Τα συγκλονιστικά γεγονότα της Τρίτης 25 Αυγούστου 1898 είναι το πιο δραματικό και καθοριστικό επεισόδιο της τελευταίας φάσης του Κρητικού Ζητήματος. Από όλες τις απόψεις.

-Είναι από τις πιο φοβερές μαζικές σφαγές αμάχων που σημειώθηκαν ποτέ, μέσα σε λίγες ώρες μάλιστα. Ο αριθμός των θυμάτων είναι τρομακτικός. Ακόμη και σήμερα, 114 χρόνια μετά, δεν μπορεί να προσδιοριστεί επακριβώς, αλλά σίγουρα υπερβαίνει τα 450, σε ένα πληθυσμό 1.000 – 1.200 χριστιανών οι οποίοι είχαν απομείνει στην πόλη. Οι υπόλοιποι την είχαν εγκαταλείψει όσο φούντωναν οι φήμες για τις επερχόμενες σφαγές.

-Προέκυψε στη φάση που υποτίθεται ότι τον έλεγχο του νησιού είχαν οι ευρωπαϊκές δυνάμεις. Και ιδιαίτερα οι αγγλικές, οι οποίες διοικούσαν το τμήμα του Ηρακλείου.

-Το χτύπημα δεν ήταν αιφνιδιαστικό, καθώς οι χριστιανοί αντιλαμβάνονταν ότι οι Τουρκοκρήτες κάτι σχεδίαζαν. Και προειδοποιούσαν τους εκπροσώπους των ΜΕΔ, χωρίς να εισακουστούν.

-Πλέον όμως είναι δεδομένο, από την έρευνα των στοιχείων της εποχής, ότι υπήρχε συνειδητή ανοχή της αγγλικής διοίκησης στις τουρκικές προετοιμασίες. Αν όχι συμμετοχή μερικών παραγόντων της Αγγλίας.

-Οδήγησε στην απελευθέρωση της Κρήτης από τους Τούρκους, καθώς «αντιμετώπισε» την αναβλητικότητα των ΜΕΔ, που έψαχναν κάθε αφορμή για την αναβολή στην εφαρμογή της αυτονομίας, που οι ίδιοι οι εκπρόσωποί τους την είχαν εισηγηθεί.

Η εκτίμηση του Ελ. Βενιζέλου

Τη διάσταση του δράματος των γεγονότων την προσδιορίζουν δύο αναφορές του Ελευθερίου Βενιζέλου. Η πρώτη περιλαμβάνεται σε μια από τις επιστολές του τότε νεαρού μέλους του Εκτελεστικού και μετέπειτα πρωθυπουργού της Ελλάδας προς το φίλο του Νικόλαο Πιστολάκη, στη Σύρο. «Το Ηράκλειον», έγραφε ο Βενιζέλος μια εβδομάδα μετά τις σφαγές, στις 2 Σεπτεμβρίου 1898, «ως χριστιανική πόλις έσβυσε» και χάθηκε το άνθος της ηρακλειώτικης κοινωνίας. Και εξέφραζε την ελπίδα οι Τούρκοι να μην αποδεχτούν το πρώτο τελεσίγραφο των ναυάρχων περί της παράδοσης των πρωταιτίων και του αφοπλισμού του μουσουλμανικού πληθυσμού, ώστε να επακολουθήσει γενικός κανονιοβολισμός της πόλης, που θα δρομολογούσε την οριστική εκδίωξη των Τούρκων από την Κρήτη.

Η δεύτερη αναφορά του Βενιζέλου έγινε 2,5 χρόνια αργότερα, στις 17 Μαρτίου του 1901, στην περίφημη συνέντευξη στην «Ακρόπολι» του Βλάσση Γαβριηλίδη, η οποία προκάλεσε την απόλυσή του από τη θέση του συμβούλου του Ύπατου Αρμοστή. «Μήπως δεν είνε πιθανόν ότι, αν δεν συνέβαινον αι σφαγαί του Ηρακλείου, τουρκικά στρατεύματα θα κατείχον εισέτι την νήσον, θα επειραματιζόμεθα δε ακόμη με νόθα εμβαλώματα ως το του Εκτελεστικού», έλεγε δίνοντας την ιστορική σημασία της θυσίας.