Του Αλέκου Ανδρικάκη [email protected]

Η ζωή στο τουρκοκρατούμενο Ηράκλειο το 1896

Μια καταπληκτική κοινωνικοοικονομική περιγραφή του Κονδυλάκη στην «Εστία»

Σπάνια κείμενα του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα με την υπογραφή των κορυφαίων του πνεύματος, της τέχνης, της πολιτικής και των εθνικών αγώνων

Η ζωή του Ηρακλείου είνε επάνω, εις την πλατείαν εις ην άγει ανηφορική εμπορική οδός και όπου είνε το διοικητήριον, η αγορά και οι πλάτανοι εις τους οποίους εκρεμώντο άλλοτε οι ραγιάδες. Ενταύθα σώζεται και το ενετικόν οπλοστάσιον, το οποίον τόσον θαυμασίως διατηρείται, ώστε νομίζεις ότι εκτίσθη προ ολίγων ετών­

Ο περίπατος των Ηρακλειωτών γίνεται συνήθως επί των τειχών, προ των οποίων εκτείνεται ξηρά και έδενδρος πεδιάς, απολήγουσα προς νότον εις το κωνοειδές βουνόν Γιούχταν, επί του οποίου οι αρχαίοι Κρήτες εδείκνυον τον τάφον του Διός, δι όπερ απεκλήθησαν ψεύται


Μια καταπληκτική κοινωνικοοικονομική, όπως θα τη λέγαμε σήμερα, περιγραφή του τουρκοκρατούμενου ακόμη Ηρακλείου, δημοσίευσε στις 9 Ιουλίου 1896 στην «Εστία» των Αθηνών ο Ιωάννης Κονδυλάκης συνεργάτης τότε της συγκεκριμένης εφημερίδας. Τις προηγούμενες ημέρες στην Αθήνα φτάνουν ειδήσεις για νέες σφαγές των Τούρκων σʼ όλη την Κρήτη, και κυρίως στην περιοχή του Ηρακλείου.

Ο Κονδυλάκης, αποφασίζει να παρουσιάσει στους Αθηναίους την πόλη που αυτή τη φορά πλήττεται από τη μένος του κατακτητή, σχεδόν 2,5 χρόνια πριν αυτός αποχωρήσει οριστικά από το νησί.

Η περιγραφή αναφέρεται στους κατοίκους, ελληνικής και τουρκικής καταγωγής, τα επαγγέλματα και τις συνήθειές τους, ακόμη και την προφορά ή το ντύσιμό τους. Ο Κονδυλάκης χρησιμοποιεί συχνά τη συγκριτική μέθοδο ανάμεσα σε Χανιά, Ρέθυμνο και Ηράκλειο, για να παρουσιάσει στοιχεία της φυσιογνωμίας των κατοίκων, ακόμη και στοιχεία της ίδιας της μεγαλύτερης, και τότε, πόλης του νησιού.

«Η ζωή του Ηρακλείου», γράφει «είνε επάνω, εις την πλατείαν εις ην άγει ανηφορική εμπορική οδός και όπου είνε το διοικητήριον, η αγορά και οι πλάτανοι εις τους οποίους εκρεμώντο άλλοτε οι ραγιάδες. Ενταύθα σώζεται και το ενετικόν οπλοστάσιον, το οποίον τόσον θαυμασίως διατηρείται, ώστε νομίζεις ότι εκτίσθη προ ολίγων ετών».

Στο εσωτερικό της πόλης, κατά την περιγραφή του Βιαννίτη δημοσιογράφου και συγγραφέα, κυριαρχεί το τουρκικό στοιχείο. «Το εσωτερικόν του Ηρακλείου είναι τουρκικώτατον. Δεν απαντάς Βεγγαζίους εδώ· το επάγγελμα του αχθοφόρου έχουν ανατολίται Τούρκοι και αιθίοπες· απαντάς όμως Τούρκους περισσοτέρους με τον εντόπιον Τουρκικόν ιματισμόν, με το κοντόν φέσι και την βαρείαν φούνταν, απαντάς κληρικούς Τούρκους συχνά, έχοντας τσιμπούκιον, στλεγγίδα και διάφορα άλλα σύνεργα εις είδος σελαχίου, το οποίον περιζώνει την οσφύν των∙ απαντάς τζαμιά με υψηλούς μιναρέδες ανά παν βήμα. Αι πλείσται των οικιών έχουν τουρκικόν ρυθμόν· και αυταί αι χριστιανικαί έχουν κιόσκια και ιδίως μικρά κιοσκάκια, ως σκοπιάς, από τα οποία αι γυναίκες παρατηρούν τους διαβάτας, διότι συνήθως περικλείονται υπό αυλών και τα παράθυρα δεν βλέπουν εις τας οδούς».

Ο Κονδυλάκης χαρακτηρίζει τους Ηρακλειώτες συντηρητικότερους αλλά πιο πειθαρχημένους και πρακτικότερους των άλλων Κρητικών. Και μάλιστα καταλήγει στο συμπέρασμα, ότι αν ήταν στο χέρι τους, οι επαναστάσεις του 19ου αιώνα θα ήταν λιγότερες, αλλά πιο οργανωμένες. «Εάν εξηρτάτο από τους Ηρακλειώτας, ολιγώτεροι βεβαίως επαναστάσεις θα εγίνοντο, αλλʼ ίσως θα εγίνοντο μετά καλλιτέρας οργανώσεως και παρασκευής», σημειώνει. Και εξηγεί: «Διότι ο λαός των ανατολικών επαρχιών είνε πειθαρχικώτερος και δυσκόλως παρασύρεται εις πρόωρα ή απαράσκευα κινήματα, ούτε εξαναγκάζεται υπό των Τούρκων, ως εν Χανίοις, όπου τα φυλετικά μίση είνε οξύτερα και αγριώτερα, και δύναται τις να είπη ότι οι Τούρκοι μάλλον κάμνουν τα επαναστάσεις»!

Για την πιο συντηρητική και πειθαρχημένη στάση των Ηρακλειωτών, δίνει μάλιστα την εξήγηση. «Εις τας πεδινάς επαρχίας του διαμερίσματος Ηρακλείου, όπου κατοικεί το ήμισυ και πλέον του όλου τουρκικού πληθυσμού της νήσου, ο ζυγός εβάρυνε περισσότερον και εταπείνωσε το θάρρος, το οποίον δεν εύρισκεν απρόσιτα καταφύγια οία τα επί των Λευκών Ορέων». «Μόλα ταύτα –συμπληρώνει- ουδέποτε και εις τας επαρχίας ταύτας εδουλώθη το φρόνημα».

«Ο περίπατος των Ηρακλειωτών γίνεται συνήθως επί των τειχών, προ των οποίων εκτείνεται ξηρά και έδενδρος πεδιάς, απολήγουσα προς νότον εις το κωνοειδές βουνόν Γιούχταν, επί του οποίου οι αρχαίοι Κρήτες εδείκνυον τον τάφον του Διός, δι όπερ απεκλήθησαν ψεύται», τονίζει σε άλλο σημείο.

Στη συνέχεια αναδημοσιεύουμε ολόκληρο το κείμενο του Ιωάννη Κονδυλάκη, από το φύλλο 129 της καθημερινής «Εστίας», της Τρίτης 9 Ιουλίου 1896.