Ανοιξα το παράθυρο κι επερίμενα να περάση το λείψανο για νʼ αρχίσω πάλι τη δουλειά μου, που τόσο απότομα διέκοψαν η πένθιμαις ψαλμωδίες.
Το ψύχος μου επροξένησε τέτοιο ρίγος, ώστε ετοιμαζόμουν να κλείσω τα τζάμια, αδιαφορούσα για τους πεθαμένους, όταν είδα το σταυρό να προβάλλη από τη γωνιά του δρόμου.
Φτωχικό λείψανο-πολύ φτωχικό.
Από το άσπρο χασεδένιο σκέπασμα της κάσσας φαινότανε πως ο νεκρός ήτανε νέος, κι από τους χρυσούς αριθμούς πούχε για μοναχό στολίδι, πως απέθανε είκοσι χρονών.
Τη πομπή αποτελούσεν ένας παπάς που εμουρμούριζε βαρετά το μελαγχολικό ήχο της ακολουθίας του θανάτου-ο καντηλανάφτης που κρατούσε το ίσο πολύ δυνατώτερα απʼ ό,τι έπρεπε-το παιδί με το σταυρό-πέντε έξ εργατικοί πʼ αφήκαν της δουλειές των, και τρεις γρηές κουκουλωμέναις με τους μποξάδες των.
Δεν έκλαιε κανένας των, σε κανενός τη μορφή δε διεκρίνετο λύπη για τη πεθαμένη-ήταν γυναικός το λείψανο-και μάλιστα σαν να μετάνοιωναν που αφήκαν την ησυχίαν των πρωΐ-πρωΐ για να συνοδέψουν με τόσο κύρο ένα πεθαμένο.
Τη νεκρή δε μπόρεσα να δω καλά γιατί της είχανε στο στόμα μπαμπάκι, που της έκρυβε όλο το πρόσωπο. Τα μαλλιά της μόνο μου κάμανε μεγάλη εντύπωση. Και δε ξέρω, μα ίσως γιʼ αυτά νάκλαψα και να λυπήθηκα τόσο βαθειά την άγνωστη αυτή που έφευγε έτσι γρήγορα για το αγύριστο ταξείδι.
Μαλλιά κατάμαυρα, σγουρά, μακρυά, πολύ μακριά, πλαίσιο πολύτιμο την σκέπαζαν γύρω.
Πόσο θα τα καμάρωνε η μάννα της και πόσα όνειρα τρελλά δε θάπλαττε η αγάπη της, σαν θάβλεπε την κόρη της να τα χτενίζη! Ποιός ξέρει αν δεν εφαντάζετο το βασιλόπουλο του παραμυθιού με την καρδιά πλεμένη στον σγουρό θησαυρό του παιδιού της!
Αμοιρη μάννα. Πού νάτανε; Γιατί κιʼ αυτή τάχα δεν ακολουθούσε το παιδάκι της στο υστερνό του δρόμο;
Εκλεισα το παράθυρο κι εγύρισα στη δουλειά μου. Βιαζόμουνα να τελειώσω ένα φόρεμα που θα το φρούσα σε κάποια εορτή.
Υστερα από λίγες μέραις επιστρέφουσα από μακρυνό περίπατο μπήκα στο νεκροταφείο να ξεκουραστώ. Είχα κοπιάσει πολύ και μου φάνηκε ωραίο ναναπαυθώ κάτω από το δένδρο μνήματος, απαράλλακτα όπως οι κουρασμένοι από το ταξείδι της ζωής έρχονται εδώ να ξεκουράσουν τʼ αποσταμένα μέλη των.
Αγαπώ νάρχομαι στο νεκροταφείο. Τα λουλούδια του μου φαίνονται πειό έμορφα, τα δένδρα πειο δυναμωμένα, είνε πειό δροσερό και καθαρό το αεράκι που παίζει με τα λυπημένα δενδρολίβανα, κι ο ουρανός μοιάζει πειό γαλάζιος σαν να τον κυττάζω ακουμπισμένη σε κανένα σταυρό. Νοιώθω μια καινούργια ζωή να κυκλοφορή στις φλέβες μου, και μια ευχαρίστησι παράξενη στη ψυχή μου.
Και όταν περνώ τους ανθισμένους δρομίσκους του μικρού μας νεκροταφείου, κι όταν σταματώ νʼ ανάψω ένα κερί στην κομψή εκκλησίτσα του, και όταν ξεχνιούμαι μπρος στο κατάλευκο χωνευτήρι με τον ελληνικό ρυθμό που μου φέρνει στο νου τον αρχαίον κόσμο, δεν ξέρω γιατί μια καλοσύνη πλημμυρίζει την καρδιά μου, μια καινούργια καλοσύνη που δεν την νοιώθω όταν βρίσκομαι ανάμεσα στη ζωή. - Οταν εσηκώθηκα να φύγω είδα τη γυναίκα του νεκροθάφτη νάρχεται προς το μέρος μου με μια γλάστρα βιολέτες στα χέρια.
- Μου της φέρανε, είπε, να της φυτέψω στο χώμα μιας πεθαμένης.
Παραμέρισα να περάση κι ασυνειδήτως την ακολούθησα. Το μνήμα φτωχικό όπως όλα εκεί στο μέρος αυτό. Ενα καντηλάκι, ένας ξύλινος σταυρός, ένα κομμάτι σπασμένου λαγηνιού για θυμιατήρι, ήσαν όλα-όλα τα στολίδια του τάφου της. Οι βιολέττες που τώρα θα φύτευε συμπληρώνανε τον ταπεινό διάκοσμο.
Δίπλα βρισκότανε ένα άλλο μνήμα πειό φτωχικό από τʼ άλλα, πειό παραμελημένο. Χωρίς καντήλι, μʼ ένα σταυρό σαρακωμένο, μισογερμένο στο χώμα, έδειχνε πως αυτός που φύλαγε δεν είχε αφήσει στη ζωή κανένα φίλο, κανένα αγαπημένο πρόσωπο. Μπορεί πάλι νάτανε κανενός παληού πεθαμένου. Ετσι θάτανε. Δεν ξέρω μολαταύτα γιατί δεν έμεινα ικανοποιημένη από το συλλογισμό μου, παρά ρώτησα και τη γυναίκα του νεκροθάφτη.
“Αυτή, Κυρία, δεν είνε πολύς καιρός που τη θάψαμε. Κάπου δέκα μέραις. Σου φαίνεται έτσι ο σταυρός παληός γιατί είνε βγαλμένος από άλλο μνήμα. Δεν είχε κανένα να της αγοράσει καινούργιο. Πολύ θλιβερή ιστορία, κυρά μου. Αυτή ήτανε Τουρκοπούλα και βαφτίστηκε ύστερα από την επανάστασι. Σαν ήρθαμε κάτω. Η φαμελιά της, πλούσια και καλή, δεν είχε άλλο παιδί από το κορίτσι αυτό που κοίτεται τώρα εδώ μέσα, και μπορείς να στοχαστής αν το αγαπούσανε. Εγνώριζα τους δικούς της εγώ. Καλοί άνθρωποι. Την ημέρα της σφαγής-στης εικοσιπέντε του Αυγούστου-η κοπέλλα ευρέθηκε μοναχή στο σπίτι της· έκανε αξέγνοια στη δουλειά της, όταν ξάφνου, εκεί κατά το απομεσήμερο, άκουσε να χτυπούνε με βία την πόρτα. Θάτανε η ώρα πʼ αρχίνησε το ματοκύλισμα. Φοβήθηκε γιατί μαζί άκουσε και τουφεκιές και ζαλισμένη χωρίς να ξέρη τι κάνει, έτρεξε και άνοιξε. Είδε ένα χριστιανό μισοπεθαμένο από το φόβο να της ζητή σωτηρία. Τον λυπήθηκε και τον άφησε να κρυφτή στο σπήτι της. Της είπε πως τον κυνηγούσανε να τον σφάξουνε, κι όταν την άλλη μέρα έφυγε χωρίς να τον ιδή κανένας από την οικογένεια, είχε πάρει μαζί του και την καρδιά της κόρης. Ητανε βλέπεις νέος κι αυτός. Ισως και να υπήρχε παληά γνωριμία μεταξύ τους. Ποιός ξέρει!
Τα πράμματα πηγαίνανε έτσι ως που μια μέρα, σαν είδε πειά πως δε μπορούσε να μείνη στο σπίτι της, έφυγε και πήγε στη Μητρόπολι για να βαφτιστή. Οι γονέοι της εκάμανε ό,τι μπορούσανε για να πάρουνε πίσω το μονάκριβο τους, μα τίποτα δεν κατορθώσανε. Η κοπέλλα δεν ήθελε με κανένα τρόπο να ξαναγυρίση σττο χαρέμι-και στο δικαστήριο αποδείχτηκε πως είχε και νόμιμη ηλικία. Κι έτσι οι άμοιροι σαν είδανε κι απόδανε, πουλήσανε τη περιουσία τους και φύγανε για κανένα μέρος της Ανατολής να κρύψουνε τον πόνο τους και την ντροπή του.
Ο καιρός περνούσε, κι όμως εκείνος που στάθηκε η αφορμή όλης αυτής της καταστροφής-δεν έδειχνε πως ήτανε πρόθυμος να ξεπληρώση το μεγάλο χρέος που χρωστούσε στο Θεό και στο δυστυχισμένο πλάσμα που έβγαλε από την αγκαλιά της μάννας του, κιʼ έρριξε στους πέντε δρόμους, απροστάτευτο, ολομόναχο, ντροπιασμένο. Στη κόρη αυτή που τούσωσε τη ζωή από βέβαιο και φριχτό θάνατο. Σε ποιόν να μιλήση; σε ποιόν να καταφύγη; ανήξερη από του κόσμου την ατιμία, ανίσχυρη, εγκαταλελειμένη.
Ολη μέρα, στο σπίτι μιας φτωχής γυναίκας που τη βάλανε μʼ ένα μικρό μηνιάτικο για να ζη αυτή κι η ξένη που πήρε τη θέση της αγαπημένης της μάννας, έκλαιε τη μαύρη μοίρα της-χωρίς παράπονο-χωρίς ένα βαρύ λόγο για τον προδότη. Εσβυνε μέρα με την ημέρα ως που προχθές ξεκουράστηκε από τα βάσανα του κόσμου.
Την ιστορία αυτή μου τη διηγήθηκε η ίδια μια μέρα που πήγα να τη δω σαν έμαθα πως ήτανε άρρωστη βαρειά.
Το φύτεμα είχε τελειώσει τώρα, και σηκώθηκε να με χαιρετίση, όταν έξαφνα ήρθε στο νου μου το φτωχικό λείψανο πούχα ιδή προ ημερών. Κάποιο προαίσθημα μούλεγε πως θάτανε η ίδια που αναπαύετο κάτω από το χώμα.
- Δε μου λες, η κοπέλλα που μούπες θυμάσαι αν είχε έμορφα μαλλιά;
- Μαλλιά λέει; θάλασσα, κυρά μου, κατάμαυρα και σγουρά. Πόσο τα λυπήθηκα! Λένε πως αλλού, τέτοια μαλλιά σαν λάχη καμμιά φτωχή γυναίκα να τάχει και ποθάνει, πως της τα κόβουνε και τα πουλούνε πολύ ακριβά.
Καληνύχτησα βιαστική κι απομακρύνθηκα από το έρημο μνήμα. Ποτέ δεν επόνεσα όσο τη ημέρα εκείνη-ποτέ οι δυστυχείς που συνήντησα δεν πληγώσανε τόσο την καρδιά μου.
Συλλογιζόμουνα το δυστυχισμένο πλάσμα που τʼ όργοσε ο πόνος κιʼ επήγε να ησυχάση κάτω στο χώμα. Σε χώμα ξένο. Εγκαταλελειμένη στο θάνατο όπως και στη ζωή που επόθησα.
Να πως ανταμείψαμε όλες της θυσίες της.
Ηλθε σε μας γεμάτη νειάτα, νειάτα έμορφα κι ελπίδες κι αγάπη κι εμπιστοσύνη, αφού πρώτα μας έσωσε τη ζωή.
Κι εμείς αντί να την υποδεχθούμε με χαρά και να της χαρίσωμε την ευτυχία πούρθε να βρη κοντά μας, μακράν από εκείνους που την αγάπησαν και τους αγάπησε, εμείς της δώσαμε ένα σταυρό μαρτυρίου πολύ βαρύ για τους αδύνατους ώμους της.
Και μια τρελλή και βέβηλη σκέψις έρχεται στο νου μου. Να μπορούσα νάνοιγα το μνήμα της να πάρω τα κόκκαλά της, για να τα στείλω στη μάννα της. Μου φαίνεται πως θα παραπονιέται εκεί κάτω ολομόναχη. Και δεν υπάρχει κανένας λόγος να κρατούμε στο θάνατο ό,τι απόμεινε από εκείνη, που τόσο αχάριστα βασανίσαμε στην ζωή.
LALO DE CASTRO
(“Πινακοθήκη”, τεύχος 75, 1907)

