Κτίρια και δρόμοι κατεστραμμένοι στο Ηράκλειο από τους βομβαρδισμούς των πρώτων ημερών

Η Μεγάλη Βρεταννία κατέλαβε την Κρήτη, το Νοέμβριο του 1940, έπειτα από πρόσκληση της Ελληνικής Κυβερνήσεως, για να μη πέσει το νησί στα χέρια των Ιταλών. Η φρουρά όμως που στάλθηκε εκεί είταν μικρή. Δε διαθέταμε τότε ούτε στρατό, ούτε πολεμικό υλικό για να μετατρέψουμε την Κρήτη σε ό,τι ευχαριστιόνταν οι Γερμανοί νʼ αποκαλούν «φρούριο». Τις δυνάμεις που διαθέταμε τις παρεκινδυνεύσαμε πρώτα στη Β. Αφρική, όπου και νικήσαμε τους Ιταλούς, και αργότερα στην ηπειρωτική Ελλάδα, την οποία προσπαθήσαμε να κρατήσουμε. Μια όμως και χάσαμε το παιγνίδι στην ηπειρωτική Ελλάδα, βρεθήκαμε μπροστά στο εξής δίλημμα: να ριψοκινδυνεύσουμε δυνάμεις προσπαθώντας να κρατήσουμε και την Κρήτη ή όχι; Κατά τα τέλη Απριλίου ο Στρατηγός Γουέιβελ απάντησε στο ερώτημα αυτό καταφατικά. Η απόπειρα απέτυχε. Μπορούμε όμως από τώρα, και πριν εκθέσουμε τις λεπτομέρειες της μάχης, να πούμε πως η απόπειρα άξιζε τον κόπο.

Στην αρχή, η απόπειρά μας να κρατήσουμε την Κρήτη, φαινόταν κάθε άλλο παρά καταδικασμένη σε αποτυχία. Τα ξεκούραστα στρατεύματα που είχαμε εκεί ήταν λίγα. Με αυτά όμως που πέρασαν στο νησί από την Ελλάδα η αρχική φρουρά διπλασιάστηκε. Υπήρχαν, επίσης, ένδεκα τάγματα Ελληνικά – φρουρές και διάφορες μονάδες κληρωτών. Υπήρχαν τέλος – παράγοντας σπουδαίος- και οι ίδιοι οι Κρητικοί, μια παληκαρίσια γενιά από τα σπλάχνα της οποίας βγήκε η δυναμική προσωπικότητα του Βενιζέλου, μια φυλή πατριωτών που ούτε που ξέρει καν τι θα πει Κουίσλιγκ… Αλλά και το νησί το ίδιο φαινόταν κατάλληλο για άμυνα. Έχει σχήμα ροκανισμένου κακοποιημένου χοιρομεριού. Δυό μεγάλες δαγκαματιές το κάνουν να στενεύει σε δυό σημεία – 12-13 χιλιόμετρα στο ένα, στην εσοχή του κόλπου του Μιραμπέλλου, και κάπου 28 χιλιόμετρα στο άλλο, από τον κόλπο του Αλμυρού ως τον Κακομούρη. Οι δυό αυτοί Ισθμοί σαν να ένευαν στον εχθρό και σαν να του έλεγαν: Έλα να μας καταλάβεις! Αν ερχόταν από τη θάλασσα θα τον κανόνιζε ο Βρεταννικός στόλος. Αν ερχόταν από τον αέρα θα είταν υποχρεωμένος νʼ αντιμετωπίσει το ζήτημα της προσγειώσεως. Το έδαφος είναι τέλεια ακατάλληλο για προσγείωση αεροπλάνων . αλλά ας ξαναγυρίσουμε στην παρομοίωσή μας. Πιο ανώμαλες, πιο βίαιες, πιο τρελές κοψές, δύσκολο να φανταστεί κανένας. Θαρρείς και είταν μεθυσμένος ο κρεοκόπος. Πελεκούσε κοψίδια απʼ εδώ, κοψίδια απʼ εκεί – έτσι που το νησί είναι γεμάτο απόκρημνα φαράγγια και αφιλόξενες κορυφές… με άλλους λόγους, αν μπορούσαμε να κρατήσουμε τα τρία αεροδρόμια του νησιού – το αεροδρόμιο του Μάλεμε (κοντά στα Χανιά), του Ρεθύμνου και του Ηρακλείου- είχαμε άφθονες ελπίδες να ματαιώσουμε την αεροπορική εισβολή. Όσο για τον κίνδυνο των αλεξιπτωτιστών, άλλα κεντρικά ή επίκαιρα σημεία που θα έκαναν την απόπειρα να καταλάβουν, εκτός από τα τρία αυτά αεροδρόμια, δεν υπήρχαν. Ούτε βέβαια που διέθεταν οι Γερμανοί ανεξάντλητες εφεδρείες αλεξιπτωτιστών.

Οι υπολογισμοί όμως αυτοί είχαν και τις αδυναμίες τους. Τα στρατεύματα που εκκενώσαμε από την Ελλάδα έμοιαζαν κατά τούτο με τα στρατεύματα που εκκενώσαμε από τη Δουγκέρκη: κάθε άνδρας πήρε μαζί του ό,τι μπορούσε, όλοι τους όμως ανεξαιρέτως έφεραν μαζί τους γερές και γενναίες καρδιές. Αλλά και στις δυο περιπτώσεις πρόκειται για στρατό ασχημάτιστο, ασύντακτο και, το χειρότερο, για στρατό σχεδόν χωρίς εξοπλισμό. Οι φαντάροι που εκκενώσαμε από την Ελλάδα κουβάλησαν , με λίγες εξαιρέσεις, και τα τουφέκια τους, μερικοί μάλιστα και ελαφρά πολυβόλα. Αλλά τους έλειπαν όλα ταʼ άλλα όπλα. Οι βόμβες και οι οβίδες τούς είχαν ταράξει, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά όταν περνούσαν από την Κρήτη. Αρκετοί φορούσαν ακόμα τα ρούχα που τους έδωσαν οι ναύτες που τους περιμάζεψαν. Πολλοί απʼ αυτούς – Βρεταννοί, Κυπραίοι, Παλεστίνιοι – ανήκαν σε ομάδες σκαπανέων. Ούτε πυροβολικό, ούτε μεταγωγικά αυτοκίνητα μπορέσαμε να εκκενώσουμε από την Ελλάδα. Αλλά το χειρότερο απʼ όλα είναι ότι τʼ αεροπλάνα που είχαμε στο νησί είταν πάρα πολύ λίγα – πράγμα σοβαρό, πράγμα που επέδρασε τόσο στην έκβαση των εχθροπραξιών της Κρήτης που νομίζουμε ότι πρέπει να συζητηθεί εδώ κάπως πλατύτερα.



Το αεροδρόμιο του Ηρακλείου (;) στον βομβαρδισμό

Το πρόβλημα της αεροπορικής καλύψεως

Τα τρία αεροδρόμια της Κρήτης δεν επαρκούσαν βέβαια για πολλά αεροπλάνα. Επιπλέον απείχαν λίγων λεπτών μόνο πτήση από ταʼ αεροδρόμια της ηπειρωτικής Ελλάδας και γειτόνευαν επικίνδυνα με τις εχθρικές αεροπορικές βάσεις της Δωδεκανήσου. Τʼ αεροδρόμια της Κρήτης είταν, πολύ εκτεθειμένα – με άλλους λόγους δεν υπήρχε ασφάλεια στα προσγειωμένα αεροπλάνα μας. Αποφασίσαμε, λοιπόν συνεπώς, να ταʼ απορύσουμε μόλις θʼ άρχιζε η μεγάλη επίθεση. Οι πλησιέστερές μας βάσεις βρίσκονταν στη Β. Αφρική, 600 τόσα χιλιόμετρα από την Κρήτη. Καταδιωκτικά αεροπλάνα δεν θα μπορούσαν βέβαια να δράσουν από τόσο μακρυά – δεν είχαν αρκετή καύσιμο ύλη για τέτοιες αποστάσεις. Το μειονέκτημα αυτό έγινε απόπειρα να υπερνικηθεί. Σε μερικά καταδιωκτικά τύπου Χαρικέιν βάλαμε πρόσθετες βενζινοδεξαμενές, οι οποίες όμως επέδρασαν δυσάρεστα στο χειρισμό των αεροπλάνων. Βομβαρδιστικά, από το άλλο μέρος, όχι μόνο μπορούσαν να δράσουν, από τη Β. Αφρική, αλλά και έδρασαν. Το τι παθαίνουν εκείνα τα βομβαρδιστικά που ενεργούν ημερινές επιδρομές, χωρίς τη συνοδεία καταδιωκτικών, είναι γνωστό σε όλους- και όχι λιγώτερο, βέβαια, στη Γερμανική αεροπορία. Όσο κράτησαν οι επιχειρήσεις της Κρήτης, τα βομβαρδιστικά μας έκαμαν πολλές ημερινές επιθέσεις, έβαλαν όμως όλα τους τα δυνατά στις νυχτερινές επιδρομές εναντίον των πιο σημαντικών Γερμανικών αεροπορικών βάσεων στην ηπειρωτική Ελλάδα, όπου προξένησαν μεγάλες αλλά όχι και συντριπτικές ζημίες. Γνωρίζαμε λοιπόν καλά, και μάλιστα από την πρώτη αρχή, πως η άμυνα της Κρήτης είταν δυνατή μόνο από την ξηρά και από τη θάλασσα · ο εχθρός θα είχε απόλυτη υπεροχή στον αέρα.

Το πρόβλημα

των στρατιωτικών

διαθέσεων

Σχετικά με την από την ξηρά άμυνα της Κρήτης, αυτά που είπαμε για τη σύσταση και τον εξοπλισμό της φρουράς δείχνουν τις τεράστιες δυσκολίες που αντιμετώπιζε ο Στρατηγός Φράιμπεργκ. Ο Στρατηγός Φράιμπεργκ, Διοικητής των Νεοζηλανδικών δυνάμεων στην Ελλάδα, ανέλαβε την αρχηγία όλων των στρατευμάτων μας στην Κρήτη, αντικαθιστώντας τον Υποστράτηγο Γουέστον. Ο Στρατηγός Φράιμπεργκ είταν υποχρεωμένος να κόψει το ρούχο του ανάλογα με το ύφασμα που είχε – μόνο που το ύφασμά του είταν φθαρμένο και τρύπιο και δε διέθετε ούτε το κατάλληλο ψαλίδι ούτε αρκετόν καιρό. Σε κάποιο Ιρλανδικό παραμύθι, ένας ράφτης βάζει στοίχημα να κόψει και να ράψει ένα παντελόνι στην ταράτσα ενός στοιχειωμένου κάστρου. Αν δεν τελείωνε τη δουλειά αυτή ως μια ορισμένη ώρα, θα έβγαινε σιγά – σιγά ένα δράκος από το κάστρο και θα τον κομμάτιαζε. Το παραμύθι λέει πως δεν είχε καλά – καλά αρχίσει ο ράφτης το παντελόνι όταν πρόβαλε του δράκου το κεφάλι, έπειτʼ από λίγο ο σβέρκος του, οι ώμοι του, τα χέρια του, το κορμί του και τέλος το δεξί του πόδι… Ο ράφτης, όμως, λέει το παραμύθι, που στο μεταξύ έβαλε όλα του τα δυνατά παίρνοντας μεγάλες βελονιές, μπόρεσε και τελείωσε το ράψιμο του παντελονιού του πριν φανεί και το αριστερό πόδι του θηρίου. Στην περίπτωση της Κρήτης ο δράκος ξεπετάχτηκε μονομιάς προτού ακόμα συμπληρώσει ο Στρατηγός Φράιμπεργκ τις προετοιμασίες του.

Αυτό δεν οφειλόταν σε κακόν υπολογισμό της ταχύτητας με την οποία ενήργησε ο εχθρός. Μερικοί επικριτές μας εξέφρασαν την απορία και το θαυμασμό τους μαζί που μπόρεσαν οι Γερμανοί να οργανώσουν μια τόσο πολύπλοκη επιχείρηση μέσα σε τρεις μόνο βδομάδες από τη στιγμή που συμπληρώθηκε η κατάκτηση της ηπειρωτικής Ελλάδας. Η αλήθεια όμως είναι πως χρειάστηκαν όχι «τρεις βδομάδες», αλλά μάλλον οχτώ χρόνια! Οχτώ χρόνων εντατική εργασία τούς έδωσε άφθονο πολεμικό υλικό, τους έδωσε λεπτομερή σχέδια και την άρτια τεχνική κατάρτιση και πείρα χωρίς την οποία δεν θα κυρίευαν ποτέ την Κρήτη. Τους είταν εύκολο να πετάξουν τʼ αεροπλάνα τους από το ένα αεροδρόμιο στο άλλο και να τα μεταφέρουν έτσι από το εργοστάσιο στο πεδίο της μάχης, 1.900 τόσα χιλιόμετρα μακρυά. Μπορούσαν επίσης να μεταφέρουν εκεί και το στρατό και τα κανόνια τους- όλο το διάστημα με αυτοκίνητα και σιδηροδρόμους. Ο γοργός, λοιπόν, ρυθμός με τον οποίο αναπτύχθηκε η επίθεσή τους κάθε άλλο παρά μας ξάφνισε. Ο Στρατηγός Φράιμπεργκ ετοιμάστηκε και αυτός με όλη τη δυνατή ταχύτητα και ο Στρατηγός Γουέιβελ του έστειλε ό,τι μπορούσε. Έκαμαν και οι δύο τους ό,τι τους περνούσε από το χέρι. Αν οι προσπάθειές τους δεν έφτασαν για να σώσουν την κατάσταση, δεν φταίνε αυτοί.

Τέλη Απριλίου είχαμε στην Κρήτη 27 έως 28 χιλιάδες άνδρες, χωρίς να λογαριάζουμε τα ένδεκα Ελληνικά τάγματα. Οι άνδρες αυτοί δεν είταν όλοι μάχιμοι και ούτε ένας στους τέσσαρους είταν πραγματικά ξεκούραστος. Την αρχική φρουρά αποτελούσαν οι εξής μονάδες: η XIV ταξιαρχία πεζικού(το II της σύνταγμα Μαύρης Φρουράς, το II σύνταγμα Υόρκης και Λαγκαστρίας και το Ι σύνταγμα Ουαλλών) , πεζοναύτες της Αμυντικής Οργανώσεως Ναυτικών Βάσεων, μερικές μονάδες αντιαρεπορικών στρατευμάτων και μερικές επάκτιες πυροβολαρχίες. Οι πεζοναύτες έμειναν υπό την αρχηγία του Υποστράτηγου Γουέστον, ο οποίος αντικατέστησε το Στρατηγό Φράιμπεργκ κατά τις τελευταίες φάσεις της εκκενώσεως. Οι πεζοναύτες είταν κατά το πλείστο ειδικά εκγυμνασμένοι και υπάγονταν σε μια οργάνωση που συμπεριλάβαινε αντιαροπορικές και επάκτιες πυροβολαρχίες, πυροβολείς και επισκευαστές. Όλες αυτές οι μονάδες δε σταμάτησαν ούτε μια στιγμή. Όταν δεν τους έμεναν πια όπλα (τα έχασαν στις αεροπορικές επιθέσεις του εχθρού) ανασυντάχτηκαν σε μονάδες πεζικού και ξαναρίχτηκαν στη μάχη. Οι δυνάμεις που βρίσκονταν αρχικά στο νησί ενισχύθηκαν με κατακουρασμένες και σχεδόν διαλυμένες μονάδες που πέρασαν από την Ελλάδα – αυτούς δηλαδή που γλύτωσαν από την IV και V ταξιαρχία Νεοζηλανδών και την VI μεραρχία Αυστραλών και που χρειάστηκε νʼ ανασυνταχτούν σε νέες μονάδες. Πυροβολητές που είχαν χάσει τα πυροβόλα τους, σκαπανείς που δεν είχαν πια εργαλεία, οδηγοί μεταγωγικών αυτοκινήτων χωρίς αυτοκίνητα- όλοι αυτοί ανασυντάχτηκαν και απετέλεσαν νέες μονάδες πεζικού. Αλλά και το επιτελείο μας ακόμα αναγκαστήκαμε να το αυτοσχεδιάσουμε. Ανώτεροι αξιωματικοί συνταγμάτων, χωρίς επιτελικές γνώσεις, διατάχτηκαν νʼ αναλάβουν τη διεύθυνση της μάχης. Έπρεπε νʼ ανοιχτούν χαρακώματα, να τεθούν βάσεις πυροβόλων, να ριχτούν συρματοπλέγματα, να υπονομευτούν περιοχές. Και δεν είχαμε ούτε φτυάρια αρκετά! Σε πολλές περιπτώσεις αντί για φτυάρια μεταχειριστήκαμε κράνη. .. Βρεταννοί αξιωματικοί προσαρτήθηκαν στα Ελληνικά τάγματα, που όχι μόνο είταν απειροπόλεμα, αλλά και άλλο όπλο από τα τουφέκια δεν είχαν – και ούτε που διέθεταν παραπάνω από 20 σφαίρες για κάθε τουφέκι. Ο Στρατηγός Γουέιβελ έστειλε από την Αίγυπτο ό,τι μπορούσε, μα είχε και αυτός νʼ αντιμετωπίσει το ζήτημα του χρόνου και το ζήτημα της μεταφοράς, δηλαδή των διαθεσίμων πλοίων. Εκτός από τα πυρομαχικά και προμήθειες, πριν από τις 20 Μαΐου έφτασαν στην Κρήτη 18 αντιαεροπορικά πυροβόλα, τέσσερα οβιδοβόλα των 3.7, έξη άρματα μάχης τύπου «Ι» και 16 ελαφρά. Οι σε άνδρες ενισχύσεις, κατά το ίδιο χρονικό διάστημα, είταν τα πληρώματα των παραπάνω αρμάτων μάχης, το προσωπικό των πυροβόλων και οβιδοβόλων και ένα τάγμα πεζικού – το δεύτερο τάγμα του Συντάγματος Λέστερ που προοριζόταν νʼ αποτελέσει το προχωρημένο, να πούμε, τμήμα της XVI ταξιαρχίας πεζικού.

Το πρόβλημα

του ανεφοδιασμού

Ο ανεφοδιασμός και η ενίσχυση των δυνάμεών μας είχαν, από την πρώτη στιγμή, νʼ αντιμετωπίσουν τις αεροπορικές επιθέσεις του εχθρού, επίμονες πριν αρχίσει η μάχη κʼ εξαιρετικά σφοδρές έπειτα. Οι επιθέσεις αυτές εμπόδισαν σοβαρά τον ανεφοδιασμό και την ενίσχυση του στρατού μας. Αναφέρουμε, για παράδειγμα, το εξής: κατά τη διάρκεια της μάχης έφτασε και αποβιβάστηκε στην Κρήτη και άλλο ένα τάγμα της XVI ταξιαρχίας πεζικού (το δεύτερο Σκωτικό τάγμα Αργκάιλ και Σαδερλαντ), το πλοίο όμως που μετέφερε το Στρατηγείο της ταξιαρχίας και το τρίτο τάγμα της χτυπήθηκε και αναγκάστηκε να επιστρέψει στην Αλεξάνδρεια. Εκτός από δυο «Κομμάντος», άλλες ενισχύσεις δεν αποβιβάστηκαν στην Κρήτη. Οι δυο αυτοί «Κομμάντος», μαζί μʼ ένα τάγμα Αυστραλών, έδειξαν υπέροχη τόλμη σε αγώνα οπισθοφυλακών από τη Σούδα ως τα Σφακιά, αγώνα όμως στον οποίο σχεδόν αποδεκατίστηκαν. Δεν πρέπει να παραλείψουμε και τούτο: μολονότι κάμαμε την απόπειρα να χρησιμοποιήσουμε και το Τυμπάκι (λιμανάκι στον κόλπο της Μεσαράς), το μόνο αξιόλογο λιμάνι κατάλληλο για την αποβίβαση στρατευμάτων είταν η Σούδα. Στο Ρέθυμνο μόνο βαπόρια της ακτοπλοΐας μπορούσαν να πιάσουν και το λιμάνι του Ηρακλείου δε χωρούσε παρά το πολύ – πολύ αντιτορπιλικά. Τα περισσότερα, λοιπόν, πλοία μας είταν υποχρεωμένα να προσεγγίζουν σε λιμάνια της βορείου ακτής. Τʼ αποκάτω λιμάνια ή είταν πολύ μικρά ή δεν είχαν τις απαραίτητες εγκαταστάσεις για εκφορτώσεις και αποβιβάσεις σε μεγάλη κλίμακα. Ούτε που υπήρχαν αρκετά αυτοκίνητα στο νησί για σημαντικές μεταφορές από τη νότιο στη βόριο ακτή. Είναι γεγονός ότι λίγες ημέρες πριν αρχίσει η μάχη δεν υπήρχε καμιά στρατιωτική μονάδα που να διαθέτει δικά της αυτοκίνητα. Τα λίγα που βρίσκονταν τα χρησιμοποιούσαν οι διάφορες μονάδες με τη σειρά τους και κατά τις ανάγκες τους. Σημειώστε πως ένας μόνο αμαξιτός δρόμος διασχίζει το νησί από την ανατολική ως τη δυτική του άκρη (παράλληλος σχεδόν με τη βόρειο ακτή) και τρεις από βορρά προς νότο. Τους δυο από τους τρεις αυτούς τελευταίους τούς έκοψαν αλεξιπτωτιστές από την αρχή της επιθέσεως. Ο τρίτος, ο δρόμος των Σφακιών, σταματά κάπου δέκα χιλιόμετρα από τη θάλασσα. Η έλλειψη αυτή λιμανιών, δρόμων και μεταφορικών μέσων είχε μεγάλη επίδραση στη διάθεση των δυνάμεων του Στρατηγού Φράιμπεργκ, που υποχρεώθηκε να τις κομματιάσει και να τις σκορπίσει σʼ όλο το νησί. Αλλά και αν ακόμα του περίσσευαν εφεδρείες, το πενιχρό οδικό δίκτυο της Κρήτης θα τους αφαιρούσε κάθε ευκινησία. Ενώ, λοιπόν, ο Στρατηγός Φράιμπεργκ έφτιανε πλίνθους χωρίς άχυρα, χτύπησαν ξάφνου οι Γερμανοί.

Αρχίζει η επίθεση

Στις 8 το πρωί, 20 Μαΐου, βάρδιες απέξω από το Στρατηγείο μας στην πλαγιά του λόφου πίσω από τα Χανιά, άκουσαν το γνωστό βόμβο εχθρικών αεροπλάνων που ζύγωναν από το μέρος της θάλασσας. Λιγάκι αργότερα τεράστια σύννεφα καπνού και σκόνης σκάπαζαν το αεροδρόμιο του Μάλεμε. Οι βόμβες έσκαγαν εκεί πέρα ολοένα και ο αέρας θροούσε κʼ έτρεμε από τα πολυβόλα. Η επίθεση αυτή δε μπορούσε να είναι απλώς «παρενοχλητική επιδρομή»… Κανένας, λοιπόν, δεν ξαφνιάστηκε όταν έπειτα από τρία τέταρτα της ώρας άρχιζε η αεροπορική εισβολή. Εχθρικά αεροπλάνα, πετώντας χαμηλά και ρυμουλκώντας από δύο, τρία, τέσσαρα ή και πέντε ανεμοπλάνα το καθένα, παρουσιάστηκαν σε μια στιγμή πάνω από το αεροδρόμιο του Μάλεμε. Πρέπει να είταν καμμιά πενηνταριά αεροπλάνα όλα – όλα, με δώδεκα άνδρες το καθένα. Τα όπλα των ανδρών αυτών είταν ελαφρά όσον αφορά το βάρος τους, αλλά βαρειά όσον αφορά την ισχύ, όπως λέγεται, του πυρός τους. Σε τέσσαρες άλλες περιοχές, δηλαδή ανατολικά από το αεροδρόμιο, στην κοιλάδα ανάμεσα Φυλακές και λίμνη Αγιάς, κοντά στο Γαλατά και κοντά στον Πύργο, οπλιταγωγά αεροπλάνα έρριξαν αλεξιπτωτιστές. Τʼ αλεξίπτωτα είταν άσπρα, γκριζοπράσινα και καφετί και αφέθηκαν από ύψος 100 περίπου μέτρων. Από μακρυά έμοιαζαν με κομφετί.

Αυστραλός αξιωματικός αντιαρεοπορικής μονάδας, υπό τις διαταγές του οποίου διατελούσε αντιαεροπορικό πυροβόλο τοποθετημένο στο μώλο του Ηρακλείου, περιέγραψε σε κάποιον ανταποκριτή των «Τάιμς» αλεξιπτωτιστική επίθεση ολόγυρα από την πόλη το απόγευμα της πρώτης ημέρας της «εισβολής». Τα τεράστια τρικινητήρια οπλιταγωγά έρχονταν σε κύματα από δεκαπέντε το καθένα, άδειαζαν τα φορτία τους κʼ έφευγαν αμέσως κάνοντας στροφή προς πλάγια ώστε να μη δυσκολεύεται το κύμα που ακολουθούσε. Οι αλεξιπτωτιστές προσγειώνονταν σε περιοχές που οι Γερμανοί είχαν προηγουμένως βομβαρδίσει – και αυτό για νʼ ανοίξουν με τις βόμβες κρατήρες μέσα στους οποίους θα ταμπουρώνονταν οι αλεξιπτωτιστές, οι οποίοι καθώς κατέβαιναν εκσφενδόνιζαν χειροβομβίδες ή έρριχναν σαν τρελλοί με τα οπλοπολυβόλα τους. Ο ίδιος Αυστραλός αξιωματικός διηγήθηκε πως είδε και κανονάκια, δεμένα σε τρία αλεξίπτωτα το καθένα, να κατεβαίνουν μαζί με τους αλεξιπτωτιστές. Πρόσεξε επίσης και τούτο: οι Γερμανοί έριχναν τους άνδρες τους και τον εξοπλισμό τους σε τρόπο ώστε να σχηματίσουν, μια και προσγειώνονταν, ένα τέλειο σχεδόν ημικύκλιο γύρω από το Ηράκλειο. Η υπό τον αξιωματικό αυτό αντιαεροπορική πυροβολαρχία χτυπούσε τους Γερμανούς ως που έρριξε και την τελευταία της οβίδα και κατέβασε την ημέρα κείνη τρία Γερμανικά οπλιταγωγά. Ξαφνικά όμως όλοι οι άνδρες της πυροβολαρχίας αυτής βρέθηκαν περικυκλωμένοι από Γερμανούς ακροβολιστές. Δε διέθεταν παρά δυό τουφέκια, ένα περίστροφο κι ένα πιστόλι φωτοβολίδων, στάθηκαν όμως τυχεροί γιατί βρήκαν στο μώλο κάτι βάρκες με τις οποίες μπόρεσαν και το έσκασαν αφού βράδυασε.

Η αλεξιπτωτιστική επίθεση, ενωρίτερα, εναντίον του Μάλεμε είταν πολύ μεγαλύτερης κλίμακας. Σʼ έκταση μήκους δεκάξη χιλιομέτρων και πλάτους μικρότερου των πέντε, προσγειώθηκαν, στις πρώτες πρωινές ώρες και κατά το δειλινό, κάπου 3.500 Γερμανοί. Μέσα σε δύο μόνο ώρες τʼ αντιαρεοπορικά πυροβόλα του αεροδρομίου δεν ακούγονταν πια. Το βράδυ της ίδιας ημέρας το 22ο τάγμα Νεοζηλανδών αναγκάστηκε νʼ αφήσει τις ολόγυρα από το αεροδρόμιο θέσεις του. Κʼ έτσι η μέρα έκλεισε με μια τουλάχιστο επιτυχία του εχθρού, με μια πραγματικά επικίνδυνη για μας επιτυχία του. Μπορούμε να ισχυρισθούμε πως παντού αλλού η περιφρονημένη φράση «είμαστε κύριοι της καταστάσεως» έλεγε απολύτως την αλήθεια. Οπουδήποτε ρίχτηκαν αλεξιπτωτιστές κοντά σε θέσεις δικές μας, όπως παραδείγματος χάρη κοντά στις περιοχές τις οποίες κρατούσαν το 21ο και το 23ο τάγμα, ανατολικά από το αεροδρόμιο, οι απώλειές τους, πριν ακόμα φτάσουν στη γη υπήρξαν πολύ σοβαρές. Σε μερικές περιπτώσεις αλεξιπτωτιστικές δυνάμεις έχασαν τα τέσσερα πέμπτα τους πριν ακόμα εγγίσουν τη γη.

Το Ηράκλειο βαστάει

Αλλού πάλι, αυτοί που προσγειώθηκαν ζωντανοί είταν πολλοί και μπόρεσαν να σημειώσουν προσωρινές επιτυχίες. Λίγες ώρες μετά το μεσημέρι, λόχος Νεοζηλανδών ξανακατάλαβε το Έβδομο Γενικό Νοσοκομείο (sic) κʼ ένα ανασυνταγμένο τάγμα μας καθάρισε το Γαλατά. Κοντά στον Πύργο όμως χάσαμε έναν ουλαμό πυροβολικού. Τα παιδιά μας έμειναν στις θέσεις τους και πυροβολούσαν ως που σωριάστηκαν τα περισσότερα νεκρά ή λαβωμένα. Δεν είχαν τουφέκια για να πιαστούν με τον εχθρό από κοντά και τα λίγα που γλύτωσαν μπόρεσαν και κατέστρεψαν, πριν αποχωρήσουν, τρία από τα κανόνια τους. Αλλά παρά τις τοπικές αυτές τραγωδίες, δεν τα πήγαμε και τόσο άσχημα την πρώτη μέρα. Στο Ηράκλειο μητροπολιτικά τάγματα που είχαν αναλάβει την υπεράσπιση του αεροδρομίου, δεν επέτρεψαν ούτε σʼ ένα Γερμανό να το πλησιάσει – κι αυτό όχι την πρώτη μόνο μέρα της εισβολής, αλλά και ως το τέλος των επιχειρήσεων της Κρήτης. Τα μεγάλα μαύρα οπλιταγωγά με τις κίτρινες μύτες έρχονταν βαρειά και δυσκίνητα… Πολλά χτυπήθηκαν από τʼ αντιαεροπορικά πυρά μας, πήραν φωτιά κʼ έπεσαν στριφογυρίζοντας σαν πυροτεχνήματα, εκτοξεύοντας στο δρόμο τους αλεξιπτωτιστές που καίγονταν κι αυτοί. Αλλά πάλι αναγκάστηκαν νʼ αλλάξουν γραμμή και να περάσουν από χώρο γεμάτον αλεξιπτωτιστές που κατέβαιναν. Τα σχοινιά πολλών αλεξιπτωτιστών μπερδεύτηκαν με μερικά από τα αεροπλάνα αυτά και ακολούθησαν εναέρια δυστυχήματα από υα πιο φριχτά που μπορεί να συλλάβει ο νους του ανθρώπου. Όχι λίγοι αλεξιπτωτιστές προσγειώθηκαν έξω από τον κλοιό της περιφερειακής άμυνας της πόλεως – κυρίως με σκοπό να κόψουν προσωρινά τις συγκοινωνίες με το Γενικό Στρατηγείο στη Σούδα. Δε διστάζουμε όμως να πούμε πως στην περιοχή του Ηρακλείου οι επιχειρήσεις της πρώτης ημέρας άφησαν εμάς κυρίους της καταστάσεως. Δεν υπήρχε αμφιβολία πως το Ηράκλειο μπορούσε να κρατήσει. Αν, οχτώ μέρες αργότερα, αποσύραμε τη φρουρά του, το κάμαμε γιατί είχαμε ηττηθεί στο Μάλεμε.

Στον τρίτο τομέα, όπου χτύπησαν οι Γερμανοί, δηλαδή στο Ρέθυμνο, αλεξιπτωτιστές κατέλαβαν στην αρχή το αεροδρόμιο, αλλά τους το ξαναπήραμε σε λίγο ενεργώντας δραστήρια αντεπίθεση με Ελληνικές και Αυστραλιανές μονάδες (οι τελευταίες της ΧΙΧ ταξιαρχίας πεζικού). Έτσι το βράδυ της 20 Μαΐου υπήρχαν πολλές ελπίδες πως τα σχέδια του εχθρού θα πήγαιναν περίπατο αρκεί να τον εκτοπίζαμε από το Μάλεμε και από το πεδίο προσγειώσεως που οι αλεξιπτωτιστές του άρχισαν να οργανώνουν κοντά στις Φυλακές.

Ο εχθρός λαβαίνει

ενισχύσεις

Τις δύο επόμενες ημέρες ο εχθρός βελτίωσε σιγά σιγά – αλλά οριστικά- τη θέση του στην περιοχή του Μάλεμε. Και δική μας απώλεια, μια ορισμένη και θλιβερή απώλεια, αξίζει να αναφέρεται κάθε φορά που γίνεται λόγος για τις επιχειρήσεις της Κρήτης. Πρόκειται για τη μονόφυλλη εφημερίδα “Crete News” («Κρητικά Νέα») που την έβγαζαν πέντε Νεοζηλανδοί σε κάποιο τυπογραφείο των Χανιών. Οι δυσκολίες που αντιμετώπισαν αυτοί οι άνθρωποι δεν είταν και λίγες. Το γράμμα “W”, για παράδειγμα, δεν υπήρχε. Βρήκαν όμως τρόπο να κάμουν τη δουλειά τους – ανέστρεψαν το κεφαλαίο γράμμα “M”. Το πρώτο φύλλο των «Κρητικών Νέων» βγήκε δύο μέρες πριν αρχίσει η εισβολή. Η κυκλοφορία των δύο πρώτων φύλλων ανέβηκε στις τρεις περίπου χιλιάδες. Την τρίτη ημέρα της εισβολής τα «Κρητικά Νέα» έκαμαν και πάλι την εμφάνισή τους με δυό χιλιάδες αντίτυπα. Την άλλη μέρα (τετάρτη της εισβολής) οι Γερμανοί άρχισαν τη μεθοδική κατεδάφιση των Χανιών. Ο συντάκτης, απτόητος, ξεκίνησε να πάει στο γραφείο του, αλλά τέτοιες είταν οι πυρκαϊές που στάθηκε αδύνατο να περάσει. Για μια στιγμή νόμισε πως τα «Κρητικά Νέα» δεν θα ξανάβλεπαν το φως. Και όμως, πρωί – πρωί, την άλλη μέρα, στη μία η ώρα μετά τα μεσάνυχτα (sic) , τρεις τυπογράφοι και ο συντάκτης έφτασαν λαχανιάζοντας στο Στρατηγείο με 600 αντίτυπα του υπʼ αριθμό 4 φύλλου. Μόλις και πρόλαβαν να τα τυπώσουν, σε λιγάκι πήρε φωτιά και το τυπογραφείο.

Αλλά αρκετά είπαμε για τα «Κρητικά Νέα». Καιρός να γυρίσουμε στο Μάλεμε. Στις 21 Μαΐου και πριν από τις 9 το πρωί, τα οπλιταγωγά αεροπλάνα του εχθρού έφταναν το ένα πίσω από το άλλο και άδειαζαν όπου και όπως μπορούσαν ταʼ ανθρώπινα φορτία τους. Κάπου εξήντα κομμάτια άδειασαν τις ενισχύσεις που μετέφεραν στην κοιλάδα του ποταμού και σε διάφορες ακρογιαλιές δυτικά από το αεροδρόμιο. Αυτά έγιναν πριν μπορέσουμε εμείς νʼ αντεπιτεθούμε. Δέκα φορές τόσα αεροπλάνα έκαμαν το ταξείδι της Κρήτης εκείνη την ημέρα. Όταν αντεπιτεθήκαμε, η αντίσταση του εχθρού είταν τόσο γερή και πεισματάρα που, μολονότι καταλάβαμε πριν μεσημεριάσει το Λόφο του Νεκροταφείου, η φωτιά των εχθρικών όλμων μάς ανάγκασε νʼ αποσυρθούμε απʼ εκεί πάνω. Οι απώλειες του εχθρού βέβαια είταν πολύ σοβαρές. Εκτός από τʼ αεροπλάνα που έχασε στην προσγείωση, πέντε μεγάλα του οπλιταγωγά δέχτηκαν άμεσα πλήγματα οβίδων κʼ ένας σημαντικός αριθμός αλεξιπτωτιστών που προσγειώθηκε, κατά τις τέσσαρες το απόγευμα, κοντά στο 28ο τάγμα Νεοζηλανδών, αφανίστηκε σχεδόν καθʼ ολοκληρία. Παρʼ όλα αυτά όμως το βράδυ της ημέρας εκείνης υπήρχαν πολλές χιλιάδες Γερμανοί εκεί που προτήτερα δεν υπήρχαν παρά πολλές εκαστοταριές μόνο. Αν τις δυνάμεις αυτές δεν τις καταστρέφαμε τη νύχτα, το σύρε – κʼ έλα των οπλιταγωγών θα ξανάρχιζε με το πρώτο φως της ημέρας.

Οι Νεοζηλανδοί αντεπιτίθενται

Έτσι, η αντεπίθεση που κάμαμε τη νύχτα της 21ης προς την 22α είταν κρίσιμη. Την αντεπίθεση αυτή την ενήργησε η 5η ταξιαρχία πεζικού Νεοζηλανδών, δυο τάγματα της οποίας (το 20ο και 28ο) είχαν την υποστήριξη λίγων αρμάτων μάχης. Μια από τις δυσκολώτερες πολεμικές επιχειρήσεις είναι το αυτοσχεδίασμα επιθέσεως τη νύχτα. Είναι δύσκολη η επιχείρηση αυτή και όταν ακόμα προηγηθεί ηρεμία. Στις 18 Ιουλίου, 1918, όταν ο Μανζέν εξαπέλυσε τη μεγάλη του πλευρική επίθεση, μάχιμα τμήματα των δυνάμεών του χρειάστηκε να τρέξουν κάπου 1.600 μέτρα για να φτάσουν στην ώρα τους στο σημείο απʼ όπου θα εξορμούσαν. Στο Μάλεμε όμως, τη νύχτα της 21ης προς την 22α, επικρατούσε κάθε άλλο παρά ηρεμία. Δεν ήξερε κανένας μας πού ακριβώς βρίσκονταν οι εχθρικές γραμμές. Η φωτιά του εχθρού, που θαρρείς κʼ έρχοταν απʼ όλες τις μεριές, δονούσε ακατάπαυστα τον ολόγυρα αέρα.

Δεν είνε εύκολο στον επικριτή, που παίρνει μετά το δείπνο τον περίπατό του στο ήσυχο κʼ ευχάριστο σκοτάδι ενός Αγγλικού εξοχικού δρόμου, να καταλάβει τις δυσκολίες που υπάρχουν για να μετακινηθούν, έστω και σε μικρές αποστάσεις, στρατιωτικές μονάδες τη νύχτα μιας μάχης. Και μόνο που μπορέσαμε νʼ αντεπιτεθούμε είναι και αυτό κάτι. Δυστυχώς χασομερήσαμε δυο ώρες καθυστέρηση που σημαίνει πως ελαττώθηκε κατά δυο ώρες το χρονικό διάστημα μέσα στο οποίο είχαμε ελπίσει να δράσουμε επιτυχώς. Όσο κρατούσε το σκοτάδι πηγαίναμε καλά. Τα δυο τάγματα που αναφέραμε τα πήραν όλα σβάρνα μπροστά τους, λογχίζοντας όποιον απαντούσαν στο δρόμο τους, ως που έφτασαν στην αρχή του αεροδρομίου. Μα με την ανατολή του ήλιου η προέλασή τους έχασε ορμή. Οι απώλειές τους, ιδίως του 20ου τάγματος, είταν μεγάλες. Απεφάσισαν, λοιπόν, να υποχωρήσουν και δε σταμάτησαν παρά μόνο αφού έφτασαν λιγάκι δυτικώτερα από τις θέσεις που το 21ο κρατούσε με το 22ο . Το σύρε – κʼ έλα των οπλιταγωγών ελεύθερο και πάλι. Τα παιδιά μας, ανήμπορα να τα σταματήσουν, τα κύτταζαν που έρχονταν και άδειαζαν ολοένα τα φορτία τους. Ωστόσο μερικά κανόνια μας σφυροκοπούσαν το αεροδρόμιο… Αργά το βράδυ της 22ας ο εχθρός, που είχε πια λάβει ενισχύσεις, ενήργησε τοπική αντεπίθεση, καβαλλώντας το δρόμο Φυλακών – Γαλατά. Στην αντεπίθεσή τους αυτή οι Γερμανοί προχώρησαν κάμποσο, αλλά τους σταματήσαμε τελικά και μάλιστα τους απωθήσαμε με μια φούχτα Ελλήνων παληκαριών και με το μεραρχιακό «ιππικό» των Νεοζηλανδών.

Ο στόλος

Μολονότι η αντεπίθεσή μας δεν υπήρξε ολότελα ικανοποιητική, τη νύχτα της 21ης προς την 22α σημειώσαμε μια μεγάλη επιτυχία που αναφτέρωσε τις ελπίδες όλων μας πως θα μπορέσουμε να κρατήσουμε την Κρήτη. Προς τα μεσάνυχτα της νύχτας εκείνης, όσοι έτυχε να βρεθούν στις πλαγιές των λόφων πίσω από τα Χανιά, έβλεπαν τις λάμψεις οβίδων που έσκαγαν στο βάθος του ορίζοντα, μακρυά στης θάλασσας τʼ ανοιχτά. Έβλεπαν επίσης δυο τεράστιες φωτιές, πύρινες στήλες από δυο πλοία που προφανώς καίονταν. Ο στόλος μας βρισκόταν σε δράση. Χτυπούσε και κατέστρεφε εχθρικά πλοία εισβολής και μαζί μʼ αυτά και το Ιταλικό αντιτορπιλικό που τα συνόδευε. Την άλλη μέρα ο στόλος μας σκόρπισε μιαν άλλη, μεγαλύτερη ακόμα, αρμάδα. Είναι έξω από τον προορισμό του μικρού αυτού βιβλίου να περιγράψουμε, έστω και με λίγες σχετικά λεπτομέρειες, τα κατορθώματα του στόλου μας στον αγώνα για την Κρήτη. Πρέπει όμως να τονίσουμε πως το πολεμικό μας ναυτικό, παρά το γεγονός ότι ενεργούσε σε στενές θάλασσες και μάλιστα χωρίς αεροπορική κάλυψη, επέτυχε απόλυτα στο σκοπό του, που είταν να ματαιώσει την από τη θάλασσα εισβολή στην Κρήτη. Οι υπολογισμοί των απωλειών που τα καράβια μας προξένησαν στον εχθρό διαφέρουν ο ένας με τον άλλο. Οι πνιγμένοι του μόνο λογαριάζονται από τους δύο ως πέντε χιλιάδες. Αλλά δεν παίζει ρόλο ο ακριβής αριθμός. Κείνο που έχει πρωταρχική σημασία είναι πως ούτʼ ένας Γερμανός έφτασε στην Κρήτη με πλοίο – ως τη στιγμή, πάντως, που κρίθηκε οριστικά ο αγώνας στη στεριά. Δεν κρύβουμε, βέβαια, πως η επίζηλη αυτή δράση του ναυτικού μας στοίχισε δυο καταδρομικά και τέσσερα αντιτορπιλικά. Οι μονάδες αυτές αποτελούν μικρό μόνο ποσοστό των ναυτικών δυνάμεων που πήραν μέρος στις επιχειρήσεις και, μολονότι πολλά άλλα πλοία μας έπαθαν ζημίες, οι σχετικά μικρές δικές μας απώλειες δείχνουν περίτρανα τον εξαίρετο χειρισμό και τη μαχητικότητα των καραβιών μας. Περιγράφοντας – κάποιος- την άφιξη ενός αντιτορπιλικού μας στη Σούδα, έκαμε την εξής παρομοίωση: «Είχε», είπε, «την ευκινησία αλογακιού πόλο». Η λεβεντιά των ναυτών μας είταν σε όλα εφάμιλλη με την επιδεξιότητά τους.

Η προσπάθεια που καταβάλαμε για τον ανεφοδιασμό των δυνάμεών μας δεν υστέρησε καθόλου σε ηρωισμό από την προσπάθειά μας νʼ απαγορεύσουμε τον ανεφοδιασμό των Γερμανών. Τις πρώτες έξη μέρες της μάχης, πολεμικά πλοία και όχι λιγώτερο ατρόμητα εμπορικά κατόρθωναν, αψηφώντας τις βόμβες του εχθρού, να φτάνουν στη Σούδα. Μερικά χτυπήθηκαν και βούλιαξαν, αλλά πάλι υποχρεωθήκαμε να τα ρίξουμε έξω εμείς οι ίδιοι και μπορέσαμε να τα ξεφορτώσουμε μόνο χάρη στη φιλοπονία των αυτοσχεδιασμένων μονάδων μας εκφορτωτών, τις οποίες αποτελούσαν κάθε λογής και κάθε βαθμού άνδρες – από επιτελικοί αξιωματικοί ως Κυπραίοι σκαπανείς. Αρκετά πλοία ξεφόρτωναν χωρίς καμιά σχεδόν δυσκολία, έπαιρναν τραυματίες, κʼ έφευγαν. Τα πληρώματα των βαποριών μας, ακριβώς όπως και οι διάφορες βοηθητικές υπηρεσίες ξηράς, έκαμαν ό,τι μπορούσαν για να μη διακοπεί ούτε στιγμή ο ανεφοδιασμός των δυνάμεών μας. Από καιρό σε καιρό ηχολογούσαν οι καμπάνες της μικρής εκκλησίας της Σούδας μʼ ένα πρωτόγονο είδος συναγερμού. Μα δεν αργήσαμε να συνηθίσουμε και να μη δίνουμε πια καμμιά σημασία παρά μόνο στις πραγματικές βόμβες. Η ψυχραιμία των ναυτών μας είταν πιο μεγάλη, γιατί δε λύγιζε η καρδιά τους ούτε και όταν έβλεπαν άλλα πλοία να ρίχνονται έξω και να καίγονται σαν πυροτεχνήματα.

Ο στρατός χρωστάει πολλά στο ναυτικό όχι μόνο για τα όσα επετέλεσε κατά τη διάρκεια της μάχης, αλλά και για τη δράση του την κατοπινή. Χωρίς να θέλουμε να μειώσουμε το ρόλο που έπαιξαν οι αεράκατοι, το γεγονός είναι ότι στο πολεμικό μας ναυτικό οφείλεται κυρίως η εκκένωση των κατακουρασμένων ταγμάτων μας όχι μόνο από την περιοχή των Σφακιών, στη νότιο ακτή του νησιού, αλλά και από το ακατάβλητο Ηράκλειο, στη βόρειο ακτή.

Η τύχη της Κρήτης κρίνεται στο Μάλεμε

Αλλά ας γυρίσουμε στον αγώνα της ξηράς. Το βράδυ της 22ας η κατάσταση είχε σε γενικές γραμμές ως εξής: ενώ στην περιοχή του Μάλεμε ο εχθρός είχε σταθεροποιήσει το προγεφύρωμά του, στο Ηράκλειο τον συγκρατούσαμε ικανοποιητικά και στο Ρέθυμνο απωθήσαμε εχθρικές δυνάμεις που αποπειράθηκαν να κόψουν το δρόμο των Χανίων. Η κατάσταση όμως στο Μάλεμε είταν πραγματικά τόσο σοβαρή ώστε την επομένη (23 Μαΐου) αρχίσαμε να σκεφτόμαστε, όχι πώς νʼ ανοίξουμε κενά στην εχθρική παράταξη, αλλά πώς να φράξουμε τα δικά μας. Αποτέλεσμα είταν η σύμπτυξη της V ταξιαρχίας πεζικού σε θέσεις δυτικά από την Αγία Μαρίνα για να συνδεθεί με την IV ταξιαρχία πεζικού. το άσχημο και το δυσοίωνο μαζί είταν που ο εχθρός όχι μόνο μπόρεσε να μας ακολουθήσει κρατώντας επαφή μαζί μας, αλλά και θεώρησε τον εαυτό του αρκετά ισχυρό να μας κάμει προκλητικές επιδείξεις. Την κυρία του όμως επίθεση την ανέβαλε για το απόγευμα της 24ης . Το απόγευμα αυτό και τις δυο κατοπινές ημέρες διεξήχθηκε σφοδρός αγώνας στον οποίο οι δυνάμεις μας έχαναν σιγά – σιγά έδαφος υποχωρώντας ανατολικά και νοτιοανατολικά από το αρχικό προγεφύρωμα του εχθρού.

Η γραμμή μας δεν τσάκισε καθόλου. Ο ίδιος ο Στρατηγός Φράιμπεργκ, σε ανεπίσημη εξιστόρηση των γεγονότων, χαρακτηρίζει αντεπίθεση ελαφρών Βρεταννικών (μητροπολιτικών) αρμάτων και του 23ου τάγματος Νεοζηλανδών - αντεπίθεση που έγινε αργά το βράδυ της 25ης και κατά την οποία ξαναπήραμε το Γαλατά – ως «μια από τις μεγαλύτερες προσπάθειες που καταβάλαμε για την υπεράσπιση της Κρήτης». Πάντως, στις 26 Μαΐου δεν απέμενε πια καμιά ελπίδα επιτυχούς υπερασπίσεως του τομέα του Μάλεμε, καμιά βάσιμη ελπίδα να κρατηθούμε στην Κρήτη. Οι δυνάμεις μας είχαν υποχωρήσει στη γραμμή Σούδας – Στύλου, εκτός από δυο μικρές μονάδες που εξακολουθούσαν νʼ αντιστέκονται στην άκρη – άκρη του δεξιού και του αριστερού μας. Αριστερά κρατούσαν ακόμα άνδρες πεζοναυτικής μονάδας προβολέων μαζί με μια φούχτα πυροβολητών από επάκτιες μονάδες επίσης πεζοναυτών. Το απόσπασμα αυτό, υπό την αρχηγία του ταγματάρχη Γκάρρετ, εξακολουθούσε νʼ αντιστέκεται δυτικά από το Στύλο. Δεξιά πάλι, στην πλαγιά δηλαδή του ακρωτηρίου της Σούδας και λιγάκι ανατολικώτερα από τα Χανιά, αντιστεκόταν ακόμα ένα άλλο απόσπασμα – πεζοναύτες και στρατιώτες υπό την αρχηγία του πλοιάρχου πεζοναυτών Φάρριερ. Το απόσπασμα αυτό είταν ό,τι είχε μείνει από τη φρουρά των Χανιών, που αντικαταστάθηκε επί έξη ολόκληρες ημέρες και αποσύρθηκε από την πόλη μόνο το πρωί της 26ης. Ο εχθρός χρησιμοποιούσε ελεύθερα το αεροδρόμιο του Μάλεμε και, μολονότι δεν μπόρεσε να ενεργήσει αποβάσεις από πλοία, όμως μετέφερε ισχυρότατες ενισχύσεις με οπλιταγωγά αεροπλάνα. Έτσι αναγκαστήκαμε νʼ αντιμετωπίσουμε την πιθανότητα της εκκενώσεως της Κρήτης. Η σχετική απόφαση φαίνεται ότι πάρθηκε στις 27 Μαΐου. Αν αισθάνθηκαν κάποια πικρία και κάποια απογοήτευση οι κουρασμένοι αλλά ακαταδάμαστοι άνδρες των διαφόρων μας μονάδων (Αυστραλονεοζηλανδικών, Βρεταννικών και πεζοναυτών), που κρατούσαν ακόμα στους ελαιώνες γύρω από το Στύλοι και στις βομβαρδισμένες πλαγιές ολόγυρα από τον όρμο της Σούδας, αισθάνθηκαν όμως πικρία και κατάπληξη μαζί οι από την πρώτη στιγμή νικηφόρες φρουρές του Ηρακλείου και του Ρεθύμνου. Οι φρουρές αυτές που όχι μόνο αντιστάθηκαν επιτυχώς, αλλά και έπιασαν αιχμαλώτους και μωλώπισαν τον εχθρό, είχαν την εντύπωση πως οι απώλειες που του προξενούσαμε ξεπερνούσαν και τις σημαντικές ακόμα ενισχύσεις που λάβαινε.

Στο Ρέθυμνο μάλιστα οι δικοί μας σημείωσαν μια αξιόλογη επιτυχία στις 26 Μαΐου, όταν με λίγα άρματα μάχης τύπου «Ι» κατατσάκισαν τον εχθρό που πριν από δυο μέρες είχε εγκατασταθεί με κάμποσες δυνάμεις ανατολικά από το αεροδρόμιο. Είχε δίκιο ο Θουκιδίδης όταν έλεγε ότι στη μάχη απάνω ένας στρατιώτης σχηματίζει τις εντυπώσεις του σχετικά με την εξέλιξη του αγώνα από όσα διαδραματίζονται στο άμεσο περιβάλλον του. Μολονότι λίγοι άνδρες των φρουρών Ηρακλείου και Ρεθύμνου το γνώριζαν τότε, ο εχθρός τούς ετοίμαζε μεγαλύτερες ακόμα επιθέσεις και από κείνες που είχαν ήδη αποκρούσει με τόση γενναιότητα. Η περιφερειακή άμυνα του Ηρακλείου δεν εκτεινόταν πολύ ανατολικά από την πόλη, πράγμα που άλλωστε δεν είταν δυνατό. Απέξω από τη ζώνη αυτή ο εχθρός είχε συγκεντρώσει σημαντικές δυνάμεις μεταφερμένες εκεί αεροπορικά. Από τις 27 Μαΐου οι δυνάμεις αυτές άρχισαν να ενισχύονται από τη θάλασσα. Ο εχθρός, λοιπόν, ετοιμαζόταν να χτυπήσει το Ηράκλειο, μόνο που τον πρόλαβε ο στόλος μας, που τη νύχτα της 28ης προς την 29η απέσυρε τη φρουρά. Η τύχη της φρουράς Ρεθύμνου, από το άλλο μέρος, είταν ακόμα πιο τραγική. Οι συγκοινωνίες της φρουράς αυτής με τη Σούδα κόπηκαν, στις 27 Μαΐου, από εχθρικά αποσπάσματα που κατέλαβαν επίκαιρες θέσεις (κτίρια κλπ) κατά μήκος της ακτής και σε αρκετό βάθος στο εσωτερικό του νησιού. Ένα αεροπλάνο μας που μετέφερε τη διαταγή ενεργείας συμπτύξεως προς νότο ταυτόχρονα με τη σύμπτυξη των δυνάμεών μας της Σούδας, καταρρίφθηκε και ο Συνταγματάρχης Κάμπελ, που διοικούσε τη φρουρά Ρεθύμνου, δεν έλαβε τη διαταγή. Με τους Αυστραλούς του και με τους Έλληνες αντιστάθηκε ως τις 31 Μαΐου, όταν οι Γερμανοί εξαπέλυσαν μεγάλης ισχύος επίθεση με άρματα μάχης. Λίγοι μόνο πρόλαβαν και πήραν τα βουνά, μερικές ομάδες των οποίων έφτασαν τελικά στην Αίγυπτο.

Η εκκένωση της Κρήτης

Θʼ αφηγηθούμε τώρα με λίγα λόγια την ιστορία της κυρίας αποχωρήσεως. Στις 27 και 28 Μαΐου σφοδρός αγώνας οπισθοφυλακών σάρωσε την Κρήτη από βορρά προς νότο, από τη Σούδα προς τα Σφακιά. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως οι άγριες αυτές μάχες ανεχαίτισαν τον εχθρό κʼ έδωσαν καιρό στις δυο μεραρχίες Νεοζηλανδών να φτάσουν, το βράδυ της 28 Μαΐου και με κάλυψη μονάδων της ΧΙΧ μεραρχίας πεζικού Αυστραλών, στα βουνά πίσω από τα Σφακιά. Είταν αδύνατο να επιβιβάσουμε στρατό την ημέρα, επί τρεις όμως νύχτες ελαφρά σκάφη, ιδίως αντιτορπιλικά, πλησίαζαν την ακτή – τόσο που οι καρένες τους ακουμπούσαν στον πάτο- και φόρτωσαν στρατό με τη βοήθεια βαρκών. Χιλιάδες άνδρες περνούσαν την ημέρα κρυμμένοι στους λόγγους και στις σπηλιές των λόφων τριγύρω από τα Σφακιά – σπηλιές όπου διακρίνονταν ίχνη της προϊστορικής και μεταγενέστερων εποχών. Μόλις σκοτείνιαζε κατέβαιναν λίγο – λίγο στην ακρογιαλιά, στο μικρό αραξοβόλι των Σφακιών, μπαίναν στη γραμμή τρεις – τρεις και περίμεναν υπομονετικά ναρθεί η σειρά τους. Δεν ήξερε ποτέ κανένας τους ποια θα έρχονταν πρώτα- τα καράβια μας ή τʼ αεροπλάνα του εχθρού. Οι άνδρες μας περίμεναν και τα πρώτα και τα δεύτερα, ευτυχώς όμως έρχονταν μόνο τα πρώτα. Τα βομβαρδιστικά των Γερμανών δεν φάνηκαν ούτε μια φορά – πράγμα πολύ περίεργο, γιατί τʼ αναγνωριστικά τους πετούσαν όλη μέρα από πάνω μας – ούτε κι αυτό τελευταίο απόγευμα, όταν Γερμανικά αποσπάσματα, που χρειάστηκε να τα ξεπαστρέψουμε, παρουσιάστηκαν στους λόφους των Σφακιών. Και κάθε νύχτα, όταν είχαν φύγει πια και τα τελευταία μας καράβια, οι άνδρες που είχαν μείνει στις ακρογιαλιές έπεφταν στη θάλασσα, πριν χαράξει, για να δροσιστούν κʼ έπειτα ξανακρύβονταν στις σπηλιές και στους λόγγους.

Μολονότι οι τραυματισμένοι είχαν προτεραιότητα στην αναχώρηση, πολλοί απʼ αυτούς δεν πρόλαβαν να φτάσουν στʼ ακρογιάλια κʼ έπεσαν στα χέρια του εχθρού. Οι μη τραυματισμένοι αιχμάλωτοι είταν ελάχιστοι – μια σταγόνα παρηγοριάς κι αυτή μέσα στο πικρό ποτήρι της αποτυχίας. Το μεγαλύτερο μέρος των μαχίμων ανδρών μας, εκτός βέβαια εκείνων που χάσαμε πάνω στη μάχη, σώθηκε. Πολλοί, δυστυχώς, πεζοναύτες, πολλοί απʼ αυτούς που διέπρεψαν στον αγώνα οπισθοφυλακών, στάθηκε αδύνατο να γλυτώσουν. Στο διοικητή τους ο Στρατηγός Γουέιβελ έστειλε το εξής μήνυμα, που το παραθέτουμε εδώ χωρίς σχόλια: «Ξέρετε τι ηρωικές προσπάθειες έκαμε το πολεμικό μας ναυτικό για να σας σώσει. Ελπίζω να δώσετε με τον αγώνα σας καιρό και σʼ αυτούς που μένουν ακόμα για να φύγουν. Απόψε είναι η τελευταία νύχτα που θα μπορέσουν να έλθουν τα καράβια μας. Παρακαλώ πέστε σʼ όσους δεν προλάβουν να φύγουν πως ο λαμπρός τρόπος με τον οποίο πολέμησαν εναντίον ενός πολύ ισχυρότερου εχθρού μάς πλημμύρισε όλους με θαυμασμό. Κάνουμε ό,τι μας είναι δυνατό για τη διάσωσή τους. Ο Στρατηγός Φράιμπεργκ μού είπε για τον ηρωισμό των πεζοναυτών σας και τις έξοχες προσπάθειες τις δικές σας. Άκουσα επίσης και για την παληκαριά των νεαρών Ελλήνων στρατιωτών. Ένα μεγάλο ευχαριστώ».

Μεταξύ εκείνων που γλύτωσαν είναι και ο βασιλιάς των Ελλήνων Γεώργιος, που είχε προτήτερα ο ίδιος επιμείνει να μεταβεί στην Κρήτη. Η διάσωσή του, τα σκαρφαλώματα και τα κατεβάσματα σε φριχτές κακοτοπιές, με μια ομάδα Νεοζηλανδών, είταν πραγματική Οδύσσεια. Μολονότι ο πρεσβύτερος της παρέας και μολονότι είχε περισσότερους λόγους στενοχώριας από κάθε άλλον, όμως έδειξε αρετές καλής καρδιάς και αντοχής που κέρδισαν τον απέραντο θαυμασμό όλων.

Ο μικρός αριθμός των μη τραυματισμένων αιχμαλώτων οφείλεται στο ότι οι στρατιώτες μας δεν εννοούσαν να πέφτουν ζωντανοί στα χέρια του εχθρού. Αξιόλογο παράδειγμα ο ταγματάρχης Γκάρρετ, που με 140 άλλους αξιωματικούς και άνδρες, διέσχισε τη Μεσόγειο με μια παλιομαούνα – ένα τρομερά ριψοκίνδυνο ταξείδι από την Κρήτη στην Αφρική, που κράτησε οχτώ ολόκληρες ημέρες. Η ιστορία όμως αυτή είναι περισσότερο ναυτικής φύσεως και οι λεπτομέρειές της θα δοθούν με τον καιρό από το Ναυαρχείο. Στο βιβλιαράκι τούτο θα περιοριστούμε μόνο να πούμε πως η ηρωική αυτή πράξη στάθηκε, μαζί με τόσες άλλες, μια κάποια παρηγοριά για την αποτυχία μας να κρατήσουμε την Κρήτη.

Η αξία της εκστρατείας

Ο Μινώταυρος, λοιπόν, έγινε κύριος της Κρήτης- αλλά δε μπόρεσε να καταπιεί και τη φρουρά της. Αν διάσωση όλων αυτών των ανθρώπων είταν και η μόνη απογοήτευση του θηρίου, η απογοήτευση αυτή δεν θα είταν και τόσο μεγάλη. Ευτυχώς όμως δεν είταν η μόνη. Πρώτα – πρώτα οι απώλειες των Γερμανών σε νεκρούς και πνιγμένους υπολογίζονται σε έξη χιλιάδες. Και πρόκειται για διαλεχτά στρατεύματα. Στην επίθεσή του χρησιμοποίησε ο εχθρός 1.400 ως 1.500 αεροπλάνα όλων των τύπων, πολλά από τα οποία έχασε με τα πληρώματά τους. Τις δυνάμεις αυτές, αν δεν τις έχανε, θα τις χρησιμοποιούσε φυσικά στις άλλες εκστρατείες που σχεδίαζε και ιδίως στην επίθεσή του εναντίον της Ρωσίας. Δεν αποκλείεται καθόλου οι επιχειρήσεις, που άρχισαν με το Γιουγκοσλαβικό πραξικόπημα εναντίον της πολιτικής της συνθηκολογήσεως και που έληξαν με τον αγώνα της Κρήτης, νʼ ανέτρεψαν σύρριζα τα σχέδια των Γερμανών να φτάσουν στον Καύκασο, χτυπώντας από την Τουρκία. Δεν υπάρχει πάντως αμφιβολία πως οι επιχειρήσεις αυτές ανάγκασαν τους Γερμανούς νʼ αναβάλουν επί πολλές κρίσιμες βδομάδες την επίθεσή τους εναντίον της Ρωσίας, απεσόβησαν για ένα τουλάχιστο χρόνο τον κίνδυνο αεροπορικής εισβολής σε χώρες της Μέσης Ανατολής, μας έδωσαν καιρό να επανορθώσουμε την απειλητική κατάσταση της Συρίας, του Ιράκ και της Περσίας. Η φθορά των Γερμανών στην Κρήτη είταν τέτοια που δεν μπόρεσαν (πράγμα που, διαφορετικά, θα έκαναν ασφαλώς) να ενισχύσουν σε τεράστια κλίμακα τους επαναστάτες του Ιράκ και τους Γάλλους του Βισύ στη Συρία. Για όλους αυτούς τους λόγους η εκστρατεία μας στην ηπειρωτική Ελλάδα και την Κρήτη μολονότι έληξε με ήττα, ενδέχεται όμως να θεωρηθεί στρατηγική νίκη.

Δυο λέξεις ακόμα για την ήττα μας. Όλοι παραδέχονται πως οφείλεται στην κατωτερότητα του εξοπλισμού του στρατού μας και στην αδιαφιλονίκητη αεροπορική υπεροχή του εχθρού. Όσο για το πρώτο, θα μπορούσαμε ίσως να είχαμε στείλει περισσότερα πυροβόλα και άρματα μάχης στην Κρήτη, αν- σαν τους Γερμανούς- ετοιμαζόμαστε κʼ εμείς για πόλεμο επί οχτώ ολόκληρα χρόνια. Θα μπορούσαμε να είμαστε αρκετά ισχυροί στην Κρήτη μόνο αν μπορούσαμε να είμαστε αρκετά ισχυροί παντού. Αλλά και αν ακόμα υποθέσουμε πως στέλναμε στη Μέση Ανατολή και το τελευταίο μας αεροπλάνο, πάλι θα μας είταν αδύνατο να διαθέσουμε πάνω από τις περιοχές της μάχης περισσότερα καταδιωχτικά αεροπλάνα απʼ όσα πραγματικά διαθέσαμε και, συνεπώς, θα μας είταν αδύνατο να ματαιώσουμε την αεροπορική εισβολή. Παρά το τεράστιο αυτό μειονέκτημα, πέρασαν πέντε ως έξη μέρες ωσότου να κριθεί ο αγώνας, και στο διάστημα αυτό αποδείχτηκε πως και οι καλύτεροι στρατιώτες του εχθρού δεν είταν ανώτεροι από τους δικούς μας. Ακόμα και οι αλεξιπτωτιστές του διέφεραν πολύ – ποιοτικά- μεταξύ τους. Οι περισσότεροι ήταν γερά, σκληραγωγημένα παιδιά που, όταν γλύτωναν το θάνατο πριν προσγειωθούν, μαζεύονταν παρέες – παρέες και πολεμούσαν ως που δεν έμεινε κανένας ζωντανός ή ως που λάβαιναν ενισχύσεις. Πολλοί όμως έχαναν σε τέτοιο βαθμό το ηθικό τους ενώ κατέβαιναν, που μετά την προσγείωση γύριζαν εδώ κʼ εκεί σα χαμένοι ζητώντας να βρουν κάποιον να του παραδοθούν. Οι περισσότεροι από τους αιχμαλώτους αυτούς υπέφεραν τρομερά από δίψα, που προερχόταν από τα διάφορα τονωτικά χάπια που έπαιρναν.

Αλλά η μάχη της Κρήτης δεν κρίθηκε από τους αλεξιπτωτιστές. Κρίθηκε από τα στρατεύματα που μεταφέρθηκαν με οπλιταγωγά αεροπλάνα. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιήθηκαν κάπου 650 αεροπλάνα – όλα μεγάλα, όλα ικανά να μεταφέρουν 20-30 άνδρες το καθένα. Και ο εχθρός δε λογάριασε καθόλου τις απώλειες – απώλειες που μολονότι ήταν σοβαρές, όμως δε στάθηκαν αρκετές για να μπορέσουμε να κρατήσουμε την Κρήτη. Η αντίσταση που προτάξαμε στους Γερμανούς δεν είταν παίξε – γέλασε. Μέσα σε εννιά μόνο μέρες ενεργήσαμε είκοσι εφόδους με την ξιφολόγχη και μολονότι όσο κρατούσε η μέρα τα βομβαρδιστικά αεροπλάνα του εχθρού σφυροκοπούσαν σχεδόν διαρκώς το στρατό μας, όμως τα παιδιά μας δεν έχασαν ούτε μια στιγμή τη συνοχή τους, αφού και όταν εκκενώσαμε την Κρήτη μπόρεσαν να υπακούσουν σε μια διαταγή στην οποία Βρεταννοί στρατιώτες δυσκολεύονται, κατά κανόνα, να πειθαρχήσουν: νʼ αποφεύγουν κάθε μετακίνηση την ημέρα.

Υπήρξε όμως και μια πολύ περίεργη εξαίρεση. Τη δεύτερη μέρα που οι άνδρες μας είταν κρυμμένοι στους λόφους πίσω από τα Σφακιά, ένας επιτελικός αξιωματικός είδε με μεγάλη του έκπληξη ένα απόσπασμα από καμιά πενηνταριά Βρεταννούς που τραβούσαν με βήμα στρατιωτικό προς το λιμανάκι των Σφακιών. Έτρεξε, λοιπόν, αμέσως, τους πλησίασε και πληροφορήθηκε πως είταν όλοι τους τραυματισμένοι και πως Γερμανοί αιχμάλωτοι τούς βεβαίωσαν πως αν πετούσαν τα κράνη τους και κρατούσαν μια σημαία μʼ ένα κόκκινο σταυρό, η Γερμανική αεροπορία δε θα τους πείραζε. Αυτό επαλήθευσε. Ο εχθρός δεν τους επιτέθηκε. Ούτε που χτύπησε ένα πλωτό νοσοκομείο μας, που τις πρώτες ημέρες της μάχης έμεινε αραγμένο απέξω από τα Χανιά και είχε αναμμένα τα φώτα του τη νύχτα.