Κύριε Διευθυντά,

Επιτρέψατέ μου και σήμερα να Σας απασχολήσω με το “Κοινωνικό πρόβλημα” όπως το κατευθύνετε στην απάντησή Σας.

Θα επιθυμούσα καθαρότατα να διατυπωθή όχι πια η διαφορά της γνώμης μας αλλά - όπως σαφώς φαίνεται από το τελευταίον σας άρθρο - η διαφορά της νοοτροπίας μας. Ένας επιπόλαιος παρακολουθητής θάλεγε ότι, εσείς στη συζήτησι αντιπροσωπεύετε τον άνθρωπο της θρησκευτικής πίστεως ή εγώ τον άνθρωπο της Επιστήμης. Η διαφορά όμως είνε πολύ πολυπλοκότερη κι αυτήν θα προσπαθήσω σήμερα να καθορίσω.

Έτσι θα τελειώση η συζήτησις με αρκετή ωφέλεια και γονιμότητα, γιατί θα δείξει δυό δρόμους που μπορούν νʼ ακολουθήσουν στη συζήτσι ταύτη και σε όλη εν γένει την αντίληψη της ζωής, ανάλογα με την ιδιοσυγκρασία τους, δυό πολιάριθμες τάξες ανθρώπων.

Φυσικά, αλλιώτικος θάταν ο ρυθμός της ανθρώπινης ιστορίας, αν η ανθρωπότης ακολουθούσε διαφορετικήν εξέλιξη.

Μα εδώ γεννιούνται δυό ρωτήματα θεμελιώδη:

1) Μπορούσε η ανθρώπινη ιστορία νʼ ακολουθήση διαφορετικό ρυθμό;

Αφού τούτον τον δρόμο επήρε, αυτό σημαίνει ότι όλοι οι όροι - εσωτερικοί και εξωτερικοί - ήσαν τέτοιοι, που αναγκαστικά αυτή τη διεύθυνση μονάχα μπορούσαν να της δώσουν. Αν ένας ουσιώδης όρος έλειπε ή είταν διαφορετικός - καλήτερος π.χ., όλη η σειρά των αποτελεσμάτων θʼ άλλαζε βέβαια ένταση και ποιότητα. Αν η φύση του ανθρώπου ήταν ανώτερη. δηλ. αν ο άνθρωπος δεν είταν άνθρωπος αλλά άγγελος. Ο οργανισμός όμως που ώρμησε, τώρα και χιλιάδες χρόνια, να σωθή από τον πίθηκο και νʼ ανεβή τον δυσκολώτατον ανήφορο της συνειδήσεως, είταν άνθρωπος, δηλ. ζώο και άγγελος συνάμα, ένα πράμα αγάπης και μίσους. Θεού και διαβόλου, ορμής προς τʼ απάνου και σκοτεινής ενστικτώδους επιστροφής προς τα κάτου.

Όταν συζητούμε για την ανθρώπινη εξέλιξη δεν πρέπει ποτέ να λησμονούμε την δυαδικήν αυτήν υπόσταση του ανθρώπινου υλικού.

ΙΙ) Έπρεπε η ανθρώπινη ιστορία νʼ ακολουθήση διαφορετικό ρυθμό;

Τι θα πη “έπρεπε;”. Θα πει: Θάταν πιο γόνιμο πνευματικώς και ηθικώς, αν η ανθρωπότης έπαιρνε τον ήσυχο, ειρηνικό ρυθμό που επικαλείστε, χωρίς αγώνες, χωρίς πάθη, χωρίς αδικίες και μίση;

III) Eίναι πια από όλους παραδεγμένες οι κοινοτοπίες πως χωρίς τον αγώνα δεν θα υπήρχε πρόοδος, χωρίς την κακία δεν θα υπήρχεν αρετή, χωρίς το σκοτάδι καμιά σημασία δε θα ʽχε το φως.

Τραγική είναι η ζωή και η ψυχή του ανθρώπου. Ζούμε μέσα στο έγκλημα, στην αγωνία, στην αβεβαιότητα. Ελάχιστες από τις ελπίδες από τις επιθυμίες μας πραγματοποιήθηκαν. Μαχόμαστε ν΄αρπάξωμε ό,τι μπορούμε από τα λασπερά κι αιματηρά γύρω μας στοιχεία και να τα κάμωμε καινούρια. Πνεύμα μίζερο, σκλαβομένο, μια σπίθα σε ατέλειωτη νύχτα. Μα άλλο πνεύμα στη γης ετούτη δεν υπάρχει.

Δε ζούμε ειδύλλιο. Ζούμε φάρσα αβάσταχτη, αν κοιτάξωμε μονάχα τις λεπτομέρειες. Ζούμε αβάσταχτη τραγωδία, αν μπορέσωμε νʼ ανασηκωθούμε, να συλλάβωμε το Σύνολο. Κύματα σκοτεινά, όλο αίματα ανεβοκατεβαίνουν, ρυθμικά, μέσα στους αιώνες. Μονάχα ένα άσπρο εφήμερο φως αφρίζει στην κορφή της τρικυμίας. Ο νους.

Για νʼ ανάψη το φως αυτό χρειάζεται να συγκρουστούν οι σκοτεινές δυνάμεις. Για να δημιουργηθή η ελπίδα χρειάζεται αιώνας να δουλέψουν η απελπισία, ο πόνος, η αδικία. Γιατί; Γιατί μονάχα ο πόνος μπορεί να ερεθίση την ψυχή και να τη σπρώξη - για να γλυτόση από τον πόνο - να μετατοπιστεί, να ζητήσει διέξοδο, να προχωρήσει. Αν υπήρχε μόνο η χαρά, η δικαιοσύνη, η λογική, θʼ ακινητούσε η ψυχή και θα λίμναζε μέσα στη βολική, ασάλευτη ευτυχία.

Όσο μεγαλήτερος είναι ο πόνος, τόσο μεγαλήτερη είναι η οργή και η εξέγερση, επομένως κι η σωτηρία.

Στο σημείο τούτο εντοπίζεται, κ. Διευθυντά, μια από τις κύριες αφορμές της διαφωνίας μας: Εγώ αναγνωρίζω τον παγκόσμιο τούτο ρυθμό και τον δέχομαι ως δημιουργό θείας αντιδράσεως και ορμής. Εσείς το αναγνωρίζετε αλλά τον καταδικάζεται ως δημιουργό κάθε αμαρτίας.

Μα και τα δύο ταύτα ρωτήματα “αν μπορούσε κι αν έπρεπε” έχουν θεωρητική μονάχα αξία. Εκείνο που ενδιαφέρει είνε τούτο: Είτε έπρεπε είτε δεν έπρεπε, είτε μπορούσε είτε δεν μπορούσε η ανθρώπινη ιστορία ν΄ακολουθήσει διαφορετικό ρυθμό τα γεγονότα στέκονται μπροστά μας αμείλικτα. Βρισκόμαστε σε χάος πνευματικό και σε άβυσο ατιμίας. Τι πρέπει να γίνει; Δηλ. ποιό είναι του καθενός μας το χρέος;

Εσείς λέτε. Να επιστρέψομε στις μεγάλες αρχές του Χριστιανισμού. Να στηρίξομε όλη την κοινωνική ζωή στο ρητό του μεγάλου πρακτικού φιλοσόφου της Κίνας, του Κομφούκιου:

“Μην κάνεις στους άλλους ό,τι δε θες και συ να σου κάνουν οι άλλοι”.

Δυστυχώς το ρητό τούτο είναι αντίθετο με την ουσία της ζωής: Κάθε άρτιος οργανισμός, φυτό, ζώο, άνθρωπος, λαός, Ιδέα, - δεν κρατάει ζυγαριά να υπολογίζει με το δράμι τι του έκαμαν και τι κάνει. Μέσα του είναι μια ορμή που τον σπρώχνει να ριζώσει όσο το δυνατόν βαθύτερα και πλατήτερα, νʼ αδικήσει, νʼ αρπάξει να κυριαρχήσει να μετουσιώσει όσο όσο περισσότερο ύλη μπορεί, δική του και ξένη και να την κάμει πνεύμα. Αυτή είναι η μόνη μέθοδος, στη γης ετούτη, που ακολούθησαν όλα τα ενόργανα όντα για να λυτρωθούν από την αδράνεια, από την ησυχία και την καλοπέραση και να ριχτούν στους κινδύνους και στις περιπέτειες και στις απροσδόκητες επιτυχίες.

Έτσι κοιτάζοντας το σύνολο και τοποθετώντας την εποχή μας, βλέπομε ποιο είναι το σύγχρονο χρέος μας: 

Μίσος, πόλεμος χωρίς έλεος, χωρίς συμβιβασμό στην τάξη, που την εποχή τούτη έλαχε νʼ αποτελεί την αντίδραση, την αδικία, την ανηθικότητα - στην τάξη των αστών.

Έκαμαν το χρέος τους, τώρα γενήκαν εμπόδια στο πνεύμα.

Το μίσος τούτο είναι το μόνο μέσο για να φτάσομε στην πλατήτατη αγάπη προς τον άνθρωπο: Μόνο μισώντας ανένδοτα θα ρίξομε όλη τη σύγχρονη οργάνωσι του κακού.

Ποτέ δεν πρέπει να το ξεχνάμε: Μπαίνομε, μπήκαμε πια σ΄ένα Μεσαίωνα· πρέπει οι ετοιμασίες μας νάναι ετοιμασίες πολεμιστών. Γιατί ο άμεσος σκοπός μας είναι, να πολεμήσωμε, να ρίξωμε τη φοβερή τούτη οργάνωση του κακού. Αργότερα, οι άλλες γενεές θα χαρούν ειρηνικά ό,τι εμείς με αγώνα, με δάκρυα σπέρνομε. Σήμερα, είτε το νοιώθομε είτε μη, ο άνεμος του ολέθρου φυσά και καθαρίζει τη γης· ας πάμε μαζί του! Ας ρυθμίσωμε την πνοή μας με το μεγάλο θεϊκό ρυθμό του. Πολλά που αγαπούμε ακόμα από ιερή παράδοση, από κληρονομικές αδυναμίες, από στενά νοητικά επιχειρήματα, πρέπει να τα θυσιάζωμε ηρωικά. Μαί του, θα ξεριζώσωμε κʼ ένα κομμάτι της καρδιάς μας. Μα έτσι μονάχα καθαρίζει η γης.

Ανατροπή για νʼ ανανεωθή ο κόσμος. “Εκπύρωση” όπως έλεγαν οι αρχαίοι Στωϊκοί, να ποιο είναι το πρώτο χρέος κάθε σκεπτόμενου σήμερα μέσα σε τόσο ανήθικο κι απέλπιδο χάος.

Έτσι, απαράλλακτα έτσι, εσκέπτοντο κι οι πρώτοι Χριστιανοί κάτου στις κατακόμβες· γύρω από τους λίγους πιστούς ακολάσταιναν και αδικούσαν τα πλήθη της ειδωλολατρείας. Κι οι πρώτοι πιστοί μαζομένοι γύρα από τις λιτές “αγάπες” της όπως οι σημερινοί “Σύντροφοι” ένοιωθαν στην καρδιά τους το μίσος εναντίον του Κακού και τη βαθύτατη εντολή να κηρύξουν σʼ όλη της γης, ας είναι και με τη βία την Αγάπη.

Ν. ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ