Ελάχιστα είναι τα σπουδαία γεγονότα στην πορεία ενός λαού τα οποία καθόρισαν σε τόσο σημαντικό βαθμό τη μοίρα του και δεν βρήκαν τη θέση που έπρεπε στην Ιστορία, αυτήν τουλάχιστον που έγραψαν οι επίγονοι. Χωρίς ιδιαίτερα επίπονη έρευνα θα κατατάσσαμε σε ένα σχηματικό κατάλογο τη σφαγή των χριστιανών του Ηρακλείου, της 25η Αυγούστου 1898, σʼ αυτήν την όχι και τόσο τιμητική λίστα.

Εκατόν δέκα χρόνια μετά, οι νεώτεροι Κρητικοί, και κυρίως οι Ηρακλειώτες, ως πιο άμεσα υπεύθυνοι, δεν έχουμε πολλούς λόγους να νιώθουμε περήφανοι για τη διάσωση, ανάδειξη και τοποθέτηση στην ιστορική θέση που τους αξίζει, των δραματικών γεγονότων εκείνης της ημέρας, που – κατά δήλωση του Ελευθερίου Βενιζέλου στην εφημερίδα «Ακρόπολις» του Γαβριηλίδη το Μάρτιο του 1901- οδήγησαν στην απελευθέρωση του νησιού από τον τουρκικό ζυγό, μετά από σχεδόν 230 χρόνια αφόρητης σκλαβιάς.

Για να αποδείξουμε αυτό που μόλις περιγράψαμε, αρκεί να σημειώσουμε ότι για τα γεγονότα εκείνης της ημέρας, αλλά και για τα όσα ακολούθησαν μέχρι την απελευθέρωση δεν έχει γραφεί ούτε ένα βιβλίο στο πέρασμα του ενός αιώνα και μιας δεκαετίας! Σύντομες ή περισσότερο αναλυτικές αναφορές συναντάμε μόνο ως κεφάλαια σε έργα για την ιστορία της Κρήτης, ενώ η αρθρογραφία στις εφημερίδες, με την οποία κυρίως διασώθηκαν τα γεγονότα, όλα αυτά τα 110 χρόνια, οφείλεται περισσότερο στις πρωτοβουλίες λογίων της πόλης (Λευτέρης Αλεξίου, Ιωάννης Μουρέλλος, Ιωάννης Μανωλικάκης κ.α.) μέχρι τα μισά του 20ου αιώνα.

Στις αξιομνημόνευτες πρωτοβουλίες ανήκει και αυτή της Εταιρίας Κρητικών Ιστορικών Μελετών, η οποία οργάνωσε πριν 13 χρόνια ένα συνέδριο για το Κρητικό Ζήτημα, από τα πρακτικά του οποίου προέκυψε, ως ανάτυπο, το ένα και μοναδικό στοιχείο της ιστορικής βιβλιογραφίας για την 25 Αυγούστου η εισήγηση του τέως δημάρχου Ηρακλείου κ. Μανόλη Καρέλλη.

Στις παραλείψεις της σύγχρονης πόλης έναντι της θυσίας των προγόνων θα μπορούσαμε να συμπεριλάβουμε πολλά.

Ο δήμος Ηρακλείου, για παράδειγμα, δεν έχει διαμορφώσει ένα αρχείο που να αναφέρεται στις σφαγές ούτε καν έχει φροντίσει να διαμορφώσει ένα μνημείο που να θυμίζει στους σύγχρονους την υπέρτατη θυσία. Ούτε καν εκδηλώσεις ανάλογες της αξίας των ιστορικών γεγονότων έχει εντάξει στο πρόγραμμα των δραστηριοτήτων του…

Ακόμη και στα οστά των θυμάτων δεν έχομε φροντίσει την απόδοση του στοιχειώδους σεβασμού μας. Βρίσκονται απλώς πεταμένα, χωρίς ένα διακριτικό ή μια ταμπέλα, στα υπόγεια της σιναΐτικης μονής του Αγίου Ματθαίου, της Μικρής Εκκλησίας, όπως έχει μείνει στην ιστορία, όπου θάφτηκαν όσα σώματα χριστιανών δεν ρίχτηκαν στη θάλασσα από το φανατισμένο όχλο των Τουρκοκρητών. Το θέμα απασχόλησε τελευταία το δήμο, μετά από πρωτοβουλία – καθυστερημένη λόγω προηγούμενης, στα χρόνια της δημαρχίας του, άγνοιας του χώρου ταφής, όπως διατείνεται ο ίδιος- του φιλίστορα κ. Μανόλη Καρέλλη. Όμως η απάντηση δείχνει πραγματική υποτίμηση της ιστορίας της πόλης και έλλειψη κατανόησης για τα σημαντικά: δεν υπάρχει λόγος να γίνει κάτι γι αυτό…

Κι όμως, η ημέρα της σφαγής ήταν κάποτε τοπική ιστορική επέτειος, που συνοδευόταν από αργία. Αποδεδειγμένα αποδιδόταν αυτή η τιμή, μέχρι και τη δεκαετία του 1930. Πιθανότατα η γερμανική κατοχή ήταν εκείνη που ανέστειλε τις εκδηλώσεις, χωρίς αυτές ποτέ να επανέλθουν…