Του Αλέκου Α. Ανδρικάκη [email protected]

Τα άρθρα της Γαλάτειας Καζαντζάκη που προκαλούσαν τη συντηρητική κοινωνία του Ηρακλείου

Τα θαρραλέα σημειώματά της στην «Πινακοθήκη» των Αθηνών, από το 1907-1909, τα οποία υπέγραφε με το ισπανικό ανδρικό όνομα Lalo De Castro


Πνεύμα ανήσυχο. Επαναστάτρια εκ γενετής. Στην κοινωνία του Μεγάλου Κάστρου των αρχών του 20ου αιώνα, της σημερινής πόλης του Ηρακλείου, δεν φαίνεται να βολευόταν. Η Γαλάτεια Αλεξίου, μετέπειτα πρώτη σύζυγος του Νίκου Καζαντζάκη (ίσως η συσχέτιση με τον κορυφαίο συγγραφέα και στοχαστή την αδικεί, αφού η ίδια ήταν σπουδαία λογοτέχνης, αλλά αδικημένη από τη λογοτεχνική μας ιστορία…) με μια σειρά από κείμενά της έδειχνε τη διαφοροποίησή της από τη συντηρητική κοινωνία της εποχής. Δεν δίστασε μάλιστα να συγκρουστεί ανοικτά μαζί της, υπερασπιζόμενη τη μειοψηφία των μουσουλμάνων κατοίκων, από αδικίες των χριστιανών της πλειοψηφίας της πόλης των 25.000 κατοίκων, τότε! Αμάρτημα «θανάσιμο» για τη νοοτροπία της εποχής στην μόλις απελευθερωθείσα από την τουρκική κατοχή πολιτεία. Αυτό το θάρρος, η εξυπνάδα, η λογοτεχνική στόφα της, φυσικά η ομορφιά της έκαναν τότε τον Καζαντζάκη να ερωτευτεί τη Γαλάτεια και μάλιστα να της κάνει δημόσια ερωτική εξομολόγηση (!) μʼ ένα κείμενο που δημοσίευσε το καλοκαίρι του 1909 στον «Νουμά», με αφορμή την έκδοση του πρώτου βιβλίου της «Ridi Pagliacio». Το κείμενο αυτό είχαμε παρουσιάσει πριν 2 σχεδόν χρόνια, εγκαινιάζοντας τη στήλη «Τα κείμενα των Κορυφαίων» («Ένα άρθρο του Ν. Καζαντζάκη για τη Γαλάτεια στα 1909 που τους έφερε κοντά!», «Πατρίς», 14 Δεκεμβρίου 2009).

Η Γαλάτεια, πριν κατακτήσει το πανελλήνιο, έγραφε κείμενα στο μηνιαίο φιλολογικό περιοδικό «Πινακοθήκη» της «Εταιρείας των Φιλοτέχνων», που είχε διευθυντή τον Δημήτριο Ι. Καλογερόπουλο. Χρησιμοποιώντας ένα ισπανικό ανδρικό μάλιστα όνομα, το «Lalo De Castro». Το Lalo είναι υποκοριστικό του Gonzalo (Γκονθάλο) ή ίσως και του Manolo, ενώ το Castro επώνυμο. Στους συνεργάτες συμπεριλαμβανόταν και ο Καζαντζάκης. Η Γαλάτεια, μέλος ονομαστής οικογένειας της πόλης, έγραψε μερικά κείμενα που αμφισβητούσαν τα δεδομένα στην πολιτεία. Κι η πόλη πολλές φορές εμφανίστηκε να δυσαρεστείται με αυτά τα κείμενα που έθεταν σε αμφιβολία τη δική της τάξη. Ίσως γι αυτό χρησιμοποιούσε και το ισπανικό ψευδώνυμο, ώστε να μην αντιμετωπίζει άμεσο πρόβλημα ανάμεσα στα μέλη της ηρακλειώτικης κοινωνίας, της οποίας ήταν από τα επίλεκτα μέλη! Με το ψευδώνυμο «Lalo De Castro» εντοπίζουμε τουλάχιστο 15 κείμενα της Γαλάτειας, από το 1907-1909. Τα περισσότερα έχουν τη μορφή επιστολών («Γράμματα» τα επιγράφει) προς φανταστικούς, μάλλον, παραλήπτες. Μʼ αυτά κρίνει συχνά αυστηρά την τοπική κοινωνία και τις αντιλήψεις της. Η κριτική αυτή δεν περνούσε απαρατήρητη στην πόλη, όπου κυκλοφορούσε το αθηναϊκό περιοδικό. Και σύμφωνα με μαρτυρίες της εποχής, πριν δοθεί για διανομή η «Πινακοθήκη», έσχιζαν τις σελίδες με τα κείμενα της Γαλάτειας!

Πιο χαρακτηριστική κριτική της στη μικρή χριστιανική κοινωνία της πόλης ήταν ένα κείμενο που δημοσιεύτηκε στο τεύχος 75, το 1907, με τον τίτλο «Μνημόσυνο». Εκεί βρίσκει την ευκαιρία να καταγγείλει τη συντηρητική κοινωνία του Μεγάλου Κάστρου για τον τρόπο που αντιμετώπισε και τελικά οδήγησε στο θάνατο μια νεαρή και πλούσια μουσουλμάνα κάτοικο, η οποία στις σφαγές της 25ης Αυγούστου 1898 έσωσε από θάνατο ένα χριστιανόπουλο, το οποίο ερωτεύτηκε και στη συνέχεια έφυγε μαζί του. Ο νεαρός χριστιανός όμως δεν εκτίμησε τη θυσία της νεαρής ερωμένης του, η οποία για να ζήσει μαζί του εγκατέλειψε την πλούσια οικογένειά της, τα μέλη της οποίας ντροπιασμένα αυτοεξορίστηκαν, βαφτίστηκε χριστιανή και απαρνήθηκε την καλή ζωή της, και την εγκατέλειψε. Λίγα χρόνια μετά η κοπέλα πέθανε, φτωχή και άρρωστη. Αλλά και πάλι η πόλη την προέπεμψε με ραθυμία, περισσότερο από τυπική υποχρέωση, και χωρίς την τιμή που της άξιζε. «Να πώς ανταμείψαμε όλες της (sic) θυσίες της», γράφει η Γαλάτεια για λογαριασμό της χριστιανικής κοινότητας της πόλης. «Ήλθε σε μας γεμάτη νειάτα, νειάτα έμορφα κι ελπίδες κι αγάπη κι εμπιστοσύνη, αφού πρώτα μάς έσωσε τη ζωή. Κι εμείς, αντί να την υποδεχθούμε με χαρά και να της χαρίσωμε την ευτυχία πούρθε να βρη κοντά μας, μακράν από εκείνους που την αγάπησαν και τους αγάπησε, εμείς της δώσαμε ένα σταυρό μαρτυρίου πολύ βαρύ για τους αδύναμους ώμους της».

Πιθανώς η ιστορία που περιγράφει είναι φανταστική. Αλλά μέσω αυτής ήλθε να καταγγείλει φαινόμενα που εντόπιζε, και υπήρχαν, στη μικρή κοινωνία του Μεγάλου Κάστρου στις αρχές του 20ου αιώνα. Το κείμενο αυτό θα αναδημοσιεύσουμε στη συνέχεια.

Σε ανάλογο ύφος καυτηρίαζε τα φαινόμενα των σαλονιών στο πλούσιο Ηράκλειο, με αρκετά μάλιστα κείμενά της. Απʼ τη μια η επίδειξη του πλούτου, κι απʼ την άλλη η έλλειψη καλλιέργειας, πραγματικής μόρφωσης, ανάμεσα σε ανθρώπους που επιδείκνυαν τις σπουδές τους στις σχολές του εξωτερικού. Απʼ τη σειρά αυτών των κειμένων αναδημοσιεύουμε επίσης τα «Γράμματα VIII», ένα κείμενο κόλαφο για τον κοινωνικό συντηρητισμό και την υποκρισία του πλούσιου Ηρακλείου.