Ο λόγος του Βενιζέλου για το κίνημα του Θερίσου στο συλλαλητήριο της Παναγίας Κεραμειών στις 25 Μαρτίου 1905

Φίλοι συμπολίται, Χαίρω διότι και πάλιν οι κάτοικοι των Χανίων συντρέχουσι τους επαναστάτας του Θερίσου. Την συνδρομήν ταύτην η πόλις έδειξε και όταν υπεγράφετο αναφορά εκ μέρους διακεκριμένων βουλευτών προς την Κυβέρνησιν του τόπου, όπως επιτρέπεται ο επισιτισμός των εν Θερίσω, όταν συνήρχετο εις συλλαλητήριον υπέρ της ενώσεως, καθʼ ην ημέραν εξήρχοντο τα ευρωπαϊκά στρατεύματα, εν τω καθεδρικών ναώ και ολίγον ύστερον εις την ιστορικήν θέσιν του Προφήτου Ηλία και τέλος ιδα της σημερινής πανηγυρικής παρουσίας του. Η ενθάρρυνσις δε αύτη την οποίαν μας έδωσεν η πόλις των Χανίων συνετέλεσεν ώστε το κίνημα να επεκταθή και πέραν του τμήματος των Χανίων. Συλλαλητήριον έλαβε χώραν εις Ρέθυμνον κατά το οποίον δυστυχώς εσημειώθη ξενική επέμβασις και τούτο ηκολούθησεν έτερον του Ηρακλείου, εις το οποίον τον λόγο είχεν ο κ. Σφακιανάκης. Του ανδρός τούτο δεν είμαι ο αρμόδιος να πλέξω το εγκώμιον, διότι με συνδέει προσωπική προς τούτον φιλία. Η συνδρομή του κ. Σφακιανάκη θα είνε δʼ ημάς ανυπολόγιστος. Είνε δε γεγονός αξιοσημείωτον, ότι ο κ. Σφακιανάκης κατέρχεται εις την μάχιμον πολιτικήν μετά επταετή, δύναταί τις ειπείν, εξηναγκασμένην αποχήν από ταύτης. Ορθώς δε διέκρινεν ο κ. Σφακιανάκης την διπλήν υπόστασιν του υιού του Βασιλέως των Ελλήνων εν Κρήτη. Ο Υπατος Αρμοστής εν τη νήσω έχει καθήκοντα προς τας Μ. Δυνάμεις των οποίων είνε εντολοδόχος αφʼ ενός και προς την Ελλάδα αφʼ ετέρου. Ουχʼ ήττον όμως εις την σύγκρουσιν των καθηκόντων εν τη οποία διατελεί ούτος, οι Κρήτες δεν ευρισκόμεθα και έχομεν καθήκον να διαθέσωμεν καθʼ οιονδήποτε τρόπον τα καθʼ εαυτούς, ζητούντες επομένως την μετά της φιλοστόργου μητρός μας ένωσιν.

Διότι διεμαρτυρήθην ανέκαθεν και διαμαρτύρομαι κατά της αντιλήψεως ότι εν άτομον δύναται να είναι ο μόνος αντιπρόσωπος της Εθνικής ιδέας εν Κρήτη. Οι Κρήτες έχυσαν τόσον αίμα, έχασαν περιουσίας και τόσους τέλος πάντων αγώνας έκαμαν επί ένα και πλέόν αιώνα υπέρ της οριστικής των αποκαταστάσεως, ώστε δικαιωματικώς να αποκτήσωσι τίτλους εθνισμού και να μη παρίσταται ανάγκη να εκπροσωπείται ούτος δια μόνου του εθνικού αντιπροσώπου εν Κρήτη. Αλλως τε δεν είναι ορθόν ένας λαός, ένα Εθνος να εμπιστεύεται την τύχη του εις μιαν οικογένεια. Είνε γνωστόν, ότι τα πρώτα πολιτεύματα, τα οποία ιδρύθησαν εν Ελλάδι διαρκούσης της Ελληνικής επαναστάσεως, υπήρξαν εις άκραν δημοκρατικά. Οταν οι πολιτικοί της Ελλάδος άνδρες εσκέφθησαν, πολιτικώτατα κατʼ εμέ, ότι η απελευθερωθείσα γωνία πρέπει να αποκτήση θρόνον το έπραξαν, δια να συμβολίζεται απέναντι των υποδούλων αδελφών η ενότης του Εθνους εις τον θρόνον τούτον και εις το πρόσωπον του Βασιλέως των Ελλήνων, νʼ αναμιμνήσκωνται οι υπόδουλοι τον τελευταίον αυτοκράτορα των Ελλήνων Κωνσταντίον τον Παλαιολόγον.

Μας κατηγορουν όμως ότι το κίνημά είναι άκαιρον. Διατί λοιπόν άκαιρον; Δεν πρέπει όμως να λησμονήτε ότι ότε προ επταετίας εδεχόμεθα τον υιόν του Βασιλέως των Ελλήνων τον ενδεχόμεθα ως αρραβώνα της ενώσεως της Κρήτης μετά της Ελλάδος. Δυστυχώς όμως η μνηστεία επί πολύ παρετάθη, ούτως ώστε η κατάστασις δια της καθʼ έκαστον μάλιστα έτος δεδομένης υποσχέσεως περί προσεχούς του ζητήματος λύσεως να καταστή αφόρητος. Αλλως τε μεταξύ του κομιστού του αρραβώνος και της μνηστευθείσης ενεφυλλοχώρησαν πολιτικαί παρεξηγήσεις επαυξάνουσι την δυσφορίαν. Ισχυρίζονται άλλοι αφʼ ετέρου ότι το κίνημα δεν συμφέρει εις το Εθνος, αφού υπάρχουσιν άλλα φλέγοντα ζητήματα, το Μακεδονικόν, το Αλβανικόν και δεν ηξεύρω τι άλλο. Αλλʼ επί του προκειμένου δεν πρέπει να παραβλέπεται το γεγονός ότι η Κρήτη εκράτησε δια του αγώνος της φλέγον το Κρητικόν ζήτημα επί ένα και πλέον αιώνα μόλις κατορθώσασα να απαλλαγή επί τέλους του Τουρκικού ζυγού, ενώ το Μακεδονικόν ζήτημα μόλις από πενταετίας απασχολεί την Ευρωπαϊκήν διπλωματίαν.

Επομένως είναι δίκαιον η Κρήτη μετά τόσους αγώνας της να αναμείνη την οριστική της αποκατάστασιν μετά την διακανόνισιν του μόλις ανακινηθέντος Μακεδονικού ζητήματος; Αλλά θα ειπήτε είναι δυνατόν να εκβιασθώσιν αι προστάτιδες Δυνάμεις όπως εξαναγκασθώσι και χορηγήσωσιν εις ημάς την μέτα της Ελλάδος ένωσιν;

Ουδέποτε διεννοήθην τοιούτον τι.

Φρονώ όμως ότι όταν σύσσωμος η Κρήτη παραστή συμμεριζομένη το κίνημά μας δια τοιούτο εμφαντικού τρόπου, δεν δύναται ή να εξαναγκασθή ηθικώς όπως μας παράσχη την ποθητήν λύσιν. Και δεν αμφιβάλλω ότι και σεις φίλοι συμπολίται, όταν και πάλι σας καλέσωμεν να μας εναθαρύρρνητε καθʼ οιονδήποτε τρόπον, δεν θα διστάσητε να πράξητε το παν...

Χάριν της εθνικής ιδέας.

- Ζήτω η Ενωσις!

- Ζήτω ο Βασιλεύς των Ελλήνων Γεώργιος!

- Ζήτωσαν αι προστάτιδες Δυνάμεις!