Ο Μανόλης Τσικαλάς, στο εισαγωγικό του σημείωμα εξηγεί:

“Ο Λασιθιώτης του Οροπεδίου το μελτέμι το προφέρει “μερτέμι” με ευδιάκριτο το “ρω”. Τελευταία, να λέμε την αλήθεια, δεν το πιάνει στο στόμα του, γιατί δεν έχει πια τη χρεία του όπως παλιά, που έπινε νερό στʼ όνομά του, όμως καλού-κακού έχει κρατήσει μια βαθιά ανάσα μέσα του, ως απόδειξη της ναυτοσύνης του. Θυμούμαι σαν τώρα τον κύρη μου να λέει όταν ήθελε να εκφράσει την εκτίμησή του για κάποιο δουλευτή του καιρού του: “... αυτός είναι παλιός ναυτικός. Εχει φάει ο κώλος του πίσσα!”. Κι αλήθεια, οι Λασιθιώτες αν και ορεσίβιοι, είχανε καθημερινή σχέση με τους ανέμους, τα μελτέμια, τις τραμουντάνες, τους ρέφουλες, τα ανεμοτσάφουρα, αλλά και με τα συγύρια του καραβιού, τα ξάρτια, τʼ αντενάκια, τα πανιά, τα τιμόνια, τʼ αξόνια, τα έμβολα, τα βίντσα, τις γούμενες. Δεν είναι τυχαίο που ο Ελύτης, ο ποιητής, σε μια αγαπημένη εικαστική δημιουργία του, ονειρεύτηκε τους ανεμόμυλους του Λασιθιώτικου κάμπου, κολλητά σε μια θάλασσα του Αιγαίου με ψαρόβαρκες!

Ας είναι ʽδα, που ʽλεγε κι ο μακαρίτης ο Σκορδαλός.

Το μελτέμι, λέξη τούρκικη (meltem), “οι ετησίαι” της καθαρεύουσας, είναι άνεμος βόρειος έως βορειοδυτικός που πνέει το καλοκαίρι στην ανατολική Μεσόγειο, όμως δεν είναι τραμουντάνα ούτε μαΐστρος. Στο Λασίθι, αν εξαιρούσες κάποιες μέρες με άπνοια ή ισχυρούς ανέμους, το φαινόμενο είχε μια περιοδικότητα και μια κανονικότητα, από τις δέκα το πρωί ως τις έξι το απόγευμα, ώστε να κινεί τους χιλιάδες ανεμόμυλους και να ξεχωρίζει τα άχυρα από το μάλαμα. Οταν το μελτέμι άρχιζε να σηκώνει, αισθανόσουν τη ζωοποιό δράση του, που την προμηνούσανε ζωντανά και άψυχα σα να παίρνανε το διορισμένο τους νεφέσι. Τα στάρια θρόιζαν, τα καματερά σήκωναν με απορία τους λαιμούς κι ακόμη τα πανιά των μύλων φουρφούριζαν και σε λίγο φέρνανε βόλτα φουσκωμένα σαν ψωμιά ανεβατά και πλήθαιναν κι οι ψυχές των ανθρώπων μπροστά στο ολοφάνερο θαύμα.

Τώρα πια δεν υπάρχουν ανεμολόγοι να το προϋπαντήσουν, ούτε τα στάρια, ούτε τα καματερά, ούτε τα πανιά των μύλων, ούτε το “λάλον ύδωρ” της στέρνας κι έτσι σα να άλλαξε στράτα και το μελτέμι, αφού δεν καλημερίζουνε τον ερχομό του! Οι λέξεις φυτρώνουν πάνω στη ρέουσα αίσθηση του παρόντος. Χωρίς το έδαφός τους χάνουν τον τύπο τους και την εκφραστική τους “ειδή”, με αποτέλεσμα και η ζωή να χάνει σε αίσθηση και ποιότητα.

Ομως παρά τις μεταβολές των συνθηκών της ζωής του Λασιθιώτη, που τον απάλλαξαν από την τυραννία, αλλά συγχρόνως του στέρησαν τον επίγειο παράδεισο, το μελτέμι εξακολουθεί να συνέχει ως συναισθηματικό πίλημα την ψυχή του.

Την ίδια αυτή πνοή, που έχει κάνει κοίτη μέσα μου από τον καιρό της αθωότητας ιοντισμένη από μια Κρήτη απαιτητική και πολύτροπη, αφήνω σήμερα ελεύθερη να διαπεράσει τις αισθήσεις και πάντα τα εντός”!