“Από της προηγούμενης, 24 Αυγούστου/5 Σεπτεμβρίου, η απόφασις των ναυάρχων, όπως τα φορολογικά γραφεία Ηρακλείου, Ρεθύμνης και Χανίων καταληφθώσιν υπό υπαλλήλων του Εκτελεστικού, είχε περιέλθει εις γνώσιν των οθωμανών του Ηρακλείου, περί τας 10 χιλ. των οποίων συνελθόντες μετά μεσημβρίαν της αυτής ημέρας εν τη Πλατεία των Τριών Καμαρών (τη σήμερον “Πλατεία Πρίγκιπος Γεωργίου”) εις απειλητικήν διαδήλωσιν, έλαβον την απόφασιν, όπως αντί πάσης θυσίας αντιστώσιν εις την παράδοσιν του φορολογικού γραφείου.

Την πρωΐαν της επομένης (25 Αυγούστου/6 Σεπτεμβρίου) ο άγγλος συνταγματάρχης Reid εδέχθη πρεσβείαν Μουσουλμάνων βέηδων· αφού αύτη εξέθηκε τα παράπονα αυτής, άπερ ο συνταγματάρχης υπεσχέθη, ότι θα ελάμβανεν υπʼ όψιν, εγένετο λόγος περί του φορολογικού γραφείου της δεκάτης, οι δε βέηδες υπεσχέθηκαν, ότι ουδεμία θα συνέβαινε ταραχή. Ο μουσουλμανικός εν τούτοις όχλος ήτο ανήσυχος. Από της 8ης πρωινής άοπλοι οθωμανοί ήρξαντο κατερχόμενοι εις τον λιμένα σκοπούντες να κακοποιήσωσιν τον διορισθέντα υπό τον άγγλων χριστιανόν ελεγκτήν του φορολογικού γραφείου, τον οποίον εγκαίρως προειδοποιηθέντα υπό οθωμανών πάλιν δεν εύρον εκεί.

Περί την 2.30ʼ μ.μ. ο συνταγματάρχης Reid μετά φρουράς εκ 40 περίπου στρατιωτών, συνοδεύων τους νέους υπαλλήλους, κατήλθεν εις τον λιμένα, όπως εγκαταστήση, αυτούς εις το παρά το τελωνείον φορολογικόν γραφείον. Συγχρόνως δύο διμοιρίαι εκ 40 επίσης ανδρών, εχόντων εφʼ όπλου λόγχην, κατελάμβανον την πύλην του λιμένος, όπως εμποδισώσι την είσοδον εις τον περίβολον αυτού τούρκων ατάκτων. Σημειωτέον, ότι καθʼ όλον το διάστημα από της μεσημβρίας μέχρι της ωρισμένης ώρας νεκρική σιγή εβασίλευεν εν τω παρά τω λιμένι συνοικισμών των χριστιανών, προάγγελος της μελλούσης τρικυμίας· πάντα δε τα τουρκικά μαγαζεία ήσαν κλειστά, όπερ ήτο ενδεικτικόν των διαθέσεων του όχλου. Το φορολογικόν γραφείον ευρέθη κλειστόν, διαταχθείς δε ο οθωμανός φύλαξ να ανοίξη αυτό ηρνήθη εισελθών εις το τελωνείον. Εζητήθη μετά τούτο η συνδρομή του άγγλου ταγματάρχου της τουρκικής χωροφυλακής Churchil όπως διατάξη τον φύλακα, αλλά και ούτος απεποιήθη ισχυρισθείς, ότι είναι υπάλληλος του Σουλτάνου. Ο συνταγματάρχης Reid ευρέθη ούτως εις δύσκολον θέσιν έχων διαταγήν να μη μετέλθη βίαν.

Αίφνης ακούονται τουφεκιοβολισμοί από την πύλην του λιμένος. Οι παριστάμενοι οθωμανοί εξαφανίζονται, έμειναν δʼ εκτεθειμένοι εν τη πλατεία του λιμένος οι 40 άγγλοι στρατιώται, εις ους είχε προστεθή μικρόν άγημα εκ της έξεθι του λιμένος ηγκυροβολημένης αγγλικής κανονιοφόρου Hazard, ο συνταγματάρχης Reid μετά δύο άλλων άγγλων ανωτέρων αξιωματικών, οι τρεις υπάλληλοι του φορολογικού γραφείου ως και τρεις άλλοι χριστιανοί πολίται. Προς την πύλην του λιμένος σπεύδει αμέσως ο συνταγματάρχης μετά των δύο αξιωματικών, ους ακολουθούσι και οι ολίγοι εκείνοι χριστιανοί. Εις τον θόλον της πύλης ήσαν συγκεντρωμένοι όλοι οι άγγλοι στρατιώται οι ταχθέντες προς φρούρησιν αυτής, εις τούρκος δε αιμόφυρτος έκειτο πνέων τα λοίσθια. Δύο άγγλοι στρατιώται ήσαν πληγωμένοι. Η προς την πόλιν πύλη του λιμένος ήτον κλειστή όπισθεν δʼ αυτής και εντός της πόλεως πλήθος τούρκων προσεπάθουν να την εκβιάσωσιν εξεμούντες τας φοβεροτέρας ύβρεις κατά των χριστιανών και παρορμώντες αλλήλους διʼ εξορκισμών και άλλων προκλητικών εκφράσεων να δράμωσιν εις τα όπλα και λάβωσιν εκδίκησιν δια του αίματος των χριστιανών. Μετʼ ολίγα λεπτά οπλισθέντες ήρξαν χειρών αδίκων. Κατέσφαξαν αμέσως όσους συνέλαβον εκεί παρά την πύλην και μετά τούτο έθεσαν πυρ δια πετρελαίου εις όλα τα παρακείμενα καταστήματα, εν οις είχον καταφύγει οι χριστιανοί. Η λεηλασία και αι σφαγαί εγενικεύθησαν μετʼ ολίγον. Συμμορία πολυπληθής διηυθύνη προς το αγγλικόν υποπροξενείον, το οποίον παρέδωκεν εις τας φλόγας, εφόνευσε δε τον άγγλον υποπρόξενον Λυσίμαχον Καλοκαιρινόν και πάντας τους εκεί καταφυγόντας. Όλα τα προς τον λιμένα εστραμμένα παράθυρα οικοδομών, εν οις κατώκουν οθωμανοί κατελήφθησαν, υπό ενόπλων Τούρκων, οίτινες ήρξαντο φονικού πυρός κατά των εκτεθειμένων άγγλων.

Συγχρόνως εξ άλλων της πόλεως επικαίρων μερών επυροβόλουν κατά των εν τοις παραπήγασιν άγγλων στρατιωτών. Το απαίσιον έργον εξηκολούθει προχωρούν, αι δε φλόγες των καιομένων καταστημάτων ουρανομήκεις ολονέν μετεδίδοντο, ότε περί την 4 μ.μ. η αγγλική κανονιοφόρος ήρξατο κανονιοβολούσα προς εκφοβισμόν. Οι ολίγοι κανονιοβολισμοί, ους έρριψεν έφεραν αγαθόν αποτέλεσμα, κατατρομάξαντες τους σφαγείς. Αφ΄ετέρου εκ των εν τω περιβόλω του λιμένος άγγλων, άλλοι μεν είχον οχυρωθή εν τω τελωνείω και άλλοι εντός του εν τω λιμένι ορμούντος υδροφόρου ατμοπλοίου Turcoise. Αίφνης περί την 6 μ.μ. κατά του λιμένος επίθεσις διακόπτεται, ωσεί διαταχθείσα, ο δε τούρκος διοικητής Εδεχέμ παρουσιάζεται εν τω λιμένι μετά στρατιωτών τούρκων και άλλων ατάκτων και βοηθεί εις την περισυλλογήν και μεταφοράν εντός του ειρημένου ατμοπλοίου των εν τω λιμένι πληγωμένων χριστιανών, δεκαοκτώ εν όλω, και των άγγλων φονευμένων και τραυματιών. Εντός του ατμοπλοίου κατέφυγον μετά του συνταγματάρχου οι υπάλληλοι του φορολογικού γραφείου και όσοι εκ των χριστιανών κρημνιζόμενοι από τα τείχη προς τον περίβολον του λιμένος ηδυνήθησαν να σωθώσι.

Περί την εσπέραν, ότε πλέον η καταστροφή είχε συντελεσθή, διετάχθη ο τουρκικός στρατός να προστατεύση (!) τους χριστιανούς. Και είναι μεν αληθές, ότι πάντας, όσους έσωσαν οι στρατιώται, κυριολεκτικώς τους ελήστευσαν, αλλʼ οπωσδήποτε έσωσαν τινας οδηγήσαντες μέρος μεν εις το γαλλοϊταλικόν υποπροξενείον, μέρος δε εις το διοικητήριον. Εν τη εκκλησία των Δυτικών, αντισχούση κατά του πυρός, είχον καταφύγει 50 περίπου χριστιανοί, προστατευθέντες υπό του καλού κάγαθου Πατρός Αντωνίου, οίτινες και εσώθησαν. Εις το αγγλικόν τηλεγραφείον κατέφυγον ικανοί σωθέντες επίσης και 25 εν τω χριστιανικώ νοσοκομείω. Πάντες οι σωθέντες χριστιανοί μετά μεσημβρίαν της 26 ωδηγήθησαν υπό τούρκων στρατιωτών εις τον λιμένα, οπόθεν επεβιβάσθησαν επί του θωρηκτού “Καπερντάουν” την δʼ επομένην απεστάλησαν διʼ ατμοπολοίου του αυστριακού Lloyd εις Πειραιά. Αι γενόμεναι φρικαλεότητες δεν είναι δυνατόν να περιγραφώσιν. Ουδενός εφείσθησαν οι σφαγείς. Εκ των χριστιανών εσφάγησαν είτε εκάησαν ζώντες εν τοις καταστήμασι και ταις οικίαις αυτών περί τους διακόσιους, ων πολλαί γυναίκες και παιδιά· εκ των άγγλων εν τω λιμένι και τοις παραπήγμασι 14 και δύο εκτός της πόλεως. Την τρίτην ημέραν μετά τας σφαγάς (28 Αυγ.) μετηνέχθησαν υπό τούρκων διά φορτηγών αμαξίων τα λείψανα πολλών εκ των σφαγιασθέντων, πυρίκαυστα, ακέφαλα, ηκρωτηριασμένα εις το Σιναϊτικόν μετόχιον του Αγ. Ματθαίου, εν τω περιβόλω του οποίου ετάφησαν ταύτα υπό του νεωκόρου και τινος γραίας. Από του μεσονυκτίου (25 Αυγούστου) ήρχισαν καταφθάνοντα εκ Χανίων πολεμικά των Δυνάμεων περί δε τα εξημερώματα 13 θωρηκτά ήσαν ηγκυροβολημένα έξωθι του λιμένος. Την 8ην πρωινήν ο διοικητής Εδεχεμ έρχεται επί του “Καπερντάουν” και διαβεβαιοί τον κυβερνήτην, ότι η ησυχία της πόλεως θα διαφυλαχθή, τα στρατεύματα και οι χριστιανοί θα είναι εν ασφαλεία! και ότι δεν θα επισυμβώσι νέαι ταραχαί. Ο κυβερνήτης κατέστησεν αυτόν προσωπικώς υπεύθυνον δια παν έκτροπον, όπερ ήθελε συμβή.

Ο τουρκικός στρατός ουδέν έπραξεν, όπως εμποδίση είτε περιορίση τας θηριωδίας των βασιβουζούκων του Ηρακλείου, τουναντίον μάλιστα μετέσχεν ούτος της διαρπαγής και της λεηλασίας. Πάντες οι πρόξενοι των Μ. Δυνάμεων διαβεβαίωσαν τας Κυβερνήσεις των, ότι αι εν Ηρακλείω κακουργαίαι εγένοντο τη συναινέσει και τη συμπράξει των τουρκικών Αρχών. “Η αποτρόπαιος αύτη κωμωδία, έγραφεν ο Γεν. Πρόξενος της Γαλλίας, είχεν οργανωθή εκ των προτέρων και ο ρόλος εκάστου είχε κανονισθή εκ Κωνσταντινουπόλεως...”.

Τα αυτά και οι ναύαρχοι εν ταυτοσήμω εκθέσει ανεκοίνουν εις τας Κυβερνήσεις των: “Οι ναύαρχοι εισί πεπεισμένοι, ότι αι τουρκικαί Αρχαί, κατʼ επίφασιν εν τάξει, είναι η αιτία των ταραχών του Ηρακλείου... Ο Άγγλος διοικητής του Ηρακλείου βεβαιοί, ότι είδεν ιδίοις όμμασι τούρκους στρατιώτας πυροβολούντας κατά των άγγλων. Είναι επίσης εξηκριβωμένον, ότι ο Εδεχέμ την προηγούμενην της σφαγής εζήτησεν οδηγίας παρά του εν Χανίοις Δζεβάτ Πασσά περί του παρακτέου, όστις εις απάντησιν διέταξεν αυτόν να περιορίση τον στρατόν εις τον στρατώνα αφήνων τον όχλον να ενεργήση κατά βούλησιν.

Οι ενεχόμενοι εις τας σφαγάς παρεδόθησαν εις τας διεθνείς αρχάς· εκ τούτων οι μεν φονείς των άγγλων στρατιωτών, δέκα επτά τον αριθμόν, δικασθέντες εν Ηρακλείω υπό αγγλικού στρατοδικείου υπέστησαν τον διʼ αγχόνης θάνατον, οι δε μετασχόντες εις τας σφαγάς των χριστιανών παρεπέμφθησαν εις την διεθνή Επιτροπή, η οποία επίσης επετέλεσε γενναίως το έργον της. Τη 30 Νοεμβρίου, τη προτάσει του ρώσου ναυάρχου, οι ναύαρχοι απεφάσισαν να μη εκτελέσωσι τας υπολειπομένας θανατικάς αποφάσεις, όπως μετάσχωσι της χαράς, ην ο Τόπος ησθάνθη επί τω διορισμώ του Πρίγκιπος Γεωργίου”.

Τα εν τω λιμένι διαδραματισθέντα εξέθηκαν, ως ταύτα μοι αφηγήθη ο συμπολίτης ημών κ. Στυλ. Αλεξίου, όστις μέλλων να εγκατασταθή ως ελεγκτής του φορολογικού γραφείου υπήρξεν αυτόπτης μάρτυς των απαισίων εκείνων σκηνών.

“Τη 23 Οκτωβρίου/4 Νοεμβρίου συνετελέσθη η παράδοσις εις τους ναυάρχους όλων των υπηρεσιών· οι τούρκοι στρατιώται πλην των εναπομεινάντων, όπως παραλαβώσι το υλικόν, επεβιβάσθησαν εις τα πλοία· η τουρκική σημαία δεν εκυμάτιζε πλέον ειμή επί ενός σημείου, επί του φρουρίου των Χανίων, φρουρουμένη υπό ξένων στρατιωτών. Η αναχώρησις ούχ ήττον του τουρκικού στρατού δεν εγένετο άνευ επεισοδίων. Ως εξής ο γάλλος αντιναύαρχος Pottier εγνώριζε τα επεισόδια ταύτα τις την Κυβέρνησίν του: “Η αναχώρησις του στρατού συνετελέσθη κανονικώς εν Χανίοις. Εν Ηρακλείω, του Διοικητού αρνηθέντος να συμμορφωθή προς το τελεσίγραφον, ο άγγλος υποναύαρχος κατέλαβε τον στρατώνα και διατάσσει να οδηγηθή ο στρατός εις τον λιμένα οπόθεν επεβιβάσθη τη 24 Οκτ./5 Νοεμβρ. όπερ εγένετο άνευ συγκρούσεως· το τοιούτον έσχεν ως αποτέλεσμα, ότι ο άγγλος υποναύαρχος διέταξε την υποστολήν της τουρκικής σημαίας. Εν Γραμβούσα οι Ιταλοί εδέησε να προσφύγωσιν εις απειλάς. Εν Ρεθύμνη ο ρώσσος υποναύαρχος εδέησεν επίσης να προσφύγη εις απειλάς· πλήρης ικανοποίησις δεν εδόθη εισέτι αυτών, θέλει δε αναμφιβόλως ευρεθή εις την ανάγκην να ενεργήση, ως ο άγγλος υποναύαρχος. Εν τω γαλλικώ διαμερίσματι, τα πάντα διεξήχθησαν καλώς εν Σιτεία και Σπιναλόγγα. Αλλʼ εν Ιεραπέτρα αι Αρχαί δεν ηθέλησαν να υποχωρήσωσιν ειμή εις ομοίωμα χρήσεως βίας. Συνέβη το αυτό και δια την παράδοσιν του πύργου και των πυλών της πόλεως”.