«Θα φανή άραγε ευπρόσδεκτος εις τους δυσμενείς προς την Κρητικήν καρτερίαν και θα μαλακώση τας καρδίας των ισχυρών η ανθρωποθυσία αύτη των νέων χρόνων εν τω μικρώ Μεσολογγίω ημών, τη Μονή Αρκάδι; Ίδωμεν! Οι Κρήτες δεν θα βραδύνωσι και μείζονας θυσίας να προσφέρωσι εις τους ακάματους έτι παρερμηνεύοντας το αυθόρμητον του κινήματος των!»
Με το ερώτημα αυτό, που αναδεικνύει το θαυμασμό κάθε ανθρώπινης ύπαρξης στην υπέρτατη θυσία για την ελευθερία, και παράλληλα φανερώνει την πικρία για τη στάση των μεγάλων δυνάμεων της εποχής, έκλεινε την επίσημη έκθεση της για τα γεγονότα του Αρκαδίου, του «μικρού ημών Μεσολογγίου», όπως το χαρακτήριζε, η Γενική των Κρητών Συνέλευση.
Η Γ.Σ. με την έκθεση που απέστειλε στην επιτροπή της Αθήνας από τη Δρακώνα της επαρχίας Κισσάμου στις 20 Νοεμβρίου περιέγραψε τα γεγονότα, από την αρχή της πολιορκίας της μονής από το Μουσταφά πασά, μέχρι το τραγικό και ηρωικό τέλος των πολιορκημένων, επισημαίνοντας την αυταπάρνηση των χριστιανών. Ούτε στην έκθεση, αλλά ούτε και στην προκήρυξη της επόμενης ημέρας προς τους Κρήτες η Συνέλευση αναφέρει όνομα πυρπολητή.
Για τον Κορωναίο σημειώνει ότι δεν μπόρεσε να φτάσει στη μονή για βοήθεια, ενώ δεν κατάφεραν να προσεγγίσουν και άλλες δυνάμεις από τις επαρχίες του Ρεθύμνου και της υπόλοιπης Κρήτης. «Κρίμα ότι ένεκα του χειμώνος και της βραδύτητος της αγγελίας της πολιορκίας οι κατερχόμενοι από τας 4 επαρχίας της Ρεθύμνης και αυτών των Σφακίων και εν γένει των απʼ όλα τα μέρη δεν έφθασαν τον εχθρόν εν τη αθυμία του κάνι και έξω!», ανέφερε η Συνέλευση.
Οι νεκροί οθωμανοί υπολογίστηκαν σε 2000 και σε 1000 οι τραυματίες, ενώ για τους νεκρούς χριστιανούς, σημείωνε: «Ξηρόστερναι, αι στέρναι της Μονής, οι τάφοι οι χριστιανικοί, τάφροι και βάραθρα εισί πλήρη πτωμάτων. Τοσαύτην δʼ εντύπωσιν επροξένησεν εις τον εχθρόν ώστε επιστρέφων εις Ρεθύμνην επυρπόλησεν τα 2 Καβούσια και τα Χάρκια και τινάς προστυχόντας εξ ανάγκης, κατέσφαξαν!»
Από το φρικτό θέαμα των πτωμάτων, ακόμη και ο Μουσταφάς εδάκρυσε…
«Έκθεσις της εφόδου, αποκρούσεως και εις τον αέρα
αναπετάσεως της εν Ρεθύμνη
Μονής Αρκαδίου,
Α. Κωνσταντίνος
Αφίνοντες την περιγραφήν της Βυζαντινής ταύτης Μονής υπό την στρατηγικήν και ιστορικήν αυτής έποψιν εις τους αρμοδίους, όσον σύντομα και εφʼ όσον επιτρέπουσι αι προς ημάς πληροφορίαι, εκθέτομεν τινά των λαβόντων χώραν από της πολιορκίας μέχρι και της εις τον αέρα αναπετάσεως του μικρού τούτου Μεσολογγίου.
Η Μονή του Αρκαδίου υπήρξεν ανέκαθεν η έδρα της Ρεθυμνίου Επιτροπής, η αποθήκη πολεμοφοδίων και ζωοτροφιών και το καταφύγιον πολλών οικογενειών. Και ο Κ. Πάνος Κορωναίος εκεί έστησε το αρχηγείον του υπό τον φρούραρχον Δημακόπουλον.
Η εν αυτή επιτροπή βλέπουσα τον κίνδυνον να προσβληθή η Μονή υπό τον Μουσταφά Πασσά έγραψεν προς τον οπλαρχηγόν Μυλοποτάμου Μιχ. Σκουλάν ζητούσα επικουρίαν προς ενίσχυσιν της φρουράς της Μονής.
Ο Μ. Σκουλάς υπό τον αδελφόν αυτού Εμμανουήλ Σκουλάν γενικόν επιμελητήν και γραμματέα του αρχηγείου Μηλοποτάμου έπεμψεν αμέσως την εξής επικουρίαν. Τους Γεώργιον και Αρτέμιον Κρασάν μετά εννέα στρατιωτών από Ανώγαια. Τον Γεώργιον Παρασυράκην μετά δεκα έξ στρατιωτών από Ξου Λάκκον. Τον Ιωάννην Σωπασήν (η Κούβον), τους εξαδέλφους τούτου Δημήτριον Σωπασήν, Δημήτριον Κόκκινον, Μιχαήλ Χνάρην, Γεώργιον Τρούσην μετά 23 στρατιωτών Λειβαδιωτών.
Μόλις η φρουρά ενισχύθη από τους ανωτέρω και αίφνης την νύκτα της Δευτέρας προς την Τρίτην, 7η Νοεμβρίου πολυπληθής εχθρικός στρατός υπό τον Μουσταφά Πασσά επολιόρκησεν αίφνης το Αρκάδι. Οι εν τη Μονή έχοντες κτισμένην την μικράν θύραν και εστερεωμένην την ετέραν, καταβίβασαν από τα τείχη τον παππά Νικόλαον (σ.σ.: πρόκειται για τον επαναστάτη ιερέα Νικόλαο Κοκκινίδη, τον περίφημο παπά Κρανιώτη) από Κράναν πενθερόν του Ι. Κούβου πέμποντες αυτόν δια να προσκαλέση τους έξωθεν εις υπεράσπισιν εξωτερικώς. Ο ιερεύς διαβαίνων τον εχθρικόν στρατόν επυροβόλησεν εν νυκτί κατʼ αυτού, ο οποίος εκλαβών την βολήν εκ των εγχωρίων οθωμανών συνεπλάκη μετ΄αυτών επί τινά ώραν καθʼ ην εφονεύθησαν συναλλήλως ως 6. Διαπεράσας ο ιερεύς τον εχθρόν συνεπλήρωσε το σύνθημα της διαβάσεώς του εκ 2 έτι πυροβολισμών. Τούτο κατέστησε προσεκτικοτέρους τους πολιορκούντας και ουδείς των αποπειραθέντων έπειτα να εξέλθωσιν ηδυνήθησαν να πράξωσι τούτο.
Άμα τη ημέρα της Τρίτης η προσβολή ήρξατο πεισματώδης αλλά και η απόκρουσις ισχυρά. Τρεις επανήλθον εις τον διοικητήν προσκλαίοντες ότι δεν πατείται το Αρκάδι , τρεις προσεκλήθησαν οι εν τη μονή να προδοθώσι (σ.σ.: είναι προφανές ότι από παραδρομή έχει γραφεί έτσι, το σωστό ρήμα είναι παραδοθώσι), και τρις ηρνήθησαν οι πολιορκούμενοι. Οι Μηλοποταμίται καίτοι ευάριθμοι την αρχήν εξωτερικώς ετόλμησαν όμως να προσβάλλωσι εξωτερικώς τον εχθρόν (sic), αλλʼ ισχυρώς κατεδίωξεν αυτούς, έως εις ταις Μαργαρίταις, όθεν πάλιν κατεβίβασαν αυτούς οι χριστιανοί έως εις Σκουλούφια. Ο Αρχηγός Π. Κορωναίος καίτοι πλησίον ουδέν εδύνατο να πράξη ένεκα του αιφνιδίου της πολιορκίας. Ένεκα του δριμυτάτου χειμώνος, εν ώ παραδόξως και προς απελπισίαν των χριστιανών εν τω τόπω ακριβώς της μάχης περί την Μονήν ουδέ ρανίς βροχής έπεσεν, εξωτερικώς ουδέν σπουδαίον επράχθη. Ο Μουσταφάς φοβηθείς εκ της δειλίας του στρατού του, της επιμονής των εν τη μονή, βλέπων ότι τα φορητά τηλεβόλα δεν συνετέλουν, και φοβούμενος ότι εξωτερικώς θα συνδράμωσιν, ως έβλεπεν, αι επαρχίαι όλαι εις επικουρίαν, έγραψε κατεπειγόντως εις Ρέθυμνον να εξέλθωσιν όσοι πιστοί, και να φέρωσι τηλεβόλα μεγάλα όλως. Και τω όντι αυθημερόν εξήλθον άπαντες εκ Ρεθύμνης μετά τηλεβόλων∙ η μάχη τότε πεισματωδεστέρα εξηκολούθησε εις όλην την νύκτα μέχρι της Τετάρτης. Ο εχθρός πλησιάσας τα 3 τηλεβόλα εις την πύλην προς την Ρεθύμνην ηνέωξεν αυτήν μετά μέρους του τείχους. Έκτοτε ήρχισαν οι έφοδοι. Ο εχθρός οπισθοχώρησεν πολλάκις. Αλλά βιαζόμενος εξωτερικώς υπό θανάτου εκ των αρχηγών του εβιάσθη τέλος επί πήχυν πτωμάτων να πατήση δια να αναβή τα τείχη, τρεις (σ.σ.: φορές, σωστή γραφή τρις. Το ίδιο λάθος έχει γίνει και παραπάνω) μεν οι άτακτοι δύω δε ο τακτικός στρατός∙ οι εν τη Μονή τότε γενναίοι έρριπτον κατά κεφαλής των εχθρών τα βαρέλια πυρίτιδος δια θρυαλλίδος μεγάλην καταστροφήν επιφέροντα εις αυτόν. Την νύκτα τέλος της Τετάρτης περί την πρώτην ώραν τουρκιστί εισήλθεν εις την Μονήν ο εχθρός. Το θέαμα τότε ήν φρικτόν! Μετά πεισματώδη μάχην εν τω περιαύλω επί πολλάς ώρας το ανατολικομεσημβρινόν της μονής ανετινάχθη εις τον αέρα υπό των πολιορκουμένων θάψαν σωρούς εχθρού! Αι γυναίκες πολλαί έπιπτον εις το πυρ. Πολλοί επιζήσαντες εις το έτερον μέρος εξήλθον ξιφήρεις και επιπεσόντες κατά των ατάκτων, επροξένησαν φθοράν ουκ ολίγην αλλά συλληφθέντες ή πεσόντες. Παίδες και γυναίκες προφθάσασαι να εξαφανίσωσιν εαυτάς εν τη πυρά των ιδίων ενδυμάτων και εν τη εκπυρσοκροτήσει, αι μεν κατεσφάγησαν και ερρίφθησαν εις τον φούρνον αι δε ηχμαλωτίσθησαν. Τέλος το παν ερημώθη. Οι ανωτέρω μνημονευθέντες, 40-50 στρατιώται επίκουροι του Αρχηγού Π. Κορωναίου, η φρουρά εν γένει εις 250 άνδρας αναβαίνουσα, η Συνοδεία της Μονής μετά του ηγουμένου της προέδρου της επιτροπής Γαβριήλ, η επιτροπή εν μέρει, εν η ο Εμμ. Μελισσώτης πληρεξούσιος Μηλοποτάμου εν τη Γεν. Συνελεύσει, και 300 γυναικόπαιδα εφονεύθησαν ή ανεπετάσθησαν εις τον αέρα, πλην των ολίγων αιχμαλωτισθέντων, και ερημία και θάνατος εβασίλευσεν εις το μικρόν πεδίον της μάχης. Εν τω μέσω όμως της νεκρικής σιγής εν κελλίον (σ.σ.: η υπογράμμιση του συντάκτη της έκθεσης) περικλείον οπλίτας Μηλοποταμίτας και επικούρους αντήχει εισέτι μέχρι της μεσημβρίας της Πέμπτης της 9ης ιδίου καθʼ ην εκ του κελλίου αποκαμών ο θάνατος να παραλαμβάνη εχθρούς ενεπέτασε και το κελλίον εις τον αέρα. Η φθορά υπήρξε τραγική, και φρικτή εις τον εχθρόν! ένεκα του οποίου ωμότητας διεπράξατο επί τινών συλληφθέντων ζώντων, ων τινάς απετύφλωσεν, άλλους εδιχοτόμησεν ως τον Γεώργιον από Βιζάρι και άλλους ων τα ονόματα ακόμη αγνοούμεν λεπτομερώς. Ο Μουσταφάς επισκεφθείς τον τόπον εδάκρυε! Αι δε φωναί των Ρεθυμνίων οθωμανών, εξ ων 250 εν οις και ο Σαπαθάκης Μπέης, εφονεύθησαν εγχώριοι (sic). Περί τους δισχιλίους οθωμανούς υπολογίζονται οι φονευθέντες οθωμανοί και περί τους χιλίους πληγωμένους. Ξηρόστερναι, αι στέρναι της Μονής, οι τάφοι οι χριστιανικοί, τάφροι και βάραθρα εισί πλήρη πτωμάτων. Τοσαύτην δʼ εντύπωσιν επροξένησεν εις τον εχθρόν ώστε επιστρέφων εις Ρεθύμνην επυρπόλησεν τα 2 Καβούσια και τα Χάρκια και τινάς προστυχόντας εξ ανάγκης, κατέσφαξαν! Ακριβεστέρας πληροφορίας και λεπτομερεστέρας περιμένομεν από τον Αρχηγόν Π. Κορωναίον και τους οπωσδήποτε σωθέντας ή έξωθεν τυχόντας.
Θα φανή άραγε ευπρόσδεκτος εις τους δυσμενείς προς την Κρητικήν καρτερίαν και θα μαλακώση τας καρδίας των ισχυρών η ανθρωποθυσία αύτη των νέων χρόνων εν τω μικρώ Μεσολογγίω ημών, τη Μονή Αρκάδι; Ίδωμεν! Οι Κρήτες δεν θα βραδύνωσι και μείζονας θυσίας να προσφέρωσι εις τους ακάματους έτι παρερμηνεύοντας το αυθόρμητον του κινήματος των!
Κρίμα ότι ένεκα του χειμώνος και της βραδύτητος της αγγελίας της πολιορκίας οι κατερχόμενοι από τας 4 επαρχίας της Ρεθύμνης και αυτών των Σφακίων και εν γένει των απʼ όλα τα μέρη δεν έφθασαν τον εχθρόν εν τη αθυμία του κάνι και έξω!
Δρακόνα την 20 Νοεμβρίου 1866
Η Γενική των Κρητών Συνέλευσις»
