Επιμέλεια Νίκος Τσαγκαράκης

Για 14η συνεχή χρονιά στη Θεσσαλονίκη, ντοκιμαντέρ σημαντικών δημιουργών από την Ελλάδα και όλο τον κόσμο, ενημερώνουν, αφυπνίζουν, ευαισθητοποιούν. Ταινίες των Βέρνερ Χέρτσογκ, Τζαφάρ Παναχί, Εύας Στεφανή, Στέλιου Κούλογλου, ακόμη και μερικές με κρητική θεματολογία, θα προβληθούν στο 14ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης- Εικόνες του 21ου αιώνα, που θα πραγματοποιηθεί από τις 9 έως τις 18 Μαρτίου στην πρωτεύουσα της Μακεδονίας, και το οποίο η «Π» θα παρακολουθήσει γιʼ ακόμη μια φορά από κοντά.

Σπουδαίοι δημιουργοί

Με μια υποψηφιότητα στα φετινά Όσκαρ στην κατηγορία Καλύτερου Ντοκιμαντέρ, αποκαλυπτικές μαρτυρίες και ένα θέμα που κυριαρχεί ακόμη στην επικαιρότητα των αμερικανικών ΜΜΕ, το ντοκιμαντέρ «Paradise Lost 3: Purgatory» αναδεικνύεται απʼ τους Τζο Μπέρλιντζερ και Μπρους Σινόφσκι, σε ένα δυνατό όπλο ακτιβισμού. Το φιλμ, ολοκληρώνει την τριλογία που ξεκίνησε το 1996 με το «Paradise Lost: The Child Murders at Robin Hood Hill», συνεχίστηκε το 2000 με το «Paradise Lost: Revelations» και ρίχνει φως στους αποτρόπαιους φόνους τριών παιδιών στο Ουέστ Μέμφις του Aρκάνσας. Ως εξιλαστήρια θύματα, βρέθηκαν στο εδώλιο τρεις έφηβοι. Η υπόθεση, που έγινε γνωστή ως «West Memphis Three», πήρε τεράστιες διαστάσεις στα ΜΜΕ, κυρίως εξαιτίας του πρώτου ντοκιμαντέρ των δημιουργών, με αποτέλεσμα να επανεξεταστεί το θέμα, με νέα στοιχεία (βασισμένα σε DNA). Σχεδόν 16 χρόνια μετά, η εμμονή στη φανέρωση της αλήθειας και η ακτιβιστική διάθεση των σκηνοθετών, καταγράφεται στο «Paradise Lost 3: Purgatory», με ένα απροσδόκητο για τα δεδομένα του δικαστικού συστήματος φινάλε.
Το αμερικανικό δικαστικό σύστημα και άλλη μια υπόθεση δολοφονίας που συγκλόνισε τις ΗΠΑ, καταγράφει με το φακό του και ο σπουδαίος γερμανός Βέρνερ Χέρτσογκ στο ντοκιμαντέρ του «Into the Abyss: A Tale of Death, a Tale of Life». Ο σκηνοθέτης παρακολουθεί την ιστορία του 28χρονου Μάικλ Πέρι που καταδικάστηκε σε θανατική ποινή, και του συνεργού του Τζέισον Μπερκέτ που εκτίει ποινή ισόβιας κάθειρξης. Εδώ ο Χέρτσογκ, λόγω των ακράδαντων στοιχείων, δεν αμφισβητεί την ενοχή των κατηγορουμένων, αλλά επικεντρώνεται στον αντίκτυπο της υπόθεσης στα συγγενικά πρόσωπα τόσο των δολοφονημένων, όσο και των καταδικασθέντων.
Ένα εκ των έσω μανιφέστο ενάντια στο απολυταρχικό ιρανικό καθεστώς, έτσι όπως το βιώνει για ένα 24ωρο από την καθημερινότητά του ο ιρανός Τζαφάρ Παναχί διακηρύσσει η ταινία «This is not a film». Εν αναμονή της ετυμηγορίας για την έφεσή του, εγκλωβισμένος σε κατʼ οίκον περιορισμό, ο Παναχί γίνεται πρωταγωνιστής μπροστά στην κάμερα του ομότεχνού του Μοχτάμπα Μιρταχμάσμπ, αλλά και συν-σκηνοθέτης, μέσω του iPhone του, σε μια θαρραλέα πράξη διαμαρτυρίας, αφιερωμένη στους ιρανούς κινηματογραφιστές.
Ένα ασυνήθιστο πολιτικό σχόλιο για την καταπιεσμένη υπό το καθεστώς Πινοσέτ, Χιλή, επιχειρεί ο Πατρίσιο Γκουσμάν μέσα απʼ την ταινία του «Nostalgia for the light». Ορμώμενος από το προσωπικό του ενδιαφέρον για την αστρονομία, ο δημιουργός επικεντρώνεται στην έρημο της Ατακάμα, όπου αστρονόμοι, αρχαιολόγοι, αλλά και συγγενείς των «εξαφανισμένων» θυμάτων της δικτατορίας, εξερευνούν το παρελθόν, ο καθένας από τη δική του σκοπιά. Μέσα από εύστοχες μεταφορές και συμπαντικούς παραλληλισμούς, ο Γκουσμάν ασκεί κριτική στο καθεστώς και ταυτόχρονα δομεί ένα παγκόσμιας απήχησης υπαρξιακό, ποιητικό δοκίμιο για το χρόνο και τη θέση του ανθρώπου στον κόσμο, το οποίο ελίσσεται με χάρη ανάμεσα στο ουράνιο και το γήινο, το άπιαστο και το απτό.

Ελληνικές συμμετοχές

Μετανάστευση, κρίση, αστικό τοπίο, ανεργία, σχέση ανθρώπου-περιβάλλοντος, πολιτικές εξελίξεις και ιστορική μνήμη, κυριαρχούν στα ελληνικά ντοκιμαντέρ που συμμετέχουν στο φεστιβάλ. Η ελληνική παραγωγή ντοκιμαντέρ συμμετέχει φέτος στη διοργάνωση με περισσότερες από 75 ελληνικές ταινίες, οι οποίες αποτυπώνουν μια πραγματικότητα που συνεχώς αναδιαμορφώνεται. Με επίκεντρο την Ελλάδα, οι ντοκιμαντερίστες δε διστάζουν νʼ ακολουθήσουν τα θέματά τους απʼ την Ιταλία ως την Παλαιστίνη και απʼ τη Γκάνα ως την Αργεντινή.
Στην ελληνική κρίση και τις παραμέτρους της, ρίχνουν φως οι ταινίες «Krisis» των Νίκου Κατσαούνη και Μίνας Μαρίας Πασχαλίδου, «155 SOLD» του Γιώργου Παντελεάκη, «Τα παιδιά των ταραχών» του Χρίστου Γεωργίου και «Ελλάδα είμαι σε δύσκολη θέση» του Σεραφείμ Ντούσια, ενώ η «Ολιγαρχία» του Στέλιου Κούλογλου εξερευνά τη γέννηση και την εξέλιξη της παγκόσμιας κρίσης.
Συγκλονιστικές ιστορίες μετανάστευσης εκτυλίσσονται στα ντοκιμαντέρ «Έβρος, η άλλη όχθη» του Χρόνη Πεχλιβανίδη, «Νουρ- φως παντού υπάρχει» του Νίκου Σούλη, «Αύριο θα ήταν μια άλλη μέρα» του Στέφανου Μονδέλου, «Περιμένοντας τους βαρβάρους» του Κώστα Σταματόπουλου και «Η αντίπερα όχθη» του Μορτέζα Τζαφαρί. Την ίδια στιγμή οι ταινίες «Greek Town, New England» του Νίκου Πανουτσόπουλου και «Τάνγκο χασάπικο, ο χορός των λιμανιών» των Κωνσταντίνας Μπούσμπουρα και Χούλια Μ. Χέιμαν ταξιδεύουν απʼ τη Μασαχουσέτη ως την Αργεντινή για να αφηγηθούν ιστορίες των Ελλήνων της διασποράς. Προσφυγιά και εκπατρισμένος ελληνισμός διαπερνούν επίσης τις ιστορίες των ντοκιμαντέρ «Περιμένοντας τη Ρόζα» του Νίκου Θεοδοσίου και «Ανάμεσα» της Γεωργίας Σαλαμπάση.
Ξεχωριστές προσωπικότητες γοητεύουν το θεατή, μέσα από τα ντοκιμαντέρ «Directing Hell» του Χρήστου Χουλιάρα για τον σκηνοθέτη Νίκο Νικολαίδη, «Κλέφτης Εικόνων» του Πάνου Α. Θωμαΐδη για τον φωτογράφο Σπύρο Στάβερη, «Η επιστροφή του Ε.Χ. Γονατά» της Εύας Στεφανή, «Σάκης Παπαδημητρίου – η αναπνοή του αυτοσχεδιαστή» του Σπύρου Τσιφτσή και «Πάρε τα δώρα» του Λευτέρη Ξανθόπουλου για τους Κική Δημουλά και Τίτο Πατρίκιο.
Τέλος, τη συλλογική μνήμη ανιχνεύουν τα ντοκιμαντέρ «Εκτός ιστορίας» της Φωφώς Τερζίδου, «Μέγαρο Εξαρχόπουλου» του Χρήστου Καλλίτση και «Το νησί που μοιραζόμαστε» της Δανάης Στυλιανού. Ιστορικοί δεσμοί και πολιτικά ορόσημα διερευνώνται στις ταινίες «25ος μεσημβρινός» των Χρύσας Τζελέπη και Τάνιας Χατζηγεωργίου, «Τα κορίτσια της βροχής» της Αλίντας Δημητρίου, «Μαρτυρίες ξεσηκωμού» του Μανώλη Δημελλά, «The Kingʼs Garden» [«Ο κήπος του βασιλιά»] της Φοίβης Φρονίστα και «Παγωμένος χρόνος» του Ηλία Ιωσηφίδη.

Προσωπικά αφιερώματα

Στο σινεμά του Άγγελου Αμπάζογλου διασταυρώνονται πολιτισμικά στοιχεία των λαών της Μεσογείου, όπως έχουν καταγραφεί στο χρωμόσωμα του ίδιου του δημιουργού. Έλληνας που ζει στη Γαλλία, με τούρκικες ρίζες από την πλευρά του πατέρα του, ο Αμπάζογλου ανιχνεύει μέσα από το έργο του, δεσμούς και εκλεκτικές συγγένειες που ξεπερνούν την έννοια σύνορο. Στο βραβευμένο «Tomorrow Things Will Be Better» (1996), διερευνά τη συνύπαρξη ανθρώπων που μετακινήθηκαν σε νέους τόπους, αναζητώντας μια καλύτερη ζωή, με φόντο τη δυτική Θράκη, ένα σταυροδρόμι θρησκειών και πολιτισμών. Αντιστοίχως, στο «Olive Oil, Water and Tomato» (1998), δημιουργεί ένα ψηφιδωτό της Μεσογείου με κοινό παρονομαστή τις γεύσεις. Γυναίκες απʼ την Ελλάδα, την Τυνησία, την Ισπανία και την Αίγυπτο συναντώνται σε ένα ελληνικό νησί, ανταλλάσσοντας μυστικά που κληρονόμησαν απʼ την ίδια τους την ιστορία.
Από τις σπουδαιότερες κινηματογραφικές φωνές αντίστασης διεθνώς, ο ισραηλινός ντοκιμαντερίστας, συγγραφέας και θεωρητικός Εγιάλ Σιβάν βρίσκεται -μαζί με τους Άμος Γκιτάι και Αβί Μογκράμπι- στην πρώτη γραμμή της κριτικής προς το κράτος του Ισραήλ. Στο φεστιβάλ θα παρουσιαστεί μια επιλογή αντιπροσωπευτικών ταινιών του. Στο «Aqabat Jaber: Passing Through» (1988),ο Σιβάν καταγράφει τη σκληρή καθημερινότητα των παλαιστίνιων απόκληρων που διαιωνίζεται εδώ και γενιές στον ομώνυμο προσφυγικό καταυλισμό, μέσα από μια μάταιη προσμονή για επιστροφή. Οι εύθραυστες δυναμικές ανάμεσα σε Ισραήλ και Παλαιστίνη αποτυπώνονται και στο ντοκιμαντέρ «Route 181, Fragments of a journey in Palestine-Israel» (2003), μια σκηνοθετική σύμπραξη του Σιβάν με τον παλαιστίνιο συνάδελφό του Μισέλ Κλεϊφί (Michel Khleifi). Ο προβληματισμός για τους μύθους, τα σύμβολα και τις αξίες του ισραηλινού κράτους κυριαρχεί στο σύνολο της φιλμογραφίας του Εγιάλ Σιβάν. Στο προκλητικό ντοκιμαντέρ «Izkor: Slaves of memory» (1990), ο δημιουργός αμφισβητεί ανοικτά την επίσημη εθνική συλλογική μνήμη, η οποία μέσα από το εκπαιδευτικό σύστημα και το στρατό, διαποτίζει κάθε άτομο, από την παιδική ηλικία ως την ωριμότητα.

Αφιέρωμα στα δανέζικα ντοκιμαντέρ

Με καταγωγή από μια χώρα που έχει αφήσει το ξεχωριστό στίγμα της στο διεθνή κινηματογραφικό χάρτη, οι δανοί ντοκιμαντερίστες αποδεικνύονται ισάξιοι των μυθοπλαστών ομότεχνών τους. Σύγχρονες πολιτικές αναταράξεις, ιστορική μνήμη, σκοτεινές όψεις του κόσμου και ακραίες ανθρώπινες αφηγήσεις, διαμορφώνουν μια δυναμική θεματική παλέτα, που χαρακτηρίζεται από σκηνοθετική πρωτοτυπία και υφολογικούς πειραματισμούς και επιτυγχάνει να αναδείξει την αφανή όψη της πραγματικότητας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, το ντοκιμαντέρ «The Ambassador» του Μαντς Μπρούγκερ (Mads Bruger), όπου ο σκηνοθέτης “εισβάλλει” με κρυφές κάμερες ως διπλωμάτης-επιχειρηματίας στη Δημοκρατία της Κεντρικής Αφρικής και, ισορροπώντας τολμηρά ανάμεσα στην κωμωδία και το θρίλερ, αποκαλύπτει τους απόκρυφους μηχανισμούς διαφθοράς και εξαθλίωσης της μετα-αποικιακής Μαύρης Ηπείρου.
Ακτιβιστές, από διαφορετική σκοπιά, είναι και οι δημιουργοί του ντοκιμαντέρ «Half a Revolution» που έζησαν και κατέγραψαν τις πρώτες μέρες από το ξέσπασμα της αιγυπτιακής επανάστασης. Ο δανοπαλαιστίνιος Ομάρ Σαρκάουι (Omar Shargawi) και ο αιγυπτιοαμερικανός Καρίμ Ελ Χακίμ (Karim El Hakim) μεταδίδουν εκ των έσω τον αληθινό παλμό της εξέγερσης, με ωμά ρεαλιστικά πλάνα που σφύζουν από φόβο, παράνοια και ελπίδα.
Πολιτική χροιά διαθέτει και το ντοκιμαντέρ «Putinʼs Κiss» της Λίζε Μπιρκ Πέντερσεν (Lise Birk Pedersen), ένα διεισδυτικό προφίλ της σύγχρονης, εύθραυστης ρωσικής δημοκρατίας, ιδωμένο μέσα από το ηθικό δίλημμα μιας 19χρονης, εκπροσώπου της πατριωτικής νεολαίας του Πούτιν, που διχάζεται ανάμεσα στο δεσποτισμό του χθες και το φιλελευθερισμό του αύριο.