Του Αλέκου Α. Ανδρικάκη [email protected]

Το πρώτο όχι του Βενιζέλου στην Ένωση της Κρήτης και η σύλληψη των Κρητών βουλευτών

Οι δύσκολες ώρες που ξεκίνησαν το βράδυ της 10ης Νοεμβρίου 1911 με τη δραματική ομιλία στη Βουλή

“Eφʼ όσον η παρούσα Κυβέρνησις προΐσταται εν Ελλάδι οι Κρήτες δεν θα εγίνοντο δεκτοί εν τη αιθούση ταύτη...”

Οι Κρήτες πληρεξούσιοι συνελήφθησαν κι έμειναν στο πλοίο στο λιμάνι της Σούδας


Πιθανώς το βράδυ της Πέμπτης 10 Νοεμβρίου 1911 ο Ελευθέριος Βενιζέλος βρέθηκε στην πιο δραματική, την πιο δύσκολη στιγμή της πολιτικής του καριέρας, ανεβαίνοντας στο βήμα του ελληνικού κοινοβουλίου και αποκρούοντας με σκληρά λόγια την αξίωσή των Κρητών συναγωνιστών του να συμμετάσχουν αντιπρόσωποί τους στις συνεδριάσεις της ελληνικής βουλής. Με τον τρόπο αυτό οι Κρήτες πληρεξούσιοι στόχευαν στην de facto ένωση με την Ελλάδα.

Ο Βενιζέλος, πρωθυπουργός πλέον της ταλαιπωρημένης από τους φατριασμούς Ελλάδας, με ευθύνη έναντι όλων των Ελλήνων, αισθανόταν την άμεση απειλή της Τουρκίας: στην περίπτωση που δεχόταν τους Κρήτες τότε θα κήρυττε τον πόλεμο στην Ελλάδα. Και είναι βέβαιο ότι η χώρα μας θα είχε απέναντι της και τις μεγάλες δυνάμεις της εποχής, που δεν ήθελαν να αλλάξει το status quo στην Ανατολή.

Ο Βενιζέλος, λοιπόν, ήταν αναγκασμένος να αποκρούσει τη διεκδίκηση των Κρητικών, τη διεκδίκηση των ίδιων των δικών του αγώνων. Έτσι ήταν σα να φερόταν σκληρά στο δικό του επαναστατικό παρελθόν. Πολλοί έσπευσαν να κατηγορήσουν τον Κρητικό πρωθυπουργό της Ελλάδας ότι πρόδωσε τους κρητικούς αγώνες, καθώς θεωρούσαν ότι δεν υπήρχε καλύτερη ευκαιρία για την ένωση από την παρουσία του ίδιου του Βενιζέλου στην ηγεσία της χώρας.

Ο ίδιος ο πρωθυπουργός στάθμισε τα πράγματα, έδωσε τα μηνύματα που έπρεπε στην Τουρκία και τους ισχυρούς και απέρριψε σʼ εκείνη τη συγκυρία το αίτημα εισόδου των Κρητών πληρεξουσίων. Η αδύναμη Ελλάδα δεν ήταν έτοιμη να κάνει ένα τέτοιο πόλεμο. Μάλιστα, λίγες εβδομάδες αργότερα, όταν οι Κρήτες πληρεξούσιοι επιχείρησαν να μεταβούν από τη Σούδα στον Πειραιά με πλοία, συνελήφθησαν από τους άνδρες των ΜΕΔ και κρατήθηκαν στα ίδια σκάφη μέχρι τα Χριστούγεννα!

Το ίδιο αίτημα απέρριψε ο Βενιζέλος και μερικούς μήνες αργότερα, το Μάιο του 1912, με πιο δυναμικό μάλιστα τρόπο: έδωσε εντολή να εμποδιστούν από το στρατό οι Κρήτες πληρεξούσιοι ώστε να μην φτάσουν στη βουλή. Υπήρξαν και τραυματίες Κρητικοί τότε, όπως θα δούμε στη συνέχεια. Ούτε τότε είχε φτάσει ο κατάλληλος χρόνος.

Η ώρα της Κρήτης σήμανε 11 μήνες αργότερα, την 1η Οκτωβρίου 1912, με το ξέσπασμα του πρώτου βαλκανικού πολέμου. Τότε πλέον η προετοιμασμένη Ελλάδα, κήρυξε μαζί με τους άλλους Βαλκάνιους τον πόλεμο στην Τουρκία, κι ο Βενιζέλος ο ίδιος ενημέρωνε την Κρητική Κυβέρνηση του Α. Μιχελιδάκη ότι οι Κρήτες πληρεξούσιοι γίνονταν δεκτοί στο ελληνικό κοινοβούλιο.



Τα γεγονότα του Νοεμβρίου 1911

Οι Κρήτες είχαν εξαγγείλει τη διοργάνωση ένοπλων συλλαλητηρίων, που θα ξεκινούσαν την επόμενη ημέρα της συζήτησης στο κοινοβούλιο, στις 11 Νοεμβρίου 1911, δηλαδή, προκειμένου να εκλέξουν επαναστατική συνέλευση και να στείλουν αντιπροσωπεία τους στην αίθουσα της ελληνικής βουλής, διεκδικώντας την de facto ένωση. Η Τουρκία απειλούσε ότι αν αυτό συνέβαινε θα ήταν αιτία πολέμου με την Ελλάδα, η οποία ήταν εντελώς ανέτοιμη για κάτι τέτοιο. Οι Μεγάλες Δυνάμεις παρακολουθούσαν κι απειλούσαν Ελλάδα και Κρήτη, προκειμένου να μην προχωρήσουν σε καμιά κίνηση. Μάλιστα οι ΜΕΔ έναν μήνα αργότερα συνέλαβαν τους Κρήτες πληρεξουσίους όταν επεχείρησαν να αναχωρήσουν από το λιμάνι της Σούδας για τον Πειραιά. Και τους κράτησαν φυλακισμένους πάνω στα πλοία μέχρι τα Χριστούγεννα του 1912.

Οι αντιπολιτευόμενες προς τον πρωθυπουργό Βενιζέλο ελληνικές εφημερίδες έγραφαν, ψευδώς, στις 9 Νοεμβρίου ότι Ελλάδα και Τουρκία συμφώνησαν μυστικά να «παγώσει» για 10 χρόνια κάθε εξέλιξη στο Κρητικό Ζήτημα, γεγονός που εξαγρίωνε Έλληνες και Κρήτες.

Ο Κρητικός πρωθυπουργός της Ελλάδας είχε το βάρος όλων αυτών, όταν έβγαινε στο βήμα του ελληνικού κοινοβουλίου προκειμένου να απαντήσει σε δύο σχετικές με τα δημοσιεύματα ερωτήσεις. Η μία ήταν του δικού του βουλευτή Αχαϊας και Ήλιδος Χρήστου Μεϊτάνη και η άλλη του αντιπολιτευόμενου Κ. Γόντικα, στην οποία συνηγορούσε και ο βουλευτής Ψαρών και εκδότης της αντιπολιτευόμενης εφημερίδας «Αθήναι» Γεώργιος Πωπ. Η καρδιά του τον οδηγούσε στη δικαίωση των αγώνων των Κρητικών, στους οποίους πρωταγωνίστησε και ως πολεμιστής και ως πολιτικός. Τώρα όμως είχε την ευθύνη της χώρας. Με μια απόφασή του θα μπορούσε να δώσει λύση στο πρόβλημα, γνώριζε όμως ότι η Ελλάδα δεν θα μπορούσε να αντέξει το βάρος των συνεπειών, κυρίως στρατιωτικών, από την Τουρκία και τη διεθνή κοινότητα. Και είχε αποφασίσει να πει το όχι στους Κρήτες.

Η ομιλία του εκείνο το βράδυ ήταν στο «μικροσκόπιο» της Άγκυρας, κι έτσι εκφώνησε λόγους πολύ πικρούς για την Κρήτη και τους Κρητικούς. Τους οποίους δεν μπορεί να πίστευε ποτέ ο Βενιζέλος. Αυτοί οι λόγοι προκάλεσαν θύελλα αντιδράσεων ακόμη και στους οπαδούς του στο νησί. Πολλοί θεώρησαν ότι «πρόδωσε» τους κρητικούς αγώνες. Όμως η Ιστορία τον δικαίωσε, αποδεικνύοντας ότι είχε δίκιο και σχέδιο.

Ο Βενιζέλος, από το βουλευτικό βήμα, διέψευσε τις φήμες που ανέγραφαν οι εφημερίδες της Αθήνας για τα περί «μυστικής συμφωνίας με την Άγκυρα, σε βάρος της Κρήτης». Όμως ήταν πολύ αυστηρός –κάτω από τα «φώτα» του ελέγχου της Τουρκίας και των μεγάλων δυνάμεων- σε βάρος των συμπατριωτών του. «Η εν Κρήτη κατάστασις μοι εμπνέει ζωηροτάτας ανησυχίας», έλεγε ο Βενιζέλος.

Και συνέχιζε:

«Η Ελληνική Κυβέρνησις δεν παρέλειψε το επιβεβλημένον εις αυτήν καθήκον να διαμηνύση προς τους εν Κρήτη ότι τα μελετώμενα ήσαν κατʼεξοχήν επικίνδυνα, αλλά να διαδηλώση προς τούτοις προς αυτούς ρητώς και κατηγορηματικώς ότι η Ελληνική Κυβέρνησις δεν ήτο διατεθειμένη να αποδεχθή αποστελλομένους σήμερον τους Κρήτας βουλευτάς εις το εν Αθήναις Βουλευτήριον, διότι η αποδοχή αυτών θα προυκάλει ασφαλώς πόλεμον προς την γείτονα επικράτειαν, και εις πόλεμον τοιούτον δεν ήτο διατεθειμένη η σημερινή Κυβέρνησις να εμπλέξη το Κράτος.

Ευτυχώς αι συστάσεις αι γενόμεναι εισηκούσθησαν τότε και μετά προσωρινήν τινα ταλάντευσιν της γνώμης της Κρητικής Συνελεύσεως απεφασίσθη, όπως η ενέργεια των εν Κρήτη περιορισθή εις υπόμνημα απευθυνόμενον προς τας Προστάτιδας Δυνάμεις, εκλεγή δε η υπηρεσιακή Κυβέρνησις και κηρυχθή η διάλυσις της παρούσης Βουλής, διατασσομένων νέων εκλογών κατά τον Μάρτιον του προσεχούς έτους.

Αλλά μόλις η Βουλή ή η Συνέλευσις, όπως λέγεται εν Κρήτη, διέλυσεν εαυτήν, εκείνοι εκ των ανηκόντων εις την Συνέλευσιν, οι οποίοι εξεπροσώπουν τας ακροτέρας γνώμας, επεδίωξαν, όπως εφαρμόσωσιν αυτάς και έξω πλέον της Βουλής δια τρόπου ουχί κανονικού, αλλά δια τρόπου ανώμαλου και όπως αυτοί χαρακτηρίζουσι αυτό, επαναστατικού.

Κατά τας πληροφορίας, αι οποίαι έφθασαν προς την Κυβέρνησιν, οι εν λόγω Κρήτες πολιτευταί συγκαλούσι τον λαόν δια την προσεχή Κυριακήν εις ένοπλα συλλαλητήρια, των οποίων σκοπός θα είναι να διαμαρτυρηθώσι δια την αναβολήν της λύσεως του ζητήματος των, αλλά συγχρόνως να συγκροτήσωσιν επαναστατικήν Αντιπροσωπείαν του Κρητικού λαού και επαναστατικήν Κυβέρνησιν και να στείλωσι τους αντιπροσώπους των, όπως συμπαρεδρεύσωσι μεθʼημών εις το Βουλετήριον τούτο».

«Η Ελληνική Κυβέρνησις -έλεγε ο Βενιζέλος το βράδυ της 10ης Νοεμβρίου από το βήμα της βουλής - ουδʼεπί στιγμήν ανέβαλε να καταστήση και πάλιν γνωστήν την αντίληψιν αυτής και τας γνώμας αυτής, ουδʼεπί στιγμήν παρέλειψε να δώση τας συμβουλάς, τας οποίας εδικαιούτο να δώση εδήλωσε δε και πάλιν ότι η πορεία, προς την οποίαν εφέρετο ωθούσα τα εν Κρήτη πράγματα μια μεγάλη μερίς των πολιτικών αυτής ανδρών, ήτο πορεία κατʼεξοχήν επικίνδυνος, ότι όμως εν πάση περιπτώσει οι εν Κρήτη έπρεπε να γνωρίζωσιν ότι, εφʼόσον η παρούσα Κυβέρνησις θα είχε την τιμήν να προΐστανται των κοινών εν Ελλάδι, οι Κρήτες αντιπρόσωποι δεν θα εγίνοντο δεκτοί, όπως συμπαρεδρεύσωσι μεθʼημών εν τη αιθούση ταύτη. Η Κυβέρνησις η Ελληνική κατέστησε γνωστόν προς τους εν Κρήτη ότι η πολιτική αυτής είναι σαφώς και καθαρώς διαγεγραμμένη, είναι πολιτική ειρηνική, αποσκοπούσα εις την στρατιωτικήν ανασύνταξιν του Κράτους και την άλλην εσωτερικήν ανάπλασιν, της οποίας η επιτυχία απαραίτητον προϋπόθεσιν έχει την ειρήνην και την εσωτερικήν και εξωτερικήν γαλήνην».

O πρωθυπουργός της Ελλάδας κάλεσε τους Κρήτες να κάνουν υπομονή. «Εδηλώθη προς αυτούς», είπε «ότι ηδύναντο να εμπνευσθώσιν από το παράδειγμα των πατέρων των, οι οποίοι υπό περιστάσεις πολύ δυσχερεστέρας, ασυγκρίτως δυσχερεστέρας, υπέμειναν όχι απλώς επί δεκαετηρίδας, αλλʼ επί αιώνας. Και ηξιώθη παρʼ αυτών, ελευθέρων ήδη όντων και κυρίων εν τω ιδίω οίκω, να επιδείξωσι και αυτοί υπομονήν τινά. Ελέχθη προς αυτούς ακόμη, ότι είναι αδύνατον να αναγνωρισθή το δικαίωμα εις αυτούς, αποτελούντας το εν όγδοον ή το εν ένατον του πληθυσμού του ελευθέρου Βασιλείου, όπως υπαγορεύσωσι και επιβάλωσιν αυτοί εκβιαστικώς την πολιτικήν αυτών εις το ελεύθερον Βασίλειον».

Ακολούθησαν έντονες αντιπαραθέσεις, κυρίως με τον Γεώργιο Πωπ, ο οποίος κατηγόρησε τον Βενιζέλο ότι αντιφάσκει, καθώς μέχρι πριν 1,5 χρόνο έκανε τα εντελώς διαφορετικά απʼ αυτά που συμβουλεύει τους συμπατριώτες του Κρητικούς.

Για νʼ απαντήσει ο Βενιζέλος με νόημα:

«Ήτο περιττόν να αναγνώση κείμενα (ο Πωπ) δια να καταδείξη εις πάντας πράγμα, το οποίον εγνώριζον ότι άλλη ήτο η θέσις μου ως Προέδρου της Κρητικής Κυβερνήσεως και άλλη είναι η θέσις μου ως Προέδρου της Ελληνικής Κυβερνήσεως. Ως Πρόεδρος της Κρητικής Κυβερνήσεως διεξήγον αγώνα κατά της Τουρκικής κυριαρχίας, διότι η Κρήτη ευρίσκετο εις εμπόλεμον κατάστασιν προς την όμορον Επικράτειαν, εμπόλεμον κατάστασιν, της οποίας η εκδήλωσις παρημποδίζετο δια της παρεμβάσεως των Μεγάλων Δυνάμεων. Εκεί ήμην Πρόεδρος της Κυβερνήσεως Κράτους τοιαύτην έχοντος πολιτικήν σήμερον αι περιστάσεις με έφερον ηγούμενον της Κυβερνήσεως της Ελλάδος, Κράτους δηλ. το οποίον ευρίσκεται εις φιλικάς σχέσεις προς την όμορον Επικράτειαν, και Κράτους, το οποίον, ενώ η Κρήτη από τριών ετών εκήρυξε την ένωσιν μετά της Ελλάδος, απέστερξεν ή απέφυγεν ή παρέλειψεν μέχρι σήμερον να αποδεχθή αυτή».

Πηγές:

-«Το Κρητικόν Ζήτημα εν τη Ελληνική Βουλή. Αι δηλώσεις της Κυβερνήσεως. Εκ των εστενογραφημένων πρακτικών της Βουλής», Εν Αθήναις 1911

-«Κρητική Πολιτεία», επετειακό αφιέρωμα της «Π», Νοέμβριος 2007

-«Ελευθέριος Βενιζέλος», αφιέρωμα «Π», Ιανουάριος 2009