Προς τους κ.κ.Ε. Βενιζέλον, Κ. Φούμην και Κ. Μάνον
Χανία, 9 Ιουλίου 1905
Κύριοι Συμπατριώται
Η ανάγνωσις της επιστολής σας υπό της Βουλής προυξένησεν εις τους κ.κ. Αντιπροσώπους του τόπου βαθείαν λύπην, διότι ενώ η αντιπροσωπεία της Νήσου τρεις μέχρι τούδε έτεινεν υμίν πρώτη την χείρα προς κοινήν συνεργασίαν, υμείς την αποποιείσθε και ιδίως σήμερον, οπότε η υπόθεσις της πατρίδος μας διατρέχει κρισιμωτάτην περίοδον, προτείνοντες απροσδοκήτους δια τους όρους. Είνε δε ούτοι απροσδόκητοι δια τους ακολούθους λόγους υπαγορευομένους υπό του κοινού συμφέροντος της πατρίδος.
1) Η αξίωσις υμών του να δεθή ο τόπος όπισθεν του άρματος του πολιτικού υμών προγράματος είνε όλως αδικαιολόγητος, διότι είναι πρωτοφανές καθʼ ημάς να επιζητείται να καθορισθή εκ των προτέρων η πολιτική πορεία μιας Συντακτικής Συνελεύσεως και να δεσμευθή το αδέσμευτον Σωματείον, τοσούτον μάλλον καθόσον γνωρίζετε ότι η μεγάλη πλειονοψηφία του τόπου, αντιπροσωπευομένη υπό της Βουλής εξακολουθεί να εμμένη της πλήρους ενώσεως, μόνον δʼ υμείς εγκαταλείψατε τούτο κατελθόντες εις την συγκεκαλυμμένην ένωσιν, υπό τους αορίστους όρους της διοικητικής και οικονομικής ενώσεως οίτινες ατελέστατα εκφράζουσι τον επιδιωκόμενον σκοπόν. Αφού δʼ εγνωρίζατε ότι ο τόπος εμμένει εις το προαιώνιον πρόγραμμά του είνε όλως απαράδεκτον να απαιτείτε να τον υποτάξητε εις το ατελές πρόγραμμα της ουσιαστικής ενώσεως και να δεσμεύσητε εκ των προτέρων την θέλησιν της Συντακτικής Συνελεύσεώς του.
2) Ο τόπος ουδέποτε διηρέθη ως προς το ζήτημα της Ενώσεως, αλλʼ ως προς το ζήτημα της παρουσίας εν Κρήτη του Ελληνος Βασιλόπαιδος περιβεβλημένου την ανωτάτην εξουσίαν της Νήσου εφʼ όσον διατηρείται το καθεστώς της αυτονομίας φαίνεται ότι υπάρχει πλήρης διαφωνία μεταξύ υμών και της αντιπροσωπείας της Νήσου. Διότι κατά πρώτον υμείς το ζήτημα το θεωρείτε προσωπικόν ενώ η Βουλή το θεωρεί ζήτημα κατʼ εξοχήν πολιτικόν, αποτελούν τον μόνον εθνικόν όρον της σημερινής αυτονομίας. Κατά δεύτερον δε λόγον και χωρίς να διαφωνώμεν προς υμάς ότι ο εθνικός υμών αγών δεν επιδιώκει την εξυπηρέτησιν ουδενός προσωπικού συμφέροντος, ημείς είμεθα έτοιμοι να διακηρύξωμεν ότι μόνον η πλήρης ή ουσιαστική Ενωσις, αν υπέρ της τελευτέας ταύτης αποφανθώσιν αι Μ. Δυνάμεις, θα καταστήσωσι περιττήν την διαχείρισιν της ανωτάτης εξουσίας της Νήσου υπό του Ελληνος Βασιλόπαιδος.
Εις την διακήρυξιν δε ταύτην, ου μόνον δεν φαίνεσθε υμείς διατεθειμένοι να κατέλθητε, αλλʼ απαιτείτε και την επιτυχίαν του αγώνος και τούτο πριν ή ακόμη υπάρξη και η ελαχίστη βεβαιότης περί της επιτυχίας τούτου. Αν δε τα αποτελέσματα τούτου δεν ανταποκρίνωνται παρά τας προσδοκίας μας, προς τα εθνικά ιδεώδη του Κρητικού λαού ο τόπος θα εξακολουθή να μένη με την εμβαλωμένην αυτονομίαν του, αλλʼ αποκεφαλισμένην εθνικώς, διότι επί κεφαλής ταύτης δεν θα ευρίσκεται ο Ελλην Βασιλόπαις; Ο οποίος απετέλει τον Εθνικόν σύνδεσμον της Κρήτης μετά της μητρός Ελλάδος. Τοιαύτην ολεθρίαν υπό έποψιν εθνικήν θέσιν του Κρητικού ζητήματος ουδέποτε θα αποδεχθή η αντιπροσωπεία της Νήσου, διακηρύττομεν δε δια του μάλλον κατηγορηματικού τρόπου ότι η μετακίνησις του εθνικού τούτου όρου άλλως, πλην δια της πλήρους ή ουσιαστικής ενώσεως θα διαιωνίση την επανάστασιν εν τη Νήσω και θα προκαλέση τους Κρήτας νʼ αναλάβωσιν απελπιστικόν αγώνα.
3) Ο τρόπος καθʼ όν διατυπούται να καταρτισθή η Συντακτική Συνέλευσις, εκτός του ότι σας υποβάλει εις θυσίας, εις ας δεν επιθυμούμεν να υποβληθήτε καταδεικνύει ότι θέλετε να έχετε την απεριόριστον πλειοψηφίαν αυτής, τοιαύτην δε θέλησιν καταδηλούντες μας δεικνύετε φανερά ότι την σύμπραξίν μας την θεωρείτε περιττήν και μόνον ως υποτελή εις την δράσίν σας την ανέχεσθε. Διότι βεβαίως αγνοείτε ότι μεταξύ των μελών της βουλής υπάρχουσι τινες ευάριθμοι τον αριθμόν οίτινες ανήκουσι εις την προσωπικήν απόχρωσιν υμών ούτοι δε προστιθέμενοι εις το ήμισυ της Εθνοσυνελεύσεως, όπερ απαιτείτε να έχετε θα αποτελέσωσι την απόλυτον πλειοψηφίαν αυτής. Αλλʼ η αντιπροσωπεία της Νήσου συναισθανομένη πληρέστατα ότι νομίμως μεν αντιπροσωπεύει ολόκληρον την Νήσον, τα τέσσαρα δε πέμπτα των κατοίκων είναι αφοσιωμένοι εις τας πολιτικάς αποχρώσεις, αίτινες την αποτελούσι δεν δύναται νʼ αποδεχθή τοιούτον νόθον καταρτισμόν Εθνοσυνελεύσεως διότι αύτη δεν θα αντιπροσωπεύη την γνησίαν θέλησιν του Κρητικού λαού, αλλά θα είνε ανεπιφύλακτος υποταγή της πλειονοψηφίας εις την μειονοψηφίαν του τόπου προς ζημίαν των εθνικών τούτου συμφερόντων.
Η Βουλή αποκρουομένου του συντόμου τρόπου του καταρτισμού εθνοσυνελεύσεως διʼ αυτής και υμών, φρονεί αδιστάκτως ότι, όπως κληθή Συντακτική Συνέλευσις αντιπροσωπεύουσα το γνήσιον φρόνημα του Κρητικού λαού ανάγκη να εξέλθη αύτη εκ της ανεπηρεάστου εκλογής του ενεργουμένης ταύτης είτε δια των καλπών είτε δια των εγγράφων εν ταις επαναστάσεσιν έθιμον.
Τον τελευταίον δε τούτον τρόπον τον αποδέχεται εις την περίπτωσιν καθʼ ήν ήθελεν εξαναγκασθή να αναλάβη την επαναφοράν και τήρησιν της τάξεως γενικεύουσα τον ένοπλον αγώνα, ήτις εσχάτως επικινδύνως διεσαλεύθη προς μεγίστην ζημίαν των εθνικών ημών συμφερόντων.
Λυπούμεθα βεβαίως ότι αι άδικοι αξιώσεις σας συντρίβουσι και πάλιν την ελπίδαν να ενωθώμεν εις κοινήν ενέργειαν εν τω αυτώ περιβόλω και ότι εξαναγκάζουσι και πάλιν τον τόπον να βαδίση και σήμερον ακόμη κεχωρισμένως εις την επιδίωξιν της πραγματώσεως του εθνικού ημών ιδεώδους, το οποίον απετέλεσε και θα αποτελή το μόνον όνειρον παντός Κρητός και δια την εκπλήρωσιν του οποίου ουδέποτε η Κρήτη εχωρίσθη, ουδέ θα χωρισθή, ουδʼ ηρνήθη να υποβληθή εις πάσαν θυσίαν και να υποστή πάσαν καταστροφήν.
Με την ελπίδα ότι εν τω μέλλοντι θα επικρατήσωσιν εν υμίν μετριοπαθέστεραι και δικαιότεραι χάριν αυτού του γενικού συμφέροντος της πατρίδος σκέψεις ως προς τους όρους της συνεργασίας υμών μετά των λοιπών συμπατριωτών σας διατελούμεν μετʼ αδελφικής αγάπης και υπολήψεως.
Ολως πρόθυμοι
Οι συμπατριώται σας
Χ. ΠΩΛΟΓΕΩΡΓΗΣ
Ι. ΤΣΟΥΔΕΡΟΣ
Γ. ΠΑΠΑΜΑΣΤΟΡΑΚΗΣ
Απάντησις
των επαναστατών
προς τους κ. Βουλετάς
Θέρισσον 15 Ιουλίου 1905
Είμεθα υποχρεωμένοι να μη αφήσωμεν άνευ απαντήσεως και ανασκευής την τελευταίαν υπό χρονολ. 9 Ιουλίου επιστολήν υμών.
Προ παντός έχομεν καθήκον να διαμαρτυρηθώμεν κατά του ισχυρισμού ότι εν ω η Βουλή τρεις μέχρι τούδε έτεινεν ημίν πρώτη την χείρα προς κοινήν συνεργασία, ημείς απεποιήθημεν πάντοτε αυτήν.
Κατά την πρώτην φοράν, καθʼ ήν επροτάθη ημίν συνεννόησις, και εδέχθημεν αυτήν και συνηντήθημεν εις τον ορισθέντα παρ΄υμών τόπο, ήτοι εις Φουρνέ Κυδωνίας. Και εμείναμεν μάλιστα σύμφωνοι κατά την συνάντησιν ταύτην, ότι ηθέλομεν εμμείνει εις το κήρυγμα της ενώσεως. Εινε αληθές ότι η συμφωνία αύτη δεν εδέσμευσε την Βουλήν, ήτις ηδύνατο να μη κυρώση αυτήν, αλλʼ απροσδόκητο όλως ήτο, ότι μόλις η επιτροπή της Βουλής, μεθʼ ής είχομεν συνεννοηθή εν Φουρνέ, εισήλθεν εις την πόλιν, εν των μελών της επιτροπής ταύτης υπήρξεν ο εισηγητής του δευτέρου ψηφίσματος της Βουλής, διʼ ου αντιθέτως προς την συνεννόησιν εκείνην ανεκαλείτο κατʼ ουσίαν το πρώτον κήρυγμα της ενώσεως, μεταβληθέν εις απλήν περί ενώσεως ευχήν, εξ ου και επήλθε το αιματοκύλισμα των Βουκολιών και τόσαι έκτοτε συμφοραί. Εν ω εάν ενέμενεν η Βουλή εις το κήρυγμα της ενώσεως και εξήγε τας λογικάς εξ αυτού συνεπείας συμπράττουσα μεθʼ ημών εις την οργάνωσιν των εκτός των στρατιωτικών ζωνών μερών της νήσου, θα προελαμβάνοντο πάντα ταύτα και θα ήτο έκτοτε γεγονός τετελεσμένον η εν ονόματι της Α.Μ. του Βασιλέως των Ελλήνων έκτακτος διοίκησις της υπαίθρου χώρας, θα παρίστατο δʼ εν τω αγώνι ηνωμένος σύμπας ο Κρητικός Λαός.
Μετά την υπόμνησιν ταύτην των γεγονότων, των σχετιζομένων προς την πρώτην απόπειραν συνεννοήσεως, θα συνομολογήσετε βεβαίως ότι δεν ευρίσκεσθε εν ακριβεία, ισχυριζόμενοι ότι απεποιήθημεν τότε ημείς την προταθείσαν συνεννόησιν.
Η δευτέρα πρότασις συνεννοήσεως είνε η γενομένη δια της υπό χρονολ. 13 Μαΐου προς ημάς επιστολής επιτροπείας της Βουλής. Κατά σύμπτωσιν, συγχρόνως προς την αποστολήν της επιστολής ταύτης, εν των μελών της Επαναστατικής Συνελεύσεως είχε την ατυχή έμπνευσιν ανταποδίδων ύβρεις, αι οποίαι είχον διαδοθεί τότε ουχί βασίμως ίσως, ότι είχον εκτοξευθεί υπό τινος των κυρίων βουλευτών κατά των επαναστατών, να απευθύνη επιστολήν προς τους κυρίους βουλευτάς, θείγουσαν την φιλοτιμίαν αυτών.
Ενώ δε συνεζήτει η Συνέλευσις την απάντησιν ήτις έπρεπε να δοθή εις την πρότασιν της επιτροπείας της Βουλής, δευτέρα επιστολή της επιτροπείας ταύτης ανεκάλει την πρότασιν, την ανάκλησιν στηρίζουσαν εις την προς τους βουλευτάς επιστολήν του μέλους εκείνου της Επαναστατικής Συνελεύσεως. Αλλʼ η Συνέλευσις ου μόνον απεδοκίμασε την επιστολήν εκείνην ενός των μελών αυτής όπερ και ανεκάλεσε τα υπʼ αυτού γραφέντα, αλλά και δια του υπ΄αριθ. 161 και χρονολογίαν 14 Μαΐου 1905 εγγράφου της προς το Προεδρείον της Βουλής αγγέλλουσα ταύτα, “εξέφρασε την λύπην της δια το ατυχές εκείνο επεισόδιον και την ελπίδα ότι μετά τας γενομένας δηλώσεις και την έκφρασιν της λύπης της Συνελεύσεως τα μέλη της Βουλής θα θεωρήσον ότι δεν υπάρχει κανέν εμπόδιον όπως γίνη η προταθείσα συνέντευξις δια να επιδιωχθή διʼ αυτής συνεννόησις και ομοφωνία παντών των Κρητών εν τόσω κρισίμω στιγμή του πολιτικού αυτών βίου καθʼ ην εκ της ομοφωνίας ταύτης εξαρτάται εν μεγάλω μέτρω η επιτυχία του κοινού αγώνος”. Είναι περιττόν ίσως να υπομνήσωμεν ότι και μεθʼ όλην την περιφανή ταύτην ικανοποίησιν ήν έσπευσε να παράσχη η Συνέλευσις προς την Βουλήν όχι μόνον δεν εγένετο η συνάντησις αλλʼ ουδέ καν το Προεδρείον της Βουλής εθεώρησε καθήκον του νʼ απαντήση δια δύο λέξεων προς το περιέχον την περιφανή ταύτην ικανοποίησιν επίσημον έγγραφον της Συνελεύσεως. Δικαιούμεθα δε πιστεύομεν να ερωτήσωμεν αν και κατά την περίστατιν ταύτην ημείς απεποιήθημεν την προταθείσαν συνεννόησιν.
Υπολείπεται ήδη να εξετασθή τις φέρει την ευθύνην της ματαιώσεως της τελευταίας αποπείρας συνεννοήσεως.
Εκ της τελευταίας επιστολής υμών φαίνεται ότι κυριωτάτη αιτία της ματαιώσεως της προταθείσης συνεννοήσεως υπήρξεν ότι ως όρον της συνεννοήσεως ταύτης εθέσαμεν “την εν κοινή συνεργασία επιδίωξιν της εθνικής του τόπου αποκαταστάσεως δια της ουσιαστικής τουλάχιστον ενώσεως κατά το δεύτερον προς τας προστάτιδας Δυνάμεις υπόμνημα ημών, όπερ αποτελεί το κατώτατον όριον της υποχωρήσεως εις ην ήτο δυνατόν να προβή η Επανάστασις”.
Και πρώτον μεν μέμφεσθε ημάς διότι ηθελήσαμεν να διατυπώσωμεν εκ των προτέρων το κοινόν πρόγραμμα την επιδίωξιν του οποίου θʼ αφεώρα η συνεννόησις Βουλής και Επαναστάσεως, μάλιστα δε την αξίωσιν ημών όπως μένωμεν σύμφωνοι περί του προγράμματος της συνεργασίας μας χαρακτηρίζεται πρωτάκουστον.
Νομίζομεν όμως ότι αφʼ ου μέρι τούδε διϊστάμεθα και αφʼ ου επρόκειτο να εξευρεθή τρόπος όπως παύση η διάστασις αύτη και επέλθη συνεργασία, πρώτος και κύριος τρόπος της συνεργασίας ταύτης έπρεπε να είνε ο καθορισμός του προγράμματος την εξυπηρέτησιν του οποίου θα εσκόπει η συνεργασία αύτη.
Αλλ είναι τούτο ούτω προφανές ώστε πρέπει μάλλον να δεχθώμεν ότι κατά παραδρομήν εξέφυγε η φράσις αύτη της επιστολής υμών τον κάλαμον του συντάκτου αυτής. Φαίνεται δε η απέχθεια υμών κατά του παρ΄ημών προταθέντος προγράμματος αφορά μάλλον την ουσίαν του προγράμματος τού του “τοσούτο μάλλον” γράφετε εν τη επιστολή σας ότι αποκρούετε το πρόγραμμα τούτο “καθόσον η μεγάλη πλειοψηφία του τόπου αντιπροσωπευομένη υπό της Βουλής εξακολουθεί να εμμένη εις το πρόγραμμα της πλήρους ενώσεως μόνο δε υμείς (δηλ. ημείς η επανάστασις) εγκατελείψατε τούτο, κατελθόντες εις την συγκεκαλυμμένην ένωσιν, υπό τους αορίστους όρους της διοικητικής και οικονομικής ενώσεως, οίτινες ατελέστατα εκφράζουν τον επιδιωκόμενον σκοπόν”.
Πρέπει να υποθέσωμεν ότι εκ παραδρομής κακώς ανεγθώσθη η επιστολή ημών και εις τούτο οφείλεται η επιτίμησις αύτη.
Δια της ανωτέρω παρατεθείσης σχετικής περικοπής της επιστολής ημών ηθελήσαμε να δηλώσωμεν, ότι δεν εννοούμεν να κατέλθωμεν εις εσωτερικάς μεταρρυθμίσεις και ότι το πρόγραμμα ημών πρέπει να είναι η επιδίωξις της εθνικής του τόπου αποκαταστάσεως δια της ουσιαστικής τουλάχιστον ενώσεως, κατά το δεύτερον προς τας Δυνάμεις υπόμνημά μας, το αποτελούν το κατώτερον όριον της υποχωρήσεως εις ην ήτο δυνατόν να προβή η επανάστασις.
Αλλʼ εάν η παρεξήγησις της προτάσεως ημών οφείλεται εις παραδρομήν εμφυλοχωρήσασαν κατά την ανάγνωσιν της επιστολής ημών εις λησμοσύνην προδήλως οφείλεται ο ισχυρισμός υμών, ότι ενώ ημείς κατήλθομεν εις την συγκεκαλυμμένην ένωσιν υμείς εμμένετε εισέτι εις το πρόγραμμα της πλήρους ενώσεως. Αλλʼ η ανάγνωσις του από 15 Μαΐου 1905 ψηφίσματος της Βουλής δημοσιευμένου εις το υπʼ αριθ. 28 φύλλον του έτους 1905 του Αʼ τεύχους της Επισήμου Εφημερίδος της Κρητικής Πολιτείας θέλει εξαγάγει υμάς της εκλησμοσύνης προελθούσης ταύτης πλάνης.
Εν τω ψηφίσματι τούτω η Βουλή “εκφράζουσα την βαθείαν ευγνωμοσύνη του Κρητικού λαού προς τας προστάτιδας Δυνάμεις δια τας προς αυτόν δείγματα της υψηλής αυτών ευνοίας επί τη διαβεβαιώσει αυτών, ότι ήθελον μελετήσει διοικητικάς και οικονομικάς μεταρρυθμίσεις, τας οποίας η αντιπροσωπεία του τόπου, αντιλαμβάνεται ότι θα προσεγγίσωσι την πατρίδα μας προς την ένωσιν μετά του ελευθέρου Βασιλείου προσκαλεί τους εκ των Κρητών φέροντας όπλα νʼ αποθέσωσι ταύτα χάριν του συμφέροντος της πατρίδος”.
Νομίζομεν ότι η Βουλή η δια του ψηφίσματος τούτου, αποδεχθείσα και μόνας τας δια της δευτέρας διακοινώσεως επαγγελθείσας μεταρρυθμίσεις με μόνην την εκφρασθείσαν προσδοκίαν ότι αύται θα προσεγγίσωσι την πατρίδα μας προς την ένωσιν, και προσκαλέσασα μάλιστα τους επαναστάτας, δεν εξετάζομεν εάν είχε το δικαίωμα να μεταχειρισθή τοιούτον τύπον επικλήσεως, να καταθέσωσι τα όπλα, δεν εδικαιούτο να καταγγείλη αυτούς, ως αρκεσθέντας μετά το ψήφισμα τούτο της Βουλής εις επιτυχίαν της ουσιαστικής τουλάχιστον Ενώσεως και να ισχυρισθή ότι αυτή εμμένει εις την επιδίωξιν της πλήρους ενώσεως, χωρίς να εκτεθή εις την κατηγορίαν ότι υποστηρίζει πράγματα προδήλως ανακριβή.
Ως δικαιολογίαν της λησμοσύνης ταύτης θα ηδύνατο τις να υποθέση ότι αύτη οφείλεται εις το γεγονός ότι εις την λήψιν της αποφάσεως ταύτης της Βουλής δεν συνεπράξατε ίσως υμείς προσωπικώς. Αλλά δια τον ένα εξ υμών η λημοσύνη αύτη είνε έτι μάλλον ασύγγνωστος λαμβανομένου υπʼ όψει ότι και μετά την απόφασιν εκείνην της Βουλής εζήτησεν ούτος να έλθη εις συνάντησιν με υμάς, κατά την συνεννόησιν δε ταύτην γενομένην εν Βαντέ, υπεγράφη πρωτόκολλον κατά το οποίον, εν προτάσει αυτού μάλιστα, συνεφωνήθη να επιδιωχθή από κοινού μετά της Βουλής και της Επαναστατικής Συνελεύσεως λύσιν του ζητήματος ημών, καθʼ ην θα κατήρχετο μεν Ελληνικός στρατός εις Κρήτην, θα ηρνούτο δε αύτη διοικητικώς μετά της Ελλάδος και οι Κρήτες Βουλευταί θα εστέλλοντο εις το εν Αθήναις Βουλευτήριον.
Η συμφωνία δε αύτη εναυάγησεν ύστερον ουχί εξ υπαιτιότητος ημών, αλλά διότι ο εισηγητής αυτής είτε δεν επέμεινεν, είτε δεν ηδυνήθη να πείση τους συναδέλφους του βουλευτάς νʼ αποδεχθώσιν αυτήν, απετέλει προφανώς κάθοδον από της πλήρους ενώσεως εις την ουσιαστικήν τοιαύτην.
Μένει η μομφή ότι το προταθέν παρʼ ημών πρόγραμμα διατυπούται αορίστως δια του δευτέρου προς τας Δυνάμεις υπομνήματός μας. Αλλά τούτο δεν ήτο βεβαίως λόγος, όπως ματαιωθή η συνεννόησις ημών, αφού η αοριστία αύτη άφινε πληρέστερον μάλιστα ελευθερίαν δια τον καθορισμόν των λεπτομερειών του προγράμματος τούτου, όστις θα εγίνετο παρʼ υμών και ημών μετά την κατʼ αρχήν συμφωνίαν επί του προγράμματος τούτου.
Αλλʼ ετέρα αιτία διʼ ην φαίνεται ότι επήλθεν η ματαίωσις της συνεννοήσεως ημών είναι η αξίωσις υμών η σχετική προς το πρόσωπον του Υπάτου Αρμοστού.
Την γνώμην ημών επί του ζητήματος τούτου ευρίσκετε σαφώς διατυπωμένην εν τω δευτέρω προς τας Δυνάμεις υπομνήματι ημών, όπερ αποτελεί ήδη το πρόγραμμα της Επαναστάσεως.
Η επανάστασις αξιοί ότι η διοίκησις του Πρίγκηπος κατεπάτησε τας ελευθερίας του Κρητικού λαού και εκτραπείσα εις άκρατον δεσποτισμόν, αρνηθείσα εις αυτόν δικαίωμα γνώμης επʼ αυτού του εθνικού ζητήματος και επιζητήσασα μετʼ επιμονής επί σειράς όλων ετών να παραστήση τον τόπον διχαζόμενον ως προς τα εθνικά αυτού ιδεώδη και μίαν όλην πολιτικήν μερίδα ως αντιτασσόμεμη κατά του εθνικού προγράμματος έφθειρεν όλους τους ηθικούς παράγοντας της διατηρήσεως παντός προσωρινού καθεστώτος, και ήγαγε εις μιαν των πρώτων αιτιών εις την σημερινήν εξέγερσιν.
Η επανάστασις συγχρόνως αξιοί ότι διόρθωσις του κακού δεν δύναται να αναζητηθή εις απλήν μεταβολήν των θεσμών, αφού θα απετέλει υπερβολικήν ευπιστίαν η ελπίς ότι αυτό το σημερινόν συντηρητικόν πολίτευμα παρεβιάσθη και κατεπατήθη τι ήτο δυνατόν να εφαρμοσθή ειλικρινώς και συμφώνως προς το πνεύμα αυτού το φιλελεύθερον πολίτευμα. Αλλʼ ίνα μη υποτεθή ότι η διόρθωσις του κακού ηδύνατο να ζητηθή εις αντικατάστασιν του Αρμοστού δια ξένου τοιούτου, εδηλώσαμεν ότι η παράστασις του προσωρινού καθεστώτος ήρχισε τοσούτον να ανησυχή την εθνικήν των κατοίκων συνείδησιν, ώστε ο διορισμός τοιούτου ξένου Κυβερνήτου, γιγνόμενος σήμερον μετά οκταετή πλέον διάρκειαν του προσωρινού καθεστώτος θα εξήγειρε τοσούτον βαθέως τον κρητικόν λαόν, ώστε να μη είναι δυνατή καταστολή της εξεγέρσεως αυτού άλλη, παρʼ εκείνην, ήν ηδύνατο να επιτύχη άκαμπτος υλική βία συντρίβουσα ανοικτιρμόνως αυτόν.
Υπό τοιούτους όρους κατελήγομεν εις το υπόμνημα ημών διακηρύττοντες ότι μόνη δυνατή λύσις του ζητήματος ημών υπολείπεται η ένωσις της Κρήτης μετά της Ελλάδος.
Δεν επιδιώκομεν άρα ουδ΄ημείς μεταβολήν εν τω προσώπω του Υπάτου Αρμοστού. Αλλʼ εάν δεν επιδιώκομεν τοιαύτην, πράττομεν τούτο εν τη συναισθήσει ότι τόσον πλήρης είνε η υπό του αρμοστειακού καθεστώτος γενωμένη φθορά όλων των ηθικών παραγόντων οίτινες ήσαν απαραιτήτως αναγκαίοι δια την συντήρησιν προσωρινού καθεστώτος, ώστε παν άλλο νέον προσωρινόν καθεστώς δεν θα ηδύνατο να συντηρηθή ουδέ μήνας μόνον, και άλλη επομένως οδός δεν απελείφιη εις τον τόπον παρά την μέχρις εσχάτων εμμονήν εις τον αγώνα όπως πλασθή δεσμός ουσιαστικής ενώσεως της Κρήτης προς την Ελλάδα, έστω και αν η εμμονή εις τον αγώνα τούτον θα εξέθετε τον τόπον εις τον κίνδυνον του να συντριβή από τας προστάτιδας Δυνάμεις.
Τούτων ούτως εχόντων δεν βλέπομεν κατά τι η διαφωνία ημών εν τω ζητήματι τούτω ηδύνατο να παρακωλύση την συνεργασίαν ημών εις το πρόγραμμα της επιδιώξεως της εθνικής του τόπου αποκαταστάσεως. Υμείς εν τη επιστολή υμών δέχεσθε ότι η πλήρης ή τουλάχιστον η ουσιαστική ένωσις θα καθιστά περιττήν την διαχείρησιν της ανωτάτης εξουσίας της Νήσου υπό του Ελληνος βασιλόπαιδος. Αφού δε και ημείς ως κατώτατον όρον της υποχωρήσεως ημών εν τω εθνικώ προγράμματι θέτομεν την επιτυχίαν της ουσιαστικής τουλάχιστον ενώσεως και αφού ρητώς εκδηλώσαμεν ότι από του αγώνος τούτου τίποτε δεν θα δυνηθή να κάμη την Επανάστασιν να παραιτηθή, ουδεμία διαφωνία ηδύνατο να προκύψη εκ του ζητήματος τούτου μεταξύ ημών και υμών κατά την επιχειρηθείσαν συνεννόησιν. Εφʼ όσον μεν θα εξακολουθή ο υπέρ της ενώσεως αγών, τοιούτο ζήτημα δεν ειμπορεί να παρουσιασθή καθʼ ήν δε στιγμήν θα εναυάγει παρʼ ελπίδα ο αγών ούτος, ημείς κατά τας επανειλημμένας δηλώσεις μας θα ηρνούμεθα να συμπράξωμεν εις απλάς εσωτερικά μεταρρυθμίσεις θα υπεκύπτομεν δε υπό την ενωτικήν μέχρι τέλους σημαίαν και ελεύθεροι θα είσθε υμείς να κανονίσητε το νέον μεταρρυθμισμένον καθεστώς με οιονδήποτε Αρμοστήν θα ηθέλετε.
Η επιμονή σας όπως κανονισθή από τούδε το πρόσωπον του κυβερνήτου, εις περίπτωσιν καθ΄ην θʼ απετύγχανον ο αγών ημών, άλλην σημασίαν δεν θα είχε παρά να παραστήση ότι παίζομεν δηλούντες τόσον επισήμως ότι εν ουδεμιά περιπτώσει θα κατέλθωμεν εις εσωτερικάς μεταρρυθμίσεις.
Είναι αληθές ότι δια την τοιαύτην τακτικήν υπάρχει το προηγούμενον του Προέδρου της υμετέρας Βουλής, όστις ερωτηθείς υπό Προξένου Μεγάλης τινός Δυνάμεως μετά το πρώτον πανηγυρικόν κήρυγμα εκ μέρους της Βουλής, τι θα έπραττεν η Βουλή, αν η απάντησις των Δυνάμεων εις το κήρυγμα της Ενώσεως ήτο αρνητική, απήντησεν ότι αύτη θα κατεγίνετο εις τας τακτικάς αυτής εργασίας. Αλλʼ ο μεν κ. Μιχελιδάκης είχε την δικαιολογίαν ότι εξωτερίκευε την ενδόμυχον αυτού διάθεσιν, παρ΄ημών όμως ζητείται εκδήλωσις αντικειμένη καθολοκληρίαν εις την αμετάκλητον απόφασιν όπως εμμείνωμεν μέχρι τέλους εις τον υπέρ της ενώσεως αγώνα.
Μένει το ζήτημα του τρόπου καθʼ όν θα κατηρτίζετο εθνοσυνέλευσις ή ορθότερον η Γερνική των Κρητών Συνέλευσις. Φαίνεσθε και εν προκειμένω λησμονούντες, ότι δια της από 6 Ιουλίου επιστολής σας προεκαλέσατε ημάς να είπωμεν πρώτοι την γνώμην μας περί του αριθμού των πληρεξουσίων τους οποίους θα εξέλεγεν εκάτερον των σωμάτων, η Βουλή δηλ. και η Επαναστατική Συνέλευσις. Οσον δήποτε δε εξογκωμένον και αν επιστεύσατε ειλικρινώς τον ζητηθέντα δια την Επαναστατικήν Συνέλευσιν αριθμόν δεν ήτο λόγος τούτο διακοπής των προς συνεννόησιν διαπραγματεύσεων, διότι ηδύνασθεν να προτείνητε υμείς άλλην αναλογίαν της αντιπροσωπεύσεως των δύο σωμάτων.
Αλλʼ επί του σημείου τούτου είναι ανάγκη να παύση υφισταμένη οιαδήποτε πλάνη. Ατυχώς η Βουλή, η οποία πιστεύει ότι εκπροσωπεί ακόμη την πλειοψηφίαν του Κρητικού λαού, φαίνεται ότι απώλεσε το αίσθημα της πραγματικότητας.
Φαίνεται ότι λησμονούσα ότι το επαναστατικόν κίνημα, το αρξάμενον 9 ημέρας μόλις προ της ημέρας των εκλογών έλαβε τοιαύτην επίτασιν έκτοτε, ώστε καθʼ ον χρόνον συνήλθεν η Βουλή όπως αρχίση τας εργασίας της, ηναγκάσθη παρασυρωμένη υπό του ρεύματος της λαϊκής εξεγέρσεως να γίνη και αύτη επαναστάτις και να καταλύση και αύτη δια κηρύγματός της το καθεστώς και να κηρύξη την ένωσιν της Κρήτης μετά της Ελλάδος.
Φαίνεται λησμονούσα όλας τας έκτοτε προόδρους της επαναστάσεως και όλα τα γεγονότα τα οποία ήγαγον εις την εν πάση σχεδόν τη υπαίθρω χώρα κατάλυσιν του αρμοστειακού καθεστώτος και απέδειξαν την δύναμιν της επαναστάσεως και την εις αυτήν μετοχήν του μεγάλου μέρους του λαού.
Τι σημαίνει η εν τη επιστολή υμών βεβαίωσις ότι “μεταξύ των μελών της Βουλής υπάρχουσι και ευάριθμοι τον αριθμόν, οίτινες ανήκουσι εις την προσωπικήν ημών απόχρωσιν” δεν δυνάμεθα να εννοήσωμεν. Γνωρίζετε, ότι πάντες οι ακολουθούντες τας αρχάς της αντιπολιτεύσεως, από της πρωτοβουλίας της οποίας προήλθε το σημερινόν επαναστατικόν κίνημα, απέσχον του να κατέλθωσιν εις τας εκλογάς. Οι κατελθόντες επομένως εις τας εκλογάς, και αν άλλοτε ανήκον εις τι των αποτελούντων την αντιπολίτευσιν κομμάτων, απεσπάσθησαν αυτών εις αυτάς.
Είνε ίσως πιθανόν πολλοί των κυρίων βουλευτών να ήρχισαν από πολλού ενδοιάζοντες αν η πολιτική, ήν ηκολούθησεν η Βουλή, εξυπηρετή πράγματι το συμφέρον της πατρίδος και σκεπτόμενοι, ότι προσχώρησις αυτών προς την επανάστασιν θα ήτον ο καλλίτερος τρόπος εκπληρώσεως του προς την πατρίδα καθήκοντος. Ατυχώς μέχρι σήμερον τουλάχιστον δεν επήλθεν εξωτερίκευσις των υπαρχουσών τυχόν ενδομύχων τούτων διαθέσεων. Αλλʼ ημείς δεν απελπίζομεν περί τούτου.
Γνωρίζοντες την φιλοπατρίαν των αποτελούντων την Βουλήν συμπολιτών μας δεν έχομεν αμφιβολίαν, ότι τάχιον ή βράδιον θα προσέλθωσι και ούτοι συνεργάται του αγώνος, ον ανελάβομεν Εάν το τοιούτο μέχρι σήμερον δεν επετεύχθη, τούτο οφείλεται εις ολεθρίαν επίδρασιν, ήτις ασκείται επί των κυρίων βουλευτών από μέρους, εις το οποίον ούτοι μετά τόσης ως φαίνεται αποβλέπουσιν εμπιστοσύνης. Αλλʼ από τας επιδράσεις ταύτας είμεθα βέβαιοι, ότι σήμερα θα χειραφετώνται ούτοι. Τα γενόμενα από της εκρήξεως του κινήματος είνε τόσον αποκαλυπτικά του χάους, εις το οποίον ωθείται ο τόπος, ώστε είμεθα απολύτως βέβαιοι, ότι και εκείνοι των συμπολιτών μας οίτινες δεν επίστευον τα πράγματα, ως αληθώς έχουσι, θα πεισθώσι περί τούτων, ταχέως, και μόλις αντιληφθώσι που καλεί αυτούς το προς την πατρίδα καθήκον θα σπεύσουν εις εκπλήρωσιν αυτού.
Κατά την ημέραν δʼ εκείνην ούτε περί προγραμμάτων θα διαφωνούμεν ούτε περί του τρόπου του καταρτισμού της Γενικής των Κρητών Συνελεύσεως.
Με την πεποίθησιν ταύτην διατελούμεν μετ΄εξαιρέτου υπολήψεως και αδελφικής αγάπης.
Ε. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ
Κ. ΦΟΥΜΗΣ
Κ. ΜΑΝΟΣ
