Κύριε Διευθυντά,
Επιτρέψετέ μου νʼ απαντήσω λίγες λέξεις στο προχθεσινό σας άρθρο το σχετικό με την “ομολογία της πίστεώς μου”.
1) Η βασική διαφορά της αντιλήψεώς μας έγκειται εις τούτο: εσεις νομίζεται ότι προτείνω φάρμακα προς θεραπείαν της αδικίας και της ανηθικότητος, του αποσυνθετομένου μεταπολεμικού κόσμου.
Μα εγώ δεν προτείνω καθόλου φάρμακα· απλώς διαπιστώνω ένα νόμο ιστορικό που τραχύς και ανένδοτος, σα φυσικός νόμος, διέπει είτε θέλομεν, είτε μη, την ανθρώπινη ιστορία: Μια τάξις κυριαρχεί με την ιδικήν της ηθική (για να περιοριστώ μόνο στην ηθική, όπου εντοπίζετε την απάντησή σας) πιστεύει, δημιουργεί, παρακμάζει, χάνει την πίστη της και εξαφανίζεται. Και άλλη τάξη - Πάντοτε εκτών κάτω - ύστερα από αγώνες γενεών και αιώνων, τη διαδέχεται με την ιδική της ηθική και διατρέχει πάλι κι αυτή τα ίδια στάδια της δημιουργίας και της φθοράς.
2) Ζούμε την κρίσιμη στιγμή όπου ένας κόσμος σαπίζει. Δεν υπάρχει καμμία πίστις που να συνενώνει όλες τις ατομικές προσπάθειες σε μια συνολική ανώτερη κατεύθυνση. Δεν υπάρχει πειθαρχία σε κανένα πανανθρώπινο σκοπό· γιʼ αυτό επικρατούν αμείλικτος ο ατομισμός, το μίσος, ο πόλεμος, υπερτροφούν όλες οι κατώτερες ορμές του ανθρώπου, ο άνθρωπος για το άνθρωπο γίνεται λύκος.
Ολα αυτά είανι συμπτώματα αποσυνθέσεως. Πάντοτε έτσι αποσυνετέθησαν οι κυρίαρχες τάξεις στις παραμονές τις εξαφάνισής των.
Και πάντοτε βρέθηκαν αγαθοί ιδεολόγοι που πρότειναν φάρμακα αναγεννήσεως και σωτηρίας. Και πάντοτε απέτυχαν, γιατί παρέβλεψαν το μεγάλο, απαράγραπτο νόμο που επιβάλλη σε κάθε οργανισμόν αποδώση, σε ωρισμένη χρονική περίοδο, ό,τι μπορεί και ύστερα να εξαφανιστεί λίπασμα για το ερχόμενο φύτρο.
Ετσι και σήμερα πολλοί ιδεολόγοι και ηθικολόγοι προτείνουν: Η μόνη σωτηρία είναι να γυρίσωμε στη παληά απλότητα, να ξαναζωντανέψωμε τη χριστιανική ηθική, να σταματήσωμε την ατιμία. Ενα μονάχα λησμονούν: Πως η ζωή δεν γυρίζει πίστω και πως η κορύφωσις της ατιμίας είναι το απαραίτητο προαπαιτούμενο της μελλούμενης αρετής. Γιατί μονάχα η αποκορύφωση της ατιμίας γίνεται αιτία να εξοντωθεί ο σαπημένος οργανισμός που τη γέννησε αναγκάζοντας να ξεσπάση η αγανάκτησις, η δικαιοσύνη, η οργή του λαού που ατιμάζεται και υποφέρει.
3) Η τάξη που ατιμάζεται σήμερα και υποφέρει είναι - όπως πάντα - η άμεσος υπό την κυρίαρχη τάξη εργαζόμενη ανθρώπινη μάζα.
Η τάξη τούτη πρώτα άρχισε - προ ενός αιώνος - να παραπονείται και να κλαίει, ύστερα άρχισε να επικαλείται υψηλές ηθικές αρχές φιλανθρωπίας και δικαιοσύνης· του κάκου. Τέλος έννοιωσε πως μήτε ο θρήνος, μήτε η ηθική των αστών (δηλ. η οργανωμένη ανηθικότητα) δεν θα τη σώσουν.
Αρχισε να συναισθάνεται πως μοιραίως, από ιστορική ανάγκην είτε θέλουν οι αστοί, είτε δεν θέλουν, είτε ελεούν, είτε δεν ελούν- μια μέρα η εργαζόμενη τούτη αδικούμενη μάζα θα καταλάβει την εξουσία. Και από τότε άρχισε να οργανώνεται και να ετοιμάζεται.
Ζούμε τη μεταβατική περίοδο όπου μια τάξη σάπισε, μα διατηρεί ακόμη δυνατή την οργάνωσή της και δεν δέχεται να χαθή.
Και μια άλλη τάξη - απείρως πολυπληθέστηρη - έλαβε συνείδηση της δυνάμεώς της μα δεν είναι ακόμη άρτια ωργανωμένη και έτοιμη για τη διακυβέρνηση του κόσμου. Ζούμε με μια λέξη, ένα “Μεσαίωνα”. Η μοίρα της γενεάς μας και ίσως πολλών ακόμη γενεών - δεν είναι η ειρήνη, η συμφιλίωση, η άνθιση του νέου πολιτισμού, αλλά, ο πόλεμος, το μίσος, οι σπασμοδικές αγωνίες, αντινομίες, και σκαιότητες του πολιτισμού που γεννάται.
4) Η νέα ηθική δεν είναι ποτέ γέννημα της φαντασίας ή της καρδίας ενός κοινωνικού αναμορφωτού και ιδεολόγου. Πηγάζει από τις βαθύτατες ψυχικές και υλικές ανάγκες ενός νέου συνόλου.
Οποιος μάχεται σήμερα να πείση τους αστούς να γυρίσουν στη χριστιανική ηθική, είναι μονάχα αγαθός ονειροπόλος. Οι αστοί δεν πείθονται. Η ηθική, δηλ. το σύστημα των κανόνων που διέπουν τας σχέσεις των ανθρώπων εντός του κοινωνικού συνόλου, είναι πάντοτε κατʼ εικόνα και καθʼ ομοίωση της τάξης που κυριαρχεί και επιβάλλει τη σφραγίδα της σε όλες τις εκδηλώσεις - ηθικές, νομικές, οικονομικές, πνευματικές -της κοινωνικής ζωής.
Η νέα ηθική - ή η επιστροφή της βαθύτερης ηθικής και η επικράτησίς της υπό νέα μορφή - μονάχα με πλήρη αλλαγή ψυχικού μετώπου μπορεί να επέλθει. Αν δεν αντιπροσωπεύει νέες ψυχικές και υλικές ανάγκες και νέα αντίληψι του ανθρώπινου προορισμού, θάναι απλή ποίηση ή μετέωρο κήρυγμα στην έρημο.
Η νέα ηθική του ερχόμενου πολιτισμού θάχει βεβαιότατα ως βάση τις εντολές της αλληλεγγύης, της αγάπης, του δικαίου καταμερισμού των πνευματικών και υλικών αγαθών, θα είνε υποταγή σʼ ένα ρυθμό ανώτερο του ατόμου. Τα παραγγέλματα ταύτα εστάθησαν πάντοτε οι αφετηρίες κάθε νέου πολιτισμού, και όχι μονάχα του Χριστιανικού - πολύ του Χριστού απάνω στις εντολές τούτες της κοινοκτημοσύνης και της αγάπης, στήριξεν ο Βούδας τη Θρησκεία του και δημιούργησε τον τεράστιο πολιτισμό των Ινδιών. Μονάχα η νέα ηθική αναγκαστικά θα λάβη μια νέα ευρύτερη μορφή. Γιατί μάταια δεν πέρασαν απάνω από την ανθρωπότητα τόσοι αιώνες χαράς και απελπισίας, δημιουργίας και ολέθρου νέα προβλήματα κοινωνικά και ανθρώπινα γεννήθηκαν, νέες αγωνίες και ελπίδες. Και όλα τα νέα του τα πλούτη της ανθρωπότητος, που δεν υπήρχαν σε παλιούς αιώνες θα τα ιεραρχήση η νέα ηθική και θάχει πάντα βάση τις αιώνιες εντολές αν πράγματι θέλει να ρυθμίσει γόνιμα τις σχέσεις των ανθρώπων.
Αυτή τη σύντομη διαγραφή θα σας παρακαλέσω κ. Διευθυντά, να θελήσετε να δημοσιέψετε. Για να προχωρήση συζήτησις, αν μου κάνετε την τιμή να εξακολουθήση, πρέπει ήσυχα και κανονικά να δοθή απάντησις στα τέσσερα σημεία ταύτα και να διαμφησβητηθή ένα προς ένα.
1. Οτι η ανθρώπινη ιστορία έχει το ρυθμό που παραπάνω συντομώτατα διετύπωσα.
2. Οτι έχει αυτόν τον ρυθμό, αλλά δεν βρισκόμαστε στο κρίσιμο στάδιο που εγώ νομίζω.
3. Οτι βρισκόμαστε στο κρίσιμο στάδιο, αλλά την τάξη των αστών δεν θα τη διαδεχτεί η τάξη των εργαζομένων.
4. Οτι θα τη διαδεχτεί η τάξη των εργαζομένων, αλλά θα επιστρέψει στην ηθική του Χριστιανισμού.
Μόνον εάν έτσι αρχητεκτονικά και με σαφήνεια διατυπωθούν αι ρήσεις και αντιρρήσεις, η συζήτηση θάχει κάποια ωφέλεια.
Ν.ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ

