς
«Ηράκλειον 10/22 Οκτωβρίου 1898
(Τηλεγραφικώς)
Πρόεδρον Σφακιανάκην
Χανία
Πριν αποσυρθώσιν οι Τούρκοι στρατιώται εκ της ζώνης απηγόρευσα εις τους κατοίκους των πέριξ επαρχιών πάσαν υπέρβασιν της ζώνης. Το αποτέλεσμα υπήρξεν, ότι εις πολλά μέρη ένοπλοι Χριστιανοί υπερβάντες την ζώνην διήρπασαν κτήνη και ελαίας. Αγιομυριανοί προέβησαν περαιτέρω εκπέμψαντες ένοπλον σώμα εκ τεσσαράκοντα περίπου ανδρών, όπως καταλάβη έπαυλιν κειμένην εντεύθεν της ζώνης. Εξουσιοδότησα σήμερον τας προφυλακάς να πυροβολώσι κατά των Χριστιανών. Χριστιανοί Κρήτες είναι μόνοι υπεύθυνοι δια πάσαν περαιτέρω περιπλοκήν. Θέλω διαβιβάσει προθύμως παν τηλεγράφημα, όπερ ηθέλετε πέμψει εις Άγιον Μύρωνα, Αρχάναις, Επισκοπήν.
Ευαρεστηθήτε να μοι γνωρίσητε την λήψιν του παρόντος.
ΤΣΕΡΜΣΑΪΔ»
«Εμποδίσετε
αυτούς τους αλιτηρίους»
«Εν Χανίοις 10/22 Οκτωβρίου 1898
(Τηλεγραφικώς)
Συνταγματάρχην Τσερμσάιδ
Ηράκλειον
Ελήφθη υμέτερον τηλεγράφημα. Παρακαλώ ευαρεστηθήτε διαβιβάσετε επόμενον τηλεγράφημα: «Επιτροπάς Μαλεβυζίου, Αρχανών, Πεδιάδος. Μανθάνομεν, ότι, αφού ανεχώρησαν Τούρκοι στρατιώται από κορδόνι, Χριστιανοί επροχώρησαν εντός διαρπάζοντες ελαίας και ζώα τουρκικά. Τούτο εκίνησε γενικήν αγανάκτησιν εναντίον μας. Πρέπει με κάθε τρόπον να εμποδίσητε αυτούς τους αλιτηρίους ακόμη και με τουφεκισμούς. Οι πρόκριτοι πρέπει να συνεννοηθούν και γρήγορα και να ενεργήσουν πριν πάθωμεν ανεπανόρθωτα».
ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Πολιτοφυλακή
από τους ναυάρχους
«ΠΡΟΚΗΡΥΞΙΣ
Οι Ναύαρχοι αποφασίζουν νʼ απευθύνουν εις τον Κρητικόν λαόν προκήρυξιν δι ης και τον παρακαλούν να παύσουν πάσαν εχθροπραξίαν. Από τούδε όμως διαταγαί εδόθησαν εις τους διοικητάς εκάστου τμήματος όπως μεταχειρισθούν αυστηρά μέτρα εναντίον εκείνων οίτινες ήθελον διαβεί την ζώνην με πρόθεσιν να προβώσιν εις κλοπάς και διαρπαγάς εντός ξένων ιδιοκτησιών.
Οι Ναύαρχοι παρακαλούν τους διοικητάς των διαφόρων τμημάτων όπως μόλις αι περιστάσεις το επιτρέψουν προβούν εις την επέκτασιν της στρατιωτικής ζώνης.
Κατά το διάστημα ό μεταξύ της αναχωρήσεως των τουρκικών αρχών και της οριστικής αποκαταστάσεως του αυτονόμου πολιτεύματος οι Ναύαρχοι θέλουν συστήσει εις τας κατεστραμμένας πόλεις πολιτιφυλακήν, ήτις θα διατελή υπό τας διαταγάς των διοικητών των διαφόρων Τμημάτων.
Οι επί του παρόντος εν τη διεθνή υπηρεσία διατελούντες χωροφύλακες, και αποκλειστικώς μη έχοντες ουδεμίαν υποχρέωσιν οθωμανικής υπηρεσίας, δύνανται να προσληφθώσιν ως πολιτοφυλακή.
Άμα τη διοργανώσει της Κρητικής χωροφυλακής οι απαρτίζοντες την πολιτοφυλακήν θέλουσι προσληφθεί εν αυτή κατά προτίμησιν εκτός αν η μέχρι τούδε υπηρεσία των έδωσεν αφορμήν παραπόνων.
Εν Σούδα τη 11/23 Οκτωβρίου 1898
Ο Ιταλός Ναύαρχος Μπετόλο
Ο Άγγλος Ναύαρχος Νοέλ
Ο Ρώσσος Ναύαρχος Σκρύδλωφ
Ο Γάλλος Ναύαρχος Ποττιέ»
Αρχίζει η αποχώρηση του τουρκικού στρατού
«Η Εκτελεστική Επιτροπή της Συνελεύσεως
Προς τους Χριστιανούς κατοίκους
Διαταγή των Ναυάρχων των 4 Δυνάμεων αι Διεθνείς Στρατιωτικαί Αρχαί έλαβον χθες υπό την κατοχήν των πάντα τα φρούρια της Κρήτης, όσα κατείχε πρότερον ο Τουρκικός στρατός, αντικατέστησαν δε και πάσας τας πολιτικάς Οθωμανικάς Αρχάς δι άλλων της ιδίας αυτών εκλογής.
Η Οθωμανική εξουσία επί της Κρήτης έπαυσε λοιπόν και κατά τύπους χθες. Όταν δε μετʼ ολίγον η Νήσος αποδοθή εις εαυτήν, οφείλει να μνημονεύη την ημέραν ταύτην ως ημέραν απελευθερώσεως τελούσα συγχρόνως φόρον ευγνωμοσύνης προς τας τέσσαρας προστάτιδας Δυνάμεις, εις την ευεργετικήν ενέργειαν των οποίων οφείλεται το αξιοσημείωτον γεγονός.
Δυστυχώς ο Οθωμανικός στρατός παρέδωκε μεν πάντα τα φρούρια, δεν εξεκένωσεν όμως ακόμη εντελώς ουδέν εξ αυτών. Υπό πρόφασιν παραλαβής του εν αυτοίς πολεμικού υλικού αφήκε παντού μικρά υπολείμματα, από δέκα μέχρις εκατόν πενήντα και επέκεινα ανδρών. Εξ άλλου η Υψ. Πύλη διετύπωσε και πάλιν προς τας Δυνάμεις την αξίωσιν του να διατηρήση επί της Νήσου φρουράν μετά της σημαίας της.
Ταύτα προξενούσι δικαίως εις τα πνεύματα ταραχήν και ανησυχίαν. Εν τούτοις οι Χριστιανοί οφείλουσι να εμμένωσιν εις την μέχρι του νυν ήρεμον στάσιν των, έχοντες πλήρη πεποίθησιν εις την δικαιοσύνην των Δυνάμεων.
Αδύνατον να παραδεχθώμεν, ότι θα αρκεσθώσιν αύται εις ονοματώδη μόνον εκκένωσιν ή ότι θα εγκρίνωσιν αξίωσιν συνεπαγομένην πολλούς και προφανείς κινδύνους, ωφέλειαν δε ουδέ την παραμικράν.
Έχομεν απʼ εναντίας πάντα λόγον να πιστεύωμεν, ότι και η τελευταία αύτη δυσχέρεια θα εξομαλυνθή ταχέως και ότι δια του προσεχούς διορισμού του Κυβερνήτου ο τόπος θα εισέλθη τέλος εις την κανονικήν οδόν και θα δυνηθή να επιδοθή όλαις δυνάμεσιν εις ειρηνικήν εργασίαν.
Εν Χαλέπα τη 24 Οκτωβρίου 1898
Ο Πρόεδρος
Ι. Κ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Η παράδοση των όπλων στο Ηράκλειο
«Ηράκλειον 26/7 Νοεμβρίου 1898
(Τηλεγραφικώς)
Σφακιανάκην
Χανία
Συντελεσθείσης της υπό των τουρκικών στρατευμάτων εκκενώσεως του Ηρακλείου, καθόσον ουδέ εις αξιωματικός ή στρατιώτης παραμένει πλέον ενταύθα, επέστη ο χρόνος, όπως οι Χριστιανοί παραδώσωσι τα όπλα των. Αλλά διστάζουσι να παραδώσωσι ταύτα εις άλλην παρά την ιδρυθησομένην αυτόνομον κυβέρνησιν ένεκα της υμετέρας διακηρύξεως.
Εάν δύνασθε να έλθητε ο ίδιος και ίδητε το συντελεσθέν ενταύθα έργον ευαρεστηθήτε να πράξετε τούτο ή άλλως να δώσετε τηλεγραφικώς διαταγάς, όπως γίνη ο αφοπλισμός.
ΜΠΙΛΛΙΩΤΗΣ»
Τα όπλα στις επαρχιακές επιτροπές
«Εν Χαλέπα τη 26/7 Νοεμβρίου 1898
(Τηλεγραφικώς)
Σιρ Αλφρέδον Μπιλλιώτην
Ηράκλειον
Απάντησις σημερινού υμών τηλεγραφήματος. Είμεθα έτοιμοι να δώσωμεν εις τους Χριστιανούς του Ηρακλείου διαταγήν νʼ αφοπλισθώσιν, αλλʼ επειδή οι Χριστιανοί αποστέργουσι να ίδωσι τα όπλα των μεταφερόμενα εις την πόλιν προ της ιδρύσεως της αυτονόμου κυβερνήσεως, κρίνω αιρετώτερον να προσκαλέσωμεν τους Χριστιανούς να παραδώσουν τα όπλα των εις τας επαρχιακάς Επιτροπάς παρισταμένων και των οπλαρχηγών και Άγγλων στρατιωτών, όπως ταύτα τοποθετηθώσι και φυλαχθώσιν εν ταις έδραις των επαρχιακών Επιτροπών, μέχρις ου ιδρυθή η αυτόνομος κυβέρνησις.
ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Η αποχώρηση
των Τούρκων από
το Ηράκλειο
«Η ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ
Προς τους Χριστιανούς κατοίκους του τμήματος Ηρακλείου
Από της παρελθούσης εβδομάδος ο τουρκικός στρατός εξεκένωσεν εντελώς το φρούριον του Ηρακλείου, μετά δε των οργάνων της Τουρκικής εξουσίας εξέλιπε και το σύμβολον αυτής. Την σήμερον ουδείς Τούρκος στρατιώτης απέμεινεν εις όλο το τμήμα.
Έχομεν λόγους να πιστεύωμεν, ότι εντός της προσεχούς εβδομάδος θα συμβή το αυτό και εις τα λοιπά τμήματα της Νήσου και ότι ο διορισμός του Κυβερνήτου είναι επικείμενος.
Εν τω μεταξύ είναι ανάγκη από τούδε να ληφθώσιν εις το τμήμα Ηρακλείου, το τοσούτον σκληρώς δοκιμασθέν, τα κατάλληλα μέτρα μέτρα προς αποκατάστασιν ελευθέρας συγκοινωνίας μετά της πόλεως, εδραίωσιν της τάξεως και ησυχίας εις τας επαρχίας και επιστροφήν εις τας εστίας τών των Χριστιανών και Μωαμεθανών προσφύγων.
Το κυριώτερον των μέτρων τούτων είναι ο αφοπλισμός των κατοίκων. Αφού δεν υπάρχη πλέον εχθρός, τα όπλα είναι όχι μόνον ανωφελή αλλά και βλαβερά. Έχομεν άλλως τε υποσχεθή επανειλημμένως προς τας Δυνάμεις, ότι θα καταθέσωμεν τα όπλα, άμα αναχωρήση ο Τουρκικός στρατός. Ήλθε λοιπόν η ώρα να εκπληρώσωμεν την υπόσχεσιν μας.
Αι Επιτροπαί και οι πρόκριτοι των επαρχιών του τμήματος χρεωστούσιν επομένως να συνεννοηθώσιν με τας Αγγλικάς Αρχάς, όπως κανονίσωσι τον τρόπον της συλλογής των όπλων, οι δε Χριστιανοί κάτοικοι έχουσι καθήκον πατριωτικόν να συμμορφωθώσι κατά γράμμα προς ό,τι αποφασισθή.
Επί του παρόντος τα όπλα δύνανται να συλλεχθώσι κατʼ επαρχίας υπό των Διοικητικών Επιτροπών και των αρχηγών, παρισταμένων εν ανάγκη και Άγγλων αξιωματικών, όπως έπειτα μετακομισθώσιν εις την πόλιν. Άμα εγκαθιδρυθή η αυτόνομος κυβέρνησις τα όπλα θα τεθώσιν εις την διάθεσίν της.
Εν Χαλέπα τη 31 Οκτωβρίου 1898
Ο Πρόεδρος
Ι. Κ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Ευχαριστίες στους υπουργούς των ΜΕΔ
«Υπουργούς Εξωτερικών
(Τηλεγραφικώς)
(Εις Ρώμην, Παρισίους, Λονδίνον, Πετρούπολιν)
Εν Χαλέπα τη 2/14 Νοεμβρίου 1898
Καθʼ ην στιγμήν εκκενούται οριστικώς η Κρήτη υπό των οθωμανικών στρατευμάτων, η Εκτελεστική Επιτροπή θεωρεί καθήκον της να εκφράση τα ζωηρά αισθήματα της βαθείας ευγνωμοσύνης του Κρητικού λαού προς την Κυβέρνησιν της Α. Μ. δια το ενεργόν, όσω και αφιλοκερδές μέρος, το οποίον έλαβεν εις την απελευθέρωσιν της νήσου. Η Επιτροπή τολμά συγχρόνως να ικετεύση την Υμ. Εξοχότητα, όπως ευαρεστηθή εν τω συμφέροντι της ταχείας ειρηνεύσεως του τόπου να συμπληρώση το εκπολιτιστικόν έργον, όπερ τοσούτω γενναιοφρόνως ανέλαβεν, εμμένουσα εις την παρά των Ναυάρχων ληφθείσαν απόφασιν την αφορώσαν την οθωμανικήν σημαίαν.
ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
Ο διορισμός του πρίγκιπα Γεωργίου
Η ανακοίνωση του διορισμού του δευτερότοκου γιού του βασιλιά της Ελλάδας επιδόθηκε από τους ναυάρχους στον πρόεδρο του Εκτελεστικού Ιωάννη Σφακιανάκη στις 4/16 Νοεμβρίου 1898.
«ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΙΣ
Αι 4 Δυνάμεις απεφάσισαν όπως αναθέσωσιν εις τους αντιπροσώπους αυτών τους διαπεπιστευμένους παρά τη Α. Μ. τω Βασιλεί των Ελλήνων την εντολήν του να ζητήσωσι την συγκατάθεσιν της Α. Μ., όπως διορισθή ο Πρίγκηψ Γεώργιος υπό την ιδιότητα Αρμοστού εντολοδόχου των 4 Δυνάμεων εν Κρήτη, πληροφορούντες την Α. Β. Υψηλότητα τον Πρίγκηπα περί των όρων του διορισμού τούτου.
Οι όροι εισίν οι εξής∙
1) Εις τον Αρμοστήν θα εδίδετο προσωρινή εντολή 2 ή 3 ετών δια την ειρήνευσιν και οργάνωσιν της Νήσου.
2) Ο Αρμοστής θα εκυβέρνα υπό την υψηλήν επικυριαρχίαν του Σουλτάνου.
3) Η πρώτη φροντίς θα ήτο, όπως εκ συμφώνου μετά της Συνελεύσεως, εν η θα αντιπροσωπεύωνται πάντες οι Κρήτες, ιδρυθή σύστημα κυβερνήσεως αυτονόμου δυναμένης νʼ ασφαλίση εις πάντας εξ ίσου την ασφάλειαν των προσώπων και της περιουσίας και την ελευθέραν εξάσκησιν της λατρείας άνευ διακρίσεως θρησκεύματος.
4) Αποστολή του Αρμοστού έσται ωσαύτως να οργανώση άνευ αναβολής χωροφυλακήν ή πολιτοφυλακήν εγχώριον δια την διατήρησιν της τάξεως».
Η Κρήτη ελεύθερη από τους Τούρκους
«Η Εκτελεστική Επιτροπή της Συνελεύσεως
Προς τους Χριστιανούς κατοίκους
Αι εν Κρήτη στρατιωτικαί και ναυτικαί δυνάμεις της Τουρκίας εγκατέλιπον την Νήσον καθʼ ολοκληρίαν. Συγχρόνως έγεινε γνωστόν, ότι οι εν Αθήναις αντιπρόσωποι των 4 Δυνάμεων έλαβον οδηγίας να ερωτήσωσι τον Βασιλέα εάν είναι διατεθειμένος να επιτρέψη εις τον Πρίγκηπα Γεώργιον να αναλάβη την Κυβέρνησιν της Κρήτης.
Η μακρά περίοδος του προς απελευθέρωσιν αγώνος έληξεν επομένως κατʼ ευχήν, η δε νέα εποχή της ειρηνικής αναδημιουργίας αρχίζει επʼ αισίοις οιωνοίς.
Όπως προετοιμασθή το έδαφος δια την αναδημιουργίαν ταύτην και διευκολυνθή το έργον του μέλλοντος Κυβερνήτου είνε ανάγκη νʼ αποκατασταθή ταχέως τάξις και ασφάλεια εις το εσωτερικόν της Νήσου και επιστρέψωσι εις τας εστίας των οι πρόσφυγες, Χριστιανοί και Μωαμεθανοί.
Προς τούτο είναι απαραίτητος ο αφοπλισμός των κατοίκων.
Τον υπεσχέθημεν επανειλημμένως προς τας Δυνάμεις δια να επιτύχωμεν την απομάκρυνσιν του τουρκικού στρατού, αλλά τον απαιτεί ακόμη περισσότερον και το ιδικόν μας συμφέρον. Αφού δεν υπάρχει πλέον εχθρός, τα όπλα θα χρησιμεύσωσι μόνον προς αλληλοκτονίαν. Δια τούτο είμεθα βέβαιοι, ότι, άμα προσκληθώσι προς τούτο υπό των κατά τόπους ευρωπαϊκών Αρχών οι Χριστιανοί, θα σπεύσωσι να καταθέσωσιν εις χείρας αυτών τα όπλα των μετά της αυτής πατριωτικής προθυμίας. Τα ούτω συλλεγμένα όπλα θα παραδοθώσιν ύστερον εις την αυτόνομον κυβέρνησιν του τόπου, άμα εγκαθιδρυθή.
Ό,τι αφορά την συμπεριφορά των χριστιανών προς τους μωαμεθανούς συμπατριώτας, θεωρούμεν πάσαν σύστασιν περιττήν. Οι Χριστιανοί γνωρίζουσι καλώς, ότι, αφού απήλθεν ο ξένος κατακτητής και οι μωαμεθανοί είναι έτοιμοι να συμμορφωθώσι προς την νέαν τάξιν των πραγμάτων, δεν υπάρχει πλέον καμμία εύλογος αφορμή εχθρότητος μεταξύ μας. Ό,τι απεκτήθη δια της σημερινής μεταβολής, αποτελεί κοινήν περιουσίαν.
Οι χριστιανοί δεν αξιούσι να επιφυλάξωσι τίποτε αποκλειστικώς δι εαυτούς. Επιθυμούσι να συζήσωσι μετά των μωαμεθανών συμπατριωτών εν ισότητι και δικαιοσύνη υποβαλλόμενοι χάριν της πολιτείας εις τα αυτά βάρη, μετέχοντες των αυτών δικαιωμάτων και απολαμβάνοντες εν πάσι της αυτής παρά των νόμων προστασίας.
Η αδυσώπητος φορά των πραγμάτων εχώρισεν ημάς κατά το παρελθόν εις δύο εχθρικά στρατόπεδα προς κοινήν δυστυχίαν. Η αυτή φορά των πραγμάτων, αλλʼ ευνοϊκωτέρα, ωθεί σήμερον ημάς εις συνένωσιν και συνδιαλλαγήν. Ας ενδώσωμεν προθύμως εις την ευεργετικήν ταύτην ώθησιν. Ας τείνωμεν προς αλλήλους χείρα φιλικήν και ενθυμούμενοι αμφότεροι τα διδάγματα του παρελθόντος, ας μείνωμεν εις το μέλλον ηνωμένοι και συμπράττοντες προς το κοινόν καλόν.
Εν Χαλέπα τη 5 Ν/βρίου 1898
Ο Πρόεδρος
Ι. Κ. ΣΦΑΚΙΑΝΑΚΗΣ»
