
Σήμερα αναδημοσιεύουμε ακόμη ένα άρθρο του ίδιου του Έβανς, το οποίο φιλοξένησε το «Νέον Άστυ», στις 16 Μαΐου 1902. Με το κείμενό αυτό ο Άγγλος αρχαιολόγος, που βρισκόταν στο επίκεντρο της διεθνούς επικαιρότητας, τα πρώτα χρόνια του περασμένου αιώνα, ακριβώς λόγω των εντυπωσιακών στοιχείων που είχε φέρει στο φως για τον μινωικό πολιτισμό, παρουσίαζε τα στοιχεία της τρίτης ανασκαφικής περιόδου. Το πιο εντυπωσιακό, όπως ο ίδιος τόνιζε, ήταν η αναστήλωση 40 περίπου οικιών στην Κνωσό.
Το άρθρο είχε δημοσιευτεί στην πρώτη σελίδα της εφημερίδας, με τον τίλο «Νέα σπουδαιότατα ευρήματα εις την Κνωσσόν. Άρθρον του ενεργούντος τας ανασκαφάς Άγγλου αρχαιολόγου κ. Αρθρ. Έβανς». Στο κείμενο ο αρχαιολόγος σημείωνε:
ΝΕΑ ΣΠΟΥΔΑΙΟΤΑΤΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΕΙΣ ΤΗΝ ΚΝΩΣΣΟΝ
ΑΡΘΡΟΝ ΤΟΥ ΕΝΕΡΓΟΥΝΤΟΣ ΤΑΣ ΑΝΑΣΚΑΦΑΣ
ΑΓΓΛΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΟΥ κ. ΑΡΘ. ΕΒΑΝΣ
ΗΡΑΚΛΕΙΟΝ, Ἀπρίλιος – Μάϊος
Κατά τας 14 του λήξαντος Φεβρουαρίου ηδυνήθην, χάρις εις την γενναίαν συνδρομήν του προς αρχαιολογικήν εξερεύνησιν της Κρήτης ταμείου, να επαναλάβω τας ανασκαφάς εις το προϊστορικόν Ανάκτορον της Κνωσσού. Δύναταί τις δε γενικώς να είπω, ότι τα αποτελέσματα των εφετεινών ανασκαφών δεν υπελείφθησαν των θαυμασίων αποτελεσμάτων των δυο προηγουμένων ετών.
Οι παρακολουθήσαντες την προτέραν πορείαν των ανασκαφών ενθυμούνται, ότι διʼ αυτών είχεν αποκαλυφθή ανατολική τις πτέρυξ του όλου οικοδομήματος, ήτις φαίνεται ήτο κυρίως καθιερωμένη εις πολιτειακάς και θρησκευτικάς τελετάς, τας εργασίας και την αποθήκευσιν, μέγα κεντρικόν προαύλιον, και επέμεινα επί τούτου ότι εφαίνετο να ήτο το βασιλικόν διαμέρισμα. Κατά την τελευταίαν περίοδον των περυσινών ανασκαφών, απεκαλύφθη κλίμαξ, δια τριπλής στροφής φέρουσα προς στοάν, μετά διπλού στοίχου στηλών και πέραν ταύτης μεγάλη πολύστηλος στοά ή Μέγαρον. Άνωθεν αυτού, βορείως, διήκει διάδρομος, κάτωθεν του οποίου ανεκαθάρθη ήδη άλλος αντίστοιχος διάδρομος, αρχικώς φωτιζόμενος υπό μεγάλου παραθύρου, ανοιγομένου προς την μεγαλειτέραν στοάν. Κατά την ανακάθαρσιν του μέρους τούτου του οικοδομήματος, ανεκαλύφθη σπουδαίον απόθεμα ενεπιγράφων εξ αργίλλου πινακίδων – των μεγαλυτέρων όσαι μέχρι τούδε ανεκαλύφθησαν – και αι οποίαι αποτελούν 100 τελείως διατηρούμενα «έγγραφα», σχετιζόμενα προς τους λογαριασμοὺς των Ανακτόρων. Το δεκαδικόν σύστημα γίνεται επί των πινακίδων τούτων καταφανέστερον και αι πλείσται των πινακίδων αναφέρονται εις τόκους. Μετά των πινακίδων τούτων ανεκαλύφθησαν και πολλά επί αργίλλου αποτυπώματα προδήλως βασιλικού σφραγιδολίθου, παριστάνοντος θεάν τινά μετά της ακολουθίας της, και του οποίου παραποιημένη μήτρα είχεν ανακαλυφθή το παρελθόν έτος εις άλλο μέρος του οικοδομήματος – απόδειξις ότι η κιβδηλοποιία δεν ήτο άγνωστος ούδʼ εις αυτό το ανάκτορον του Μίνωος.
Το ευρύ δώμα, εις το οποίον απολήγει ο διάδρομος ούτος και το οποίον εκ των επί των τοίχων αυτού σημείων ωνόμασα «Στοάν των Διπλών Πελέκεων», ευρέθη ότι εις το απώτατον αυτοῦ άκρον είχε διπλούν πρόστοον, αποβλέπον προς νότον και ανατολὰς συγχρόνως. Προς τον νότιον τοίχον του δώματος τούτου, ήδη απὸ πέρυσιν είχεν αποκαλυφθή έξοδος, φέρουσα προς διάδρομον, ωραία επεστρωμένον. Ενταύθα ανεκαλύφθη ήδη δωμάτιον, εκατέρωθεν του οποίου εγείρεται ανά εις υψηλός στυλοβάτης. Δυσμικώς του δωματίου, έξοδος μετά δρυφάκτου φέρει πρός μικρόν λουτήρα, άνωθεν των εκ γύψου πλακών του οποίου ωραία ζωγραφημένη ζωοφόρος εξ ελικοειδών και ροδοειδών κοσμημάτων ανευρέθη προσκεκολλημένη ακόμη εις τον τοίχον. Λείψανα λουτήρος εξ οπτής γης ανευρέθησαν εκεί που πλησίον εκ των τοιχογραφιών, αι οποίαι αρχικώς διεκόσμουν το δωμάτιον αυτό και το επέκεινα τούτου πρόστοον, ανευρέθησαν περίεργα λείψανα, αλλά κατεστραμμένα κατά το πλείστον. Ενυδρείον ιχθύων είνε ζωγραφημένον εις τας τοιχογραφίας ταύτας φυσικώτατα, περιλαμβάνον μέρος δύο μεγάλων δελφίνων και μικρούς τινας ιχθύς, τινός των οποίων διατηρούνται ακέραιοι.
Η ανακάλυψις αύτη αποτελεί το αντίστοιχον της ωραίας τοιχογραφίας, της παριστώσης πλέοντας ιχθύς, την οποίαν η εν Αθήναις Αγγλική Αρχαιολογική Σχολή ανεκάλυψεν εις τον προϊστορικόν συνοικισμόν της Μήλου – έργον, όπερ ωρισμένως ήδη πρέπει νʼ αποδοθή εις καλλιτέχνην της Κνωσσείου Σχολής. Επὶ της τοιχογραφίας ταύτης, ως επί της εκ Μήλου, οι διάφοροι τόνοι του κυανού διετέθησαν διά την εξεικόνισιν των ιχθύων, ενώ το θαλάσσιον ύδωρ απεδόθη δια γλαυκών κύκλων και σπειρών εστιγμένων κλωνών επί λευκού βάθους. Η μέθοδος αύτη είνε λίαν καλλιτεχνική, αλλά τίποτε ολιγώτερον «κλασικὸν» αυτής.
Το άνω μέρος του σώματος κομψοπρεπούς κυρίας, φερούσης κίτρινον χιτώνα και διαφανές υποκάμισον, μας φέρει εις αντικείμενα άλλης φύσεως. Οι κυματίζοντες βόστρυχοί της και οι συνεστραμμένοι βραχίονες σημαίνουν βιαίαν ενέργειαν, τούτο δʼ είνε ακόμη καταφανέστερον εις το θέμα άλλου τμήματος τοιχογραφίας, παριστώντος ολόγυμνον γυναίκα, ήτις αναπηδώσα αρπάζει από των κεράτων καλπάζοντα ταύρον. Λείψανα σκηνών, παριστωσών θηλείας ταυρομάχους, είχον ανευρεθή ήδη κατὰ την λήξιν των ανασκαφών του παρελθόντος έτους, ηδυνήθημεν δε τώρα νʼ αναπαραστήσωμεν ολόκληρον το σχεδιάγραμμα μιας των τοιχογραφιών.
Το όλον είνε άθλος αρχαίου «κίρκου». Μυκηναίος δαμαστής φαίνεται εκτελῶν «τούμπας» υπέρ τα οπίσθια επιτιθεμένου ταύρου, επί των κεράτων του οποίου είνε προσδεδεμένη μία νεάνις, φέρουσα ανδρικὸν ένδυμα, άλλη δε νεάνις, παριστάνουσα όπισθεν, μετά χειρών συνεστραμμένων, φαίνεται ως αναμένουσα να την αναλάβη αναρριπτομένην υπέρ του θηρίου τα οπίσθια. Το σώμα άλλου δαμαστού, κάτωθεν άλλου ταύρου, εικονίζει το αποτρόπαιον μέρος των αθλητευμάτων αυτών του Μίνωος.
Περίεργον χαρακτηριστικὸν της νεωστί ανακαλυφθείσης στοάς, την οποίαν ιδιαιτέρως θα εκτιμήσουν οι μελετηταί των ομηρικών επών, είνε ιδιαιτέρα κλίμαξ, αρχομένη από του βορείου τοίχου και φέρουσα διά διπλής στροφής εις τα ανώτερα δώματα. Προς το δυσμικόν μέρος της στοάς υπάρχει διάβασις φέρουσα προς το μέρος του κατοικησίμου διαμερίσματος του ανακτόρου, το οποίον δύναται να θεωρηθή ως το μάλλον περίκλειστον αυτού μέρος. Και εδώ λείψανα των άνω διαμερισμάτων είνε καλώς διατηρημένα, λίθινον δε κάθισμα σώζεται ακόμη εις την θέσιν του παρά τον τοίχον ενός των δωματίων του άνω ορόφου. Το εσωτερικόν των δωματίων τούτων ανεσκάφη ατελώς, αλλά και πάλιν τα μέχρι τούδε αποτελέσματα των ανασκαφών είνε αρκούντως σπουδαία. Εις εν σημείον υπάρχουν λείψανα πιθανώς ξυλίνης κλίμακος, το άνω μέρος της οποίας ευρέθη κατὰ γράμμα κατάφορτον με τεθραυσμένα αποτυπώματα σφραγίδος, εξ ου εξάγεται, ότι εις τον αυτόν όροφον ευρίσκετο το δώμα γραμματέως τινός.
Εν εκ των αποτυπωμάτων τούτων, καίτοι δεν είνε ακέραιον, ενέχει όμως μεγίστην σπουδαιότητα, διότι φέρει αποτυπώματα εκ παλαιού βαβυλωνικού κυλίνδρου, τούθʼ όπερ αποτελεί καθαράν απόδειξιν των προς την Ανατολήν σχέσεων. Περίεργον χαρακτηριστικὸν του διαμερίσματος τούτου του Ανακτόρου αποτελεί το επιμελέστατον σύστημα της διοχετεύσεως των υδάτων. Τα καλώς πλακοστρωμένα δάπεδα υποθέει δίκτυον λιθίνων οχετών, διασταυρουμένων εις διαφόρους θέσεις και διάφορα ύψη και αρκετά ευρυχώρων, ώστε άνθρωπος έρπων να δύναται να διέλθη διʼ αυτών. Εις άλλο μέρος του ανακτόρου ανευρέθησαν σύριγγες (κάνουλαι) εξ οπτής γης μετά στροφίγγων, αρκετά τέλειαι.
Νοτίως των αληθώς βασιλικών δωμάτων, των μνημονευθέντων προηγουμένως, υπάρχει άλλο διαμέρισμα μετά μικροτέρων δωματίων, τα οποία πιθανώς κατώκουν κυρίως θεράποντες και υποδεέστεροι υπάλληλοι. Και τα αρχεία εφυλάσσοντο εις το διαμέρισμα τούτο, ως αποδεικνύεται εκ της ανακαλύψεως δύο σωρών ενεπιγράφων πλακών. Μια τούτων περιλαμβάνει κατάλογον προσώπων υποδεικνυομένων υπό του ειδικού εγγραφέως. Αι άλλαι αναφέρονται εις όπλα και φέρουν, παρά τους γραμμικούς χαρακτήρας των επιγραφών, εκτύπους εικόνας ξιφών.
Ομού μετά των ενεπιγράφων τούτων πινακίδων, τα κεράμεια σκεύη του διαμερίσματος τούτου και του εγγύς διεφώτισαν επαρκώς την προϊστορικήν γραφήν της Κρήτης. Τεμάχιον μυκηναϊκού αγγείου φέρει ζωγραφημένην επιγραφήν ανάλογον προς τας των αρχαιοτέρων ελληνικών αγγείων, ενώ εις το εσωτερικόν κυπέλλου τινός υπάρχουν τρεις γραμμαί εγγράφου επιγραφής, γραμμένης διά μελάνης, κατά τον τρόπον των αιγυπτιακών οστράκων. Παρά την αποθήκην, την περιέχουσαν τας πινακίδας, ανευρέθη άλλος σωρός αγγείων, του αρχαιοτάτου ρυθμού του Ανακτόρου, τινά των οποίων φέρουν φυσικώτατα ζωγραφημένους κρίνους. Εις συνεχόμενον δωμάτιον ανευρέθη είδος οικιακού κιβωτίου, σπουδαιοτάτης σημασίας δια την συνάφειαν αυτού προς την επίσημον λατρείαν. Επί μικράς εξέδρας, πλησίον τρίποδος θυσιών, και έχουσα ενώπιόν του μικροσκοπικόν διπλούν πέλεκυν εκ στεατίτου λίθου, ίσταται έγχρωμον είδωλον θεάς εξ οπτής γης, μετά στήλης διαγραφομένης όπισθεν, κατά την αρχαίαν θρησκευτικήν παράδοσιν, και μετά περιστεράς επί της κεφαλής, ενώ απέναντι της θεάς ίσταται άρρην λάτρις, κρατών υψηλά άλλην περιστεράν. Η θεά, ήτις συνεδέετο πρις την εν τω Ανακτόρω κρατούσαν λατρείαν του διπλού πελέκεως, καταφαίνεται εκ σφραγιδολίθου τινός, εφʼ ου φαίνεται θήλυς θεός κρατών το συμβολικόν όπλον εις χείρας.
Προς την ανατολικὴν κλιτύν του λόφου τα όρια των Ανακτόρων επεξετάθησαν υπέρ πάσαν προσδοκίαν. Απογύμνωσις αληθής έλαβε χώραν ενταύθα, ουχ ήττον όμως μεταξὺ των ευρημάτων υπάρχουν λείψανα μεγάλης αρχιτεκτονικής τοιχογραφίας μετά πραγματιστικής απομιμήσεως φλεβωτού μαρμάρου και σωρεία λαγήνων, μεγαλειτέραν ή πάσαι αι μέχρι τούδε προελθούσαι εις φως. Λιθίνη υδρορρόη, εξέχουσα γειτνιάζοντος τοίχου, και διʼ οχετού συνδεομένη μετά ελαιοτριβείου τινός εξηγεί και το περιεχόμενον των λαγήνων τούτων και τον τρόπον της πληρώσεως των. Περαιτέρω, εδώ κʼ εκεί, σχηματίζοντες τα εξωτερικά ανατολικά όρια του Ανακτόρου, υπάρχουν βαρείς υποστηρικτικοί τοίχοι, εις τινας δʼ αυτών υπάρχουν κλίμακες ανιούσαι μετά περιέργων υδροχοών.
Ανασκαφή τις πρόκειται να γείνη εις το κεντρικόν μέρος των ανατολικών διαμερισμάτων και πρόκειται ακόμη να καθορισθούν τα όρια του οικοδομήματος βορειοανατολικώς. Αλλʼ υπάρχει πλέον η ελπίς, ότι το κύριον των ανασκαφών μέρος θα συμπληρωθή εφέτος. Τα λείψανα, τα ήδη αποκαλυφθέντα καταλαμβάνουν έκτασιν πέντε περίπου στρεμμάτων και η ανεύρεσις αυτών δύναται να λεχθή ότι ήνοιξεν εις την ιστορίαν κόσμον νέον, αρχαίον ήδη όταν ο Όμηρος έψαλλε, και όμως παρουσιάζοντα πολιτισμὸν υπό τινας επόψεις αλλοκότως νεωτεριστικόν. Φαίνεται εν τούτοις, ως εὰν τα ευρήματα μέχρι τέλους ήθελον να διατηρήσουν τον απρόοπτον καί έξοχον αυτών χαρακτήρα. Η ήδη προβαίνουσα ανερεύνησις των θεμελίων προς το ανατολικόν άνδηρον, κάτωθεν του επιπέδου του αρχαιοτέρου Ανακτόρου, έφερεν εις φως τείχη, ανήκοντα εις ακόμη αρχαιότερον βασιλικὸν οικοδόμημα.
Μεταξὺ αυτών ανευρέθησαν ωραιότατα ζωγραφημένα αγγεία της αρχαιοτέρας εποχής, των οποίων τα καλλιτεχνικά σχέδια και αι κομψαί αναλογίαι σαφώς μαρτυρούν την υπέροχον ανάπτυξιν, εις την οποίαν είχεν εξιχθή η τέχνη και κατά την αρχαϊκωτέραν αυτήν περίοδον. Μεταξύ των αρχαϊκών τούτων στρωμάτων ανεκαλύφθη μικρογραφικόν αγγείον εκ χρυσού και πορσελάνης, εις το προς δακτυλήθραν ομοιάζον δοχείον του οποίου ίσως ετίθετο κανέν πολύτιμον άρωμα, ροδέλαιον π.χ. Και εδώ επίσης, ως δια να καταδειχθή η συνέχεια της επιτοπίου λατρείας, ανευρέθησαν τα λείψανα μικρογραφικού κιβωτίου μετά στυλίσκων εξ οπτής γης και περιστερών επικαθημένων αυτού. Αλλʼ εν των θεμελίων ενός τοίχου του αρχαιοτέρου Ανακτόρου, ολίγον υψηλότερα τούτου κειμένου, περιείχεν αρχιτεκτονικόν εύρημα, γενικωτέρου ακόμη ενδιαφέροντος. Το εύρημα τούτο είνε μωσαϊκόν, συντεθειμένον από μικράς πλάκας εκ πορσελάνης, το οποίον, εις την αρχικὴν αυτού μορφήν, φαίνεται ότι παρίστανε σκηνάς εκ της Ασπίδος του Αχιλλέως
– τα τείχη και τας οικίας μιας πόλεως, ένα ποταμόν, άμπελον και άλλα δένδρα, πολεμιστάς μετά τόξων και δοράτων και αναρρίπτοντας ράβδους, πολιορκητάς και πολιορκουμένους και διάφορα ζώα.
Το εκπληκτικώτερον όμως πάντων είνε αι οικίαι, εξ ων απετελείτο η πόλις. Τμηματικὰ όπως είνε τα λείψανά των, κατέστη δυνατόν νʼ ανασυσταθούν περὶ τας τεσσαράκοντα εξ αυτών. Ο ποικίλος χαρακτὴρ της οικοδομικής – εκ λίθων, ξύλου και χαλίκων μετά κονιάματος – αναπαρήχθη ακριβώς. Και οι τοίχοι, οι πύργοι, αι πύλαι – ολόκληρος μία οδός πόλεως του Μίνωος – ανηγέρθη ενώπιον ημών, ως κατά τας ημέρας της ακμής της. Αλλʼ ό,τι είνε ακόμη καταπληκτικώτερον και αυτού του γεγονότος, ότι τας προϊστορικάς ταύτας οικοδομάς απεσπάσαμεν ακεραίας και αθίκτους απὸ τα σκοτεινά βάθη των αιώνων, είνε σχεδὸν ο νεωτεριστικός αυτών χαρακτήρ. Υπάρχουν τριώροφοί τινες οικίαι (τινὲς έχουσαι δύο συνεχομένας εξόδους) μετὰ παραθύρων εκ τεσσάρων φύλλων ή διπλών παραθύρων με τρία φύλλα, τα οποία δεικνύουν, ότι οι ένοικοι αυτών είχον βεβαίως ύλην τινά, αντικαθιστώσαν την ύελον.

