
Τα Χανιά έχουν φαιδροτέραν όψιν από το Ηράκλειον, το οποίον εκ πρώτης όψεως κάνει εντύπωσιν πόλεως ημιερειπωμένης. Καθόλου δε παράδοξον να μένουν ακόμη εν αυτή ερείπια της από τον “μεγάλον σεισμόν” (1856), ο οποίος από τας τετρακισχιλίας περίπου οικίας της μόνον 18 αφήκεν αβλαβείς. Η μικρά της προκυμαία, την οποίαν άλλως δεν βλέπεις παρά μόνον άμα εισάθλης εις την στενόχωρον του λιμένος λεκάνην, διότι αποκρύπτεται υπό περιζώματος και μεγάλου ενετικού πύργου κατέχοντος το άκρον του μώλου, δεν παρουσιάζει την ζωήν και την κίνησιν της μακράς λιθοστρώτου παραλίας των Χανίων, ής αι υψηλαί ξύλιναι οικοδομαί αι εις την θάλασσαν εσωπτριζόμεναι, αποτελούν εν συνόλω γραφικόν θέαμα.
Η ζωή του Ηρακλείου είνε επάνω, εις την πλατείαν εις ην άγει ανηφορική εμπορική οδός και όπου είνει το διοικητήριον, η αγορά και οι πλάτανοι εις τους οποίους εκρεμώντο άλλοτε οι ραγιάδες. Ενταύθα σώζεται και το ενετικόν οπλοστάσιον, το οποίον τόσον θαυμασίως διατηρείται, ώστε νομίζεις ότι εκτίσθη προ ολίγων ετών.
Η πόλις έχει τριπλάσια των Χανίων έκτασιν, δυναμένη να περιλάβη ανέτως υπέρ τας εξήκοντα χιλιάδας κατοίκων, ενώ ο πληθυσμός αυτής δεν υπερβαίνει τας 25,000.
Ούτω δε εν καιρώ επαναστάσεως ευρίσκουν εν αυτή καταφύγιον όλοι οι χωρικοί Τούρκοι του διαμερίσματος, μέγα μέρος του τουρκικού πληθυσμού του Λασηθίου και εκ του τμήματος Ρεθύμνης οι Αμπαδιώται, ήτοι εν συνόλω πρόσθετος πληθυσμός 25,000 περίπου. Εννοείται όμως ότι εν τοιαύτη περιπτώσει οι ερχόμενοι εκ των χωρίων τούρκοι καταλαμβάνουν τας οικίας των χριστιανών πολιτών εκδιώκοντες αυτούς, διότι είνε μεν ευρύς ο χώρος της πόλεως, αλλʼ ουχί και πολλά τα οικήματα.
Μεγάλας εκτάσεις κατέχουν λαχανόκηποι και περιβόλια, αι πλείσται δε των οικιών είνε μονώροφοι και τούτο αποτελεί μίαν έτσι αντίθεσιν προς τα Χανιά, όπου το στενόν του χώρου ηνάγκασε τους κατοίκους να εγείρωσι πολυωρόφους οικίας, χωρίς αυλάς, εκατέρωθεν στενών οδών. Εις τα Χανιά θα επνίγετο ο άνθρωπος εάν δεν υπήρχον αι εξοχαί, η Χαλεπά, ο δημόσιος κήπος και η προκυμαία· εις το Ηράκλειον επιπνέει πλήξις και ανία, προς διασκέδασιν της οποίας δεν υπάρχουν παρά μόνον τα οινοπωλεία.
Το εσωτερικόν του Ηρακλείου είνε τουρκικώτατον. Δεν απαντάς Βεγγαζίους εδώ· το επάγγελμα του αχθοφόρου έχουν ανατολίται Τούρκοι και αιθίοπες· απαντάς όμως Τούρκους περισσοτέρους με τον εντόπιον Τουρκικόν ιματισμόν, με το κοντόν φέσι και την βαρείαν φούνταν, απαντάς κληρικούς Τούρκους συχνά, έχοντας τσιμπούκιον, στλεγγίδα και διάφορα άλλα σύνεργα εις είδος σελαχίου, το οποίον περιζώνει την οσφύν των· απαντάς τζαμιά με υψηλούς μιναρέδες ανά παν βήμα. Αι πλείσται των οικιών έχουν τουρκικόν ρυθμόν· και αυταί αι χριστιανοί έχουν κιόσκια και ιδίως μικρά κιοσκάκια, ως σκοπιάς, από τα οποία αι γυναίκες παρατηρούν τους διαβάτας, διότι συνήθως περικλείονται υπό αυλών και τα παράθυρα δεν βλέπουν εις τας οδούς.
Το ομιομορφον τούτο της οικοδομικής υπηγόρευσαν ίσως άλλοτε κατά τους χρόνους της τουρκικής αυθαιρεσίας λόγοι προφυλάξεως, αυτοί ακριβώς οι λόγοι οίτινες ηνάγκαζαν τότε τινάς χριστιανάς γυναίκας, ιδίως τας ευειδείς, να εξέρχωνται με φερετζέν, ως χανούμισσαι. Μίαν τοιαύτην γραίαν, διατηρούσαν ακόμη την συνήθειαν του φερετζέ, είδα προ ολίγων ετών εις την εκκλησίαν. Ομοίως ενεδύοντο και οι Ελληνίδες, τας οποίας οι Τούρκοι δια της βίας είσηγον τότε εις τα χαρέμια των και εις τας οποίας επέτρεπον να διατηρώσι το χριστιανικόν θρήσκευμα. Από τίνων ετών όμως οι χριστιανοί ήρχισαν να νεωτερίζωσιν εις την οικοδομήν των οικιών των και πολλαχού παρά τα βαρέα και [...] και κομψά οικήματα απηλλαγμένα κιοσκίων και άλλων τουρκικών [...].
Οι Τούρκοι του Ηρακλείου, ως και αλλαχού ελέχθη, φαίνονται γνησιώτεροι των Χανιωτών μουσουλμάνοι, νωθρώτεροι, ηρεμώτεροι, ο βηματισμός των έχει τι το ανατολικώτερον και εις την γλώσσαν των εγκατασπείρουν περισσοτέρας τουρκικάς λέξεις. Αλλως τε είνε εξηκριβωμένον ότι εν Ηρακλείω κατοικούν οι περισσότεροι εγγράμματοι Τούρκοι και οι τίτλοι του μουλλά και του αφέντη δίνουν και παίρνουν.
Τούρκος Ηρακλειώτης ελθών πρώτην φοράν προ τίνων ετών εις Χανία, εξέφρασε μεγάλην απορίαν:
-Eίντα Τούρκοι είνε, μωρέ, τούτοι-νε οι Χανιώταις, για το μεγαλοδύναμο Θεό! Ακους να λένει το κιντί “σπερνά” και το μεχτέπι “σκολειό;”
Πιθανώτατον δε είνε ότι εις το Ηράκλειον εγκατεστάθησαν κατά την άλωσιν οι περισσότεροι γνήσιοι Τούρκοι, διότι και έρημος αφεθή υπό των Ενετών ή πόλις και πρωτεύουσα ωρίσθη. Αλλʼ αι μεγάλαι τουρκικαί οικογένειαι του Ηρακλείου παρήκμασαν αι πλείσται και εις πενίαν και αθλιότηταν περιέπεσαν.
Η αρχαία και μυθωδώς πλουσία οικογένεια των Χανιαλήδων εξέλιπε και μόνον τα απέραντα της κονάκια σώζονται ακόμη.
Αλλʼ εάν οι αγάδες του Ηρακλείου ένεκα της οκνηρίας και αβελτηρίας των εκπίπτουν οι Χριστιανοί, οίτινες αποτελούν μόλις το εν τέταρτον του εξ 25,000 ολικού πληθυσμού, προοδεύουν σταθερώς διά της φειδούς και της εμπορικής τους ευφυίας.
Είνει οι κύριοι της αγοράς, έχοντες όλον σχεδόν το εμπόριον εις χείρας των, και οι κοινότης των είνε η ευπορωτέρα και προοδευτικωτέρα των χριστιανών της νήσου κοινοτήτων. Τα εκπαιδευτήρια των Ηρακλειωτών ήσαν πάντοτε τα καλλίτερα και τελειότερα, από πολλών δε ετών δαπανώσι μεγάλα ποσά προς διάσωσιν των κρητικών αρχαιοτήτων και το αρχαιολογικόν αυτών μουσείον, όπου φυλάττονται τα ευρήματα του Ιδαίου Άντρου, είνε εκ των σπουδαιοτάτων.
Την αυτήν οικονομικήν πρόοδον απέναντι των Τούρκων παρουσιάζουν και οι Ρεθύμνιοι, αλλʼ εν Χανίοις ατυχώς το εμπόριον περιήλθεν εις χείρας των Εβραίων· και αυτοί δε οι Τούρκοι των Χανίων αναπτύσσουν αδόκητον δραστηριότητα.
Οι Ηρακλειώται είνει συντηρητικώτεροι και πρακτικώτεροι των άλλων Κρητών, την διστακτικότητα των δε μεταδίδουν και εις τους κατοίκους όλων των ανατολικών επαρχιών, οίτινες εξ Ηρακλείου κυρίως οδηγούνται εν τη πολιτική των πορεία. Διά τούτο, αλλά και διότι οι Χανιώται έχουν εγγύς τα δυσπορθητά Λευκά Όρη και το οχυρόν καταφύγιον των Σφακιών, εις τας επαναστάσεις έχουσι την πρωτοβουλίαν οι τελευταίοι, έπονται δε οι των ανατολικών επαρχιών. Τούτο τουλάχιστον συμβαίνει αφʼ ότου οι Τούρκοι κατέλαβον την Κρήτην, διότι επʼ Ενετών εκ Λασηθίου ως επί το πλείστον εδίδετο το πρώτον των ενόπλων εξεγέρσεων σύνθημα.
Εάν εξηρτάτο από τους Ηρακειώτας, ολιγώτεραι βεβαίως επαναστάσεις θα εγίνοντο, αλλʼ ίσως θα εγίνοντο μετά καλλιτέρας οργανώσεως και παρασκευής. Διότι ο λαός των ανατολικών επαρχιών είνε πειθαρχικώτερος και δυσκόλως παρασύρεται εις πρόωρα ή απαράσκευα κινήματα, ούτε εξαναγκάζεται υπό των Τούρκων, ως εν Χανίοις, όπου τα φυλετικά μίση είνε οξύτερα και αγριώτερα, και δύναται τις να είπη ότι οι Τούρκοι μάλλον κάμνουν τας επαναστάσεις.
Αλλʼ η εφεκτικότης των Ηρακλειωτών έχει και ένα άλλον λόγον. Εις τας πεδινάς επαρχίας του διαμερίσματος Ηρακλείου, όπου κατοικεί το ήμισυ και πλέον του όλου τουρκικού πληθυσμού της νήσου, ο ζυγός εβάρυνε περισσότερον και εταπείνωσε το θάρρος, το οποίον δεν εύρισκεν απρόσιτα καταφύγια οία τα επί των Λευκών Ορέων.
Μόλα ταύτα ουδέποτε και εις τας επαρχίας ταύτας εδουλώθη το φρόνημα. Κατʼ αυτούς τους χρόνους του γιανιτσαρισμού εις την Μεσαράν επί έτη εμάχετο κατά των Τούρκων ο αρματωλός Λόγιος και εις την πεδιάδα ο Βέργας. Εις όλας δε τας επακολουθησάσας επαναστάσεις διέπρεψαν οι έφιπποι της Μεσαράς και οι εύσωμοι άνδρες του ορεινού Μαλεβυζίου.
Οι Ηρακλειώται και εν γένει οι κάτοικοι των ανατολικών επαρχιών έχουσιν ιδιαιτέραν προφοράν, ολίγον κακόηχον, μη έχουσαν το επισυρτόν και την εύροιαν της προφοράς των άλλων Κρητών. Αλλʼ ούτε την περί τον ιματισμόν φιλοκαλίαν των Λευκοριτών, ούτε την απλότητα των χωρικών έχουν οι χριστιανοί της πόλεως Ηρακλείου. Συνήθως φορούν βράκας καθʼ υπερβολήν μακριάς και φέσια χαμηλά, όσον δε πλούσιος και αν είνε ο ιματισμός των πάντοτε είνε άκομψος και σχεδόν κωμικός. Αλλʼ οι Ηρακλειώται δεν δίδουν σημασίαν εις αυτά. Δενείναι ως οι Σφακιανοί οίτονες πρώτιστον αυτών μέλημα θεωρούν να έχουν κομψά φορέματα και πολύτιμα όπλα. Οι Ηρακλειώται, ως είπομεν, είνεπρακτικοί άνθρωποι, ουδείς δε θα τους εμέμφετο διά τούτο, αν η πρακτικότης των δεν έφθασεν ενίοτε μέχρι προστυχιάς, ως φθάνει των Χανιωτών η επιδεικτικότης μέχρις ελαφρότητος [...]. Οι Ρεθύμνιοι, ευρισκόμενοι μεταξύ Χανιωτών και Ηρακλειωτών μετέχουν των αρετών και των ελαττωμάτων αμφοτέρων.
Το Ηράκλειον κτισθέν υπό των καταλαβόντων την Κρήτη Αράβων κατά τον Θʼ αιώνα επί των ερειπίων του επινείου της Κνωσσού, ωνομάσθη Χάνδαξ, δηλαδή πόλις ωχυρωμένη. Το όνομα τούτο μετατράπη βραδύτερον υπό των καταλαβόντων την νήσον Ενετών εις Candia, όπερ με τον καιρόν εδόθη και εις όλην την νήσον. Οι Ενετοί ωχύρωσαν κατʼ αρχάς την αραβικήν πόλιν και μέχρι σήμερον σώζεται μέρος του τείχους εκείνου. Αλλά βραδύτερον ηύρυνα την πόλιν και διά νέων τειχών την περιέβαλαν· ούτω δε απετελέσθησαν δύο πόλεις, η μία εντός της άλλης, η μία “έξω πόλις” και η άλλη η προς την θάλασσαν “μέσα πόλις”, διεχωρίζοντο δε υπό του μέσου τείχους του οποίου η πύλη ήτο εκεί όπου σήμερον η αγορά. Τα τείχη του Ηρακλείου μετά των εξωτερικών οχυρωματικών έργων, τα οποία εκαλούντο φορτίνια, καθίστων την Κάνδιαν πρώτης τάξεως φρούριον, αλλά και σήμερον τα τείχη, αβλαβή διατηρούμενα, έχουν καταπληκτικόν όγκον με τας επικαθημένας υψηλάς επάλξεις. Δια τούτο οι Τούρκοι δια να την κυριεύσωσιν εχρειάσθησαν 22 έτη.
Κατά την μακράν δʼ εκείνην πολιορκίαν ηρημώθησαν και απεψιλώθησαν τα περίχωρα της πόλεως επί των οποίων και κατόπιν απηγορεύθη πάσα καλλιέργεια. Εκ των πολυαριθμών υπονόμων και ανθυπονόμων, αίτινες εσκάφησαν τότε, όλη σχεδόν η κύκλω έκτασις είνε κουφωμένη.
Αλλʼ όσον ισχυρόν και αν ήτο το φρούριον, δεν θʼαντειχεν επί τοσούτον χρόνον, αν η ενετική φρουρά δεν εβοηθείτο υπό των εντοπίων Ελλήνων, οίτινες μέχρι της τελευταίας στιγμής επολέμησαν ηρωικότατα μετά των Ενετών. Ο ηγούμενος της μονής Αγκαράθου έκτισε τρόπαιον με κεφαλάς Τούρκων προ των πυλών της πόλεως.
Ο δε μοναχός Ευγενικός ηγείτο των τελευταίων εξόδων, ας επιχειρήσαν οι Έλληνες μαχηταί.
Ο περίπατος των Ηρακλειωτών γίνεται συνήθως επί των τειχών, προ των οποίων εκτείνεται ξηρά και άδενδρος πεδιάς, απολήγουσα προς νότον εις το κωνοειδές βουνόν Γιούχταν, επί του οποίου οι αρχαίοι Κρήτες εδείκνυον τον τάφον του Διός, διʼ όπερ απεκλήθησαν ψεύσται.
Ανατολικώτερον έκειτο η ισχυρά Κνωσσός, της οποίας τα ερείπια εχρησίμευαν διά τας οικοδομάς και τα οχυρώματα του Χάνδακος. Προς δυσμάς δε εις απόστασιν 6-7 μιλίων υψούται η Ίδη, επί των ανατολικών υπωρειών της οποίας εκτείνεται η επαρχία Μαλεβίζι, περίφημος διά τους αφθόνους και εκλεκτούς οίνους της, οίτινες υπό το όνομα Μαλβαζία ήσαν περιζήτητοι κατά τον μεσαίωνα. Οπισθεν δε του Γιούχτα κείται η μεγάλη και ευδαίμων κώμη Αρχάναις κατοικουμένη από 2,000 και πλέον χριστιανούς.
Η πόλις έχει τρεις πύλας, των Χανίων, την Καινουργίαν και του Λαζαρέτου. Προ της τελευταίας υψούται μικρόν φρούριον, Ακιτάμπια, συγκοινωνούν υπογείως, ως όλα τα εξωτερικά οχυρώματα, μετά της πόλεως· περαιτέρω δε είνε το χωρίον των λεπρών, ή Μεσκινιά, όπου μετά των ελεφαντιόντων κατοικούν και υγιείς. Πέραν των υψωμάτων του Γιούχτα εκτείνεται πεδινή χώρα μέχρι της νοτίας θαλάσσης και εξ ανατολών μέχρι των ορέων του Λασηθίου, περιλαμβάνουσα τας επαρχίας Πεδιάδα, Μονοφάτσι, (Bonifacio), Καινούργιο και Πυργιώτισσαν, εξ ων η δευτέρα έχει Τούρκους 10,000 απέναντι 7,000 χριστιανών. Η λεγομένη Μεσαρά αποτελείται κυρίως από τας πεδινάς επαρχίας Καινούργιο και Πυργιώτισσαν, αίτινες κατέχουν την πεδιάδον της αρχαίας Γορτύνης· ενταύθα δʼευρίσκεται και το σπήλαιον το οποίον αλόγως οι περιηγηταί ωνόμασαν Λαβύρινθον και το οποίον εις τους καθʼ ημάς χρόνους, αντί να δέχεται ανθρωποθυσίας, πολλάκις παρέσχεν άσυλον και σωτήριον εις ασθενή πλάσματα καταδιωκόμενα υπό των Τούρκων. Το διαμέρισμα του Ηρακλείου, το μέγιστον της νήσου, περιλαμβάνει εξ επαρχίας.
Υπό του λαού δε η πόλις ονομάζεται Κάστρο ή μεγάλο Κάστρο και οι κάτοικοι αυτής Καστρινοί. Αλλʼ οι κάτοικοι των δυτικών επαρχιών αποκαλούν όλους τους πέρας της Ίδης μέχρι Σητείας Καστρινούς.
Ι. Κονδυλάκης

