
Η 25ης Αυγούστου, λίγες ημέρες μετά τη σφαγή των χριστιανών το 1898
Ίσως είναι η πρώτη φωτογραφία που τραβήχτηκε στον κεντρική οδό που οδηγούσε στο κέντρο του Ηρακλείου, λίγες ημέρες μετά τις φοβερές σφαγές που εξελίχθηκαν στην περιοχή, την Τρίτη 25 Αυγούστου 1898. Ο δρόμος των Μαρτύρων της 25ης Αυγούστου, όπως ονομάστηκε αργότερα στη μνήμη των εκατοντάδων θυμάτων, είναι γεμάτος ερείπια. Όχι μόνο γκρεμισμένα κτίρια.
Αυτά παρέμειναν έτσι για πολύ καιρό. Υπάρχουν όμως ακόμα πάνω στο οδόστρωμα οι πέτρες που έπεσαν από τα κατεστραμμένα κτίρια. Ο δρόμος δεν έχει καθαριστεί. Αυτό ακριβώς μαρτυρά ότι δεν έχουν περάσει παρά ελάχιστες ημέρες από τότε που έγινε η μεγάλη σφαγή, η οποία και οδήγησε, επιτέλους, τις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις στην απόφαση να επιβάλουν στην Τουρκία να εγκαταλείψει την Κρήτη και να εφαρμοστεί το καθεστώς της αυτονομίας, υπό την επικυριαρχία του σουλτάνου.
Δεν γνωρίζομε ποιος ήταν ο φωτογράφος. Ίσως ήταν κάποιος από το εξωτερικό, από τους πολλούς που εκείνο το διάστημα ήλθαν στην πόλη, μετά τα γεγονότα τα οποία προκάλεσαν αίσθηση σʼ όλη την Ευρώπη. Η φωτογραφία υπάρχει στα γερμανικά αρχεία της εποχής, με την ένδειξη ότι το στιγμιότυπο απαθανατίστηκε λίγο μετά την καταστροφή του 1898. Δεν αναφέρει πάντως συγκεκριμένη ημερομηνία.
Αν συγκρίνομε τη φωτογραφία με άλλες της εποχής, όπως αυτή που δημοσιεύσαμε στο σαλόνι του ένθετου αφιερώματος για τις σφαγές, το οποίο κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβριο του 2008, μπορούμε να διαπιστώσομε πόσο κοντά στα γεγονότα είναι η φωτογραφία των γερμανικών αρχείων της εποχής. Κι εκείνη τραβήχτηκε λίγο καιρό μετά τις σφαγές, αλλά ο δρόμος πλέον είναι καθαρός από τις πέτρες και τα συντρίμμια, παρά το γεγονός ότι τα κτίρια παρουσιάζουν την ίδια ακριβώς εικόνα. Άρα η σημερινή μας εικόνα είναι προγενέστερη. Για να γίνουν, μάλιστα, οι συγκρίσεις αναδημοσιεύομε τη φωτογραφία εκείνη, όπως και μια ακόμα που είχαμε φιλοξενήσει στο ίδιο ένθετο και απεικονίζει την περιοχή κατά την υποδοχή του Ύπατου Αρμοστή της Κρήτης πρίγκιπα Γεωργίου, τον Μάρτιο του 1899. Κι εδώ, φυσικά, ο δρόμος δεν έχει ερείπια, ενώ τα κτίρια παραμένουν όπως ακριβώς και στις άλλες δύο. Τα κτίσματα κατεδαφίστηκαν αργότερα και στη θέση του ανεγέρθηκαν άλλα νεοκλασικά, πολλά από τα οποία υπάρχουν και σήμερα. Επί δεκαετίες ο δρόμος χαρακτηριζόταν «οδός πλάνης», καθώς τα νέα κλασικά κτίσματα, που αντικατέστησαν όσα βλέπομε στις εικόνες, έδιναν μια άλλη εικόνα στην πόλη. Όσοι έρχονταν με τα πλοία κι ανέβαιναν στην πόλη από την 25ης Αυγούστου, αντίκριζαν τα νεοκλασικά της περιοχής, είχαν την πλάνη ότι το Ηράκλειο είχε αυτή την εικόνα. Προχωρώντας, όμως, προσγειώνονταν στην πραγματικότητα, βλέποντας το τσιμέντο και τις πολυκατοικίες που είχε η πόλη…
Τα γεγονότα ξεκίνησαν το απομεσήμερο της Τρίτης 25 Αυγούστου του 1898. Λίγο μετά τις 2 το μεσημέρι, όταν η ολιγάριθμη – παρά το κλίμα που είχε διαμορφωθεί στο Ηράκλειο και τις πληροφορίες για επεισόδια από την πλευρά των Τουρκοκρητικών- αγγλική περίπολος επιχείρησε για δεύτερη φορά την ίδια μέρα να εγκαταστήσει τους χριστιανούς υπαλλήλους του φορολογικού γραφείου στο λιμάνι. Η κίνηση ήταν συμβολική, αλλά και ουσιαστική. Με τον τρόπο αυτό ένα κέντρο εξουσίας αλλά και εσόδων για την οθωμανική διοίκηση, θα περιερχόταν στον έλεγχο των ΜΕΔ και της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κρήτης. Και παράλληλα θα εξασφαλίζονταν έσοδα για τη λειτουργία του προσωρινού πολιτεύματος. Στα Χανιά και το Ρέθυμνο η παράδοση των γραφείων είχε ήδη γίνει, χωρίς να υπάρξει κανένα επεισόδιο. Στο Ηράκλειο οι Άγγλοι δεν είχαν λάβει τα μηνύματα και αντιμετώπισαν με χαλαρότητα ή ακόμη και υπεροψία τις προειδοποιήσεις για αντίδραση του μουσουλμανικού όχλου. Ο τούρκικος όχλος αντέδρασε, επιτιθέμενος αρχικά κατά της αγγλικής περιπόλου, και στη συνέχεια κατά των χριστιανών, καίγοντας και καταστρέφοντας ό,τι έβρισκε στο διάβα του. Οι νεκροί εκείνης της ημέρας ήταν εκατοντάδες. Δεν προσδιορίστηκε όμως ακριβώς ο αριθμός τους. Ούτε τότε, ούτε στη συνέχεια. Ανάμεσα στα θύματα ήταν 17 Άγγλοι στρατιωτικοί, ο υποπρόξενος της Αγγλίας Λυσίμαχος Καλοκαιρινός, ο πρώην βουλευτής του Ηρακλείου Ζαχαρίας Θειακάκης, τα αδέλφια του μετέπειτα προέδρου του δημοτικού συμβουλίου Ηρακλείου και αρμοστή της Σμύρνης Αριστείδη Στεργιάδη. Πολλές οικογένειες χάθηκαν εκείνη την ημέρα. Σύσσωμες… Στη συνέχεια, στο πλαίσιο της στήλης «Τα κείμενα των κορυφαίων» θα αναδημοσιεύσομε ένα κείμενο του τότε αρχιμανδρίτη κι αργότερα μητροπολίτη Κρήτης Τιμόθεου Βενέρη με το οποίο περιγράφονται τα δραματικά γεγονότα, που οδήγησαν στην απελευθέρωση της Κρήτης από τους Τούρκους. Με τον τρόπο αυτό θα έχομε, παράλληλα με τη δημοσίευση των ιστορικών φωτογραφιών, μια εικόνα για την ημέρα που έγραψε αλλά και άλλαξε την ιστορία.

