Αρχικές παρατηρήσεις για το σημείο απόβασης των Αράβων του Αbu Hafs Omar στην Κρήτη πραγματοποίησε ο καθηγητής, Νίκος Γιγουρτάκης. Η έλλειψη του τοπωνύμιου Χάρακας σε ακρωτήριο της Κρήτης αποτέλεσε τροχοπέδη για τους ερευνητές να εντοπίσουν το παραπάνω σημείο.

Η ιστορική υπόθεση -η οποία και επικράτησε έκτοτε- πως το ακρωτήριο Χάραξ ήταν το ακρωτήριο Λίθινο στα νότια του κόλπου της Μεσαράς άρα και η αποβίβαση έγινε κάπου στον ευρύτερο χώρο του κόλπου της Μεσαράς, Μάταλα, Αγία Γαλήνη ή κάπου έστω σε αυτήν την εκτεταμένη ακτή.

Μεταξύ άλλων ο κ. Γιγουρτάκης τόνισε:

Είναι αλήθεια ότι δεν έχει διασωθεί το τοπωνύμιο Χάρακας σε ακρωτήριο; Πράγματι, στην προφορική μνήμη των Κρητών δεν παραμένει κάποια τέτοια αναφορά ή έστω μνεία. Η Ατ. Μιχελογιαννάκη-Καραβελάκη στο βιβλίο της Τοπωνύμια Κρήτης, Σεργιάνι στη Βιάννο, δεν βρίσκει τοπωνύμιο με το όνομα Χάρακας στην ευρύτερη περιοχή της Βιάννου. Όμως, η προσεκτική εξέταση χαρτών της ενετοκρατίας μάς αποκαλύπτει -όχι χωρίς έκπληξη- πως ακριβώς στα νότια παράλια εικονίζεται ευδιάκριτα η ονομασία Χάρακας και αφορά ακρωτήριο.

Αξιολογώντας τις πληροφορίες των χαρτών διαπιστώνουμε ότι σε όλες τις περιπτώσεις η θέση Χάρακας (Characas του Basilicata) βρίσκεται στα νότια παράλια της Βιάννου ανάμεσα στη Δέρματο, εκβολές Αναποδάρη δυτικά και ανατολικά Καστρί του Κερατόκαμπου. Αξιοσημείωτο είναι ότι δεν υπάρχει σύγχυση με το Καστρί ή άλλο οχυρό, όπως το Κέρατο για παράδειγμα. Οι χάρτες αυτοί με ακρίβεια καταγράφουν τα παράλια της Κρήτης, ώστε να επέχουν χρησιμότητα ναυσιπλοΐας και γνώσης των ευλιμένων ακτών του νησιού. Σημειώστε πως μόνο στην περίπτωση του Boschini έχουμε αντιγραφή από τον χάρτη του Basilicata. Οι υπόλοιποι είναι αυτόνομα δημιουργήματα.

Για ποια θέση ακριβώς πρόκειται; Αντιστοιχίζοντας το σημείο στο σημερινό χάρτη της Κρήτης βρίσκουμε αυτήν τη θέση... (Google).

Στα 2003 η Πόπη Γκαλανάκη απευθύνεται στον Βασ. Χρηστίδη για να μεταφράσει μια επιγραφή που βρέθηκε χαραγμένη πάνω σε μαρμάρινη επιγραφή στη θέση όπου εντοπίστηκε παλαιοχριστιανική βασιλική στην κοιλάδα του ποταμού που εκβάλλει στην παραλία του Τσούτσουρου, μόλις 500 μ. από την ακτή. Πρόκειται για ανασκαφικό εύρημα της ΚΓ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων που αναγνωρίστηκε σαν τμήμα ευρύτερου κτίσματος παλαιοχριστιανικής βασιλικής. Το μαρμάρινο κατασκεύασμα χαρακτηρίστηκε σαν «άμβωνας» της εκκλησίας. Πάνω του σε τρεις πλευρές του όρθιου παραλληλεπίπεδου βρίσκεται χαραγμένη με έντονους αδρούς χαρακτήρες αραβική επιγραφή. Ο κ. Χρηστίδης έχει μεταφράσει μέρος της. Είναι νεκρική επιγραφή και αναφέρει τον θάνατο κάποιου Abdala Umar ibn Hakim που στα 716 πέθανε εκεί. Καταλαβαίνετε τη σημασία του ευρήματος. Η παραλία και το πρωτοβυζαντινό πόλισμα εκεί όπου ήταν η αρχαία Ίνατος, επίνειο της αρχαίας Πριανσού, αποτέλεσε τον χώρο στρατωνισμού, αποβίβασης ή τουλάχιστον παραμονής αραβικής ομάδας που σίγουρα επέστρεφε από εκστρατεία με τη χρονολογία να συμπίπτει με τη β΄ πολιορκία της Κων/λης από τους Άραβες (715-718). Η πόλη της Ινάτου ήδη από τα πρώιμα βυζαντινά χρόνια είχε αποκτήσει βαρύνουσα σημασία ως λιμάνι των νότιων παραλίων και είχε υποσκελίσει την «μητρόπολή» της Πριανσό κατά τον Sanders. Έχουμε δεδομένη την τεκμηρίωση προγενέστερης (από την οριστική απόβαση), «επίσκεψης» αραβικών δυνάμεων στα συγκεκριμένα παράλια.

Ας εξετάσουμε τη γεωμορφολογία της περιοχής: Πρόκειται για ένα σύνολο παραλιών συνολικού μήκους 11,5 χλμ. από τον Τσούτσουρο στα δυτικά μέχρι τον Κερατόκαμπο και Άρβη στα ανατολικά. Αν και αμμώδεις παραλίες μόνο η παραλία δυτικά του βράχου όπου ήταν ο Χάρακας και ανατολικά της εκβολής του Αναποδάρη έχει το κατάλληλο βάθος για να προσεγγίσουν πλοιάρια ενώ η μεγαλύτερη σε μήκος παραλία της Δέρματου είναι ρηχή με βραχώδη βυθό σποραδικά. Δεν είναι τυχαίο ότι αυτήν την παραλία επέλεξε η βρετανική κατασκοπία στο 1942 για την αποβίβαση κι επιβίβαση φορτίων και ανθρώπων από τη Μέση Ανατολή, συγκεκριμένα την Αλεξάνδρεια, έχοντας με λεπτομέρεια βυθομετρήσει την περιοχή. Αν και σε πρώτη ματιά οι αμμώδεις παραλίες του Κερατόκαμπου και του Τσούτσουρου προσφέρονται για απόβαση υπάρχουν οι εξής περιορισμοί:

- Στον Τσούτσουρο σίγουρα υπήρχε κατοίκηση και πιθανόν φρουρά έστω και υποτυπώδης, γεγονός απαγορευτικό για αιφνιδιαστική αποβίβαση. Η παραλία της Δέρματου, όμως, είναι αόρατη χωρίς δυνατότητα εποπτείας από τα παράλια του Τσούτσουρου.

- Από τον Κερατόκαμπο, την Άρβη ανατολικότερα, την Ψαρή Φοράδα ακόμα πιο ανατολικά και τον Τσούτσουρο στα δυτικά δεν υπάρχει απρόσκοπτη δίοδος προς την ενδοχώρα του Ηρακλείου (Μεσαρά, Πεδιάδα). Εδώ πρέπει να εξηγήσουμε ότι η μορφολογία του χώρου σαν μοναδική «ωφέλιμη διαδρομή», (σαν τέτοια εννοούμε τη διαδρομή με το μικρότερο κόστος σε ιπποδύναμη, με την κατά το δυνατόν σύντομη απόσταση, όπου μπορούν να βαδίσουν φορτωμένα ζώα και άμαχος πληθυσμός. Τέτοια διαδρομή προσφέρεται μόνο από την παραλία της Δέρματου μέσα από το άνοιγμα που διαμορφώνει ο Αναποδάρης που είναι και η μόνη βατή διαδρομή, για τα άλογα, όπως με διαβεβαίωσε ο σύγχρονος οδηγός έφιππων περιπλανήσεων Μανόλης Φραγκάκης ο οποίος φτάνει από το Αβδού μέσω Λύκτου, ημιορεινής διαδρομής στη δυτική ρίζα του όρους Δίκτη, δίπλα από το Δεμάτι και μέσα από τον Αναποδάρη στη Δέρματο. Επιβεβαίωσε έτσι τις παρατηρήσεις μας.

Έτσι, η μόνη κατάλληλη περιοχή για αποβίβαση μεγάλου αριθμού πλοίων είναι η παραλία που υποδείξαμε.

Ας λάβουμε υπόψη μας επιπλέον, ότι η περιοχή της Βιάννου διατηρεί αξιόλογο αριθμό τοπωνυμίων που ανάγονται στην αραβική γλώσσα.

Και με δεδομένους τους παραπάνω περιορισμούς το μόνο σημείο κοντά σε άφθονο νερό και με διαθέσιμη αρκετή έκταση για να στηθεί στρατόπεδο είναι ο παραλιακός κάμπος της Δέρματου . Ιδανικός χώρος για την προσωρινή ή και μόνιμη εγκατάσταση αφού η έκταση είναι πολύ άνετη, χωρίς ψηλούς λόφους γύρω που θα μπορούσαν να μετατραπούν σε οχυρά στρατιωτικής δύναμης, με ιδανικό χώρο για καλλιέργεια, άφθονα νερά πηγαία και σε πηγάδια. Ο χώρος αυτός μέχρι και τον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο αποτελούσε τον σιτοβολώνα της Βιάννου μαζί και με τμήμα του Κερατόκαμπου για τα χωριά Χόνδρος, Κάτω και Άνω Βιάννος.

Συνεκτιμώντας τα παραπάνω γεωμορφολογικά χαρακτηριστικά της περιοχής μπορούμε να οδηγηθούμε σε κάποιες διαπιστώσεις στρατηγικού χαρακτήρα:

-Δεν θα περίμενε κανείς σοβαρός μελετητής η οριστική αποβίβαση του συμπαγούς όγκου των αράβων προσφύγων (όπου σε αυτόν βρίσκονται παιδιά, γυναίκες και άλλοι μη μάχιμοι) να γίνει με προχειρότητα αλλά εύλογα περιμένει κανείς να φτάσουν σε σημείο σχετικά αόρατο από τα σημεία άμυνας. Τέτοιες ακτές ήταν μόνο αυτές της Βιάννου προφυλαγμένες από τη λοφοσειρά της Βιάννου και τα Αστερούσια στα δυτικά. Η πεδιάδα της Δέρματου αποτελεί τον ιδανικό, λοιπόν, χώρο στρατωνισμού, ώστε προετοιμασμένοι έχοντας εξασφαλίσει προσωρινά τους αμάχους να μπορέσουν να στραφούν στην ενδοχώρα με στόχο, όχι βέβαια την πρωτεύουσα αλλά τα βόρεια παράλια, εκεί που και άλλοτε είχαν επιτεθεί χωρίς αποτέλεσμα στο πόλισμα που σήμερα βρίσκεται το Ηράκλειο. Αφού εγκαταστάθηκαν εκεί, έχοντας σαν ορμητήριο τον Χάνδακα επεξέτεινα με τη βία ή αλλιώς την εξουσία τους και στην υπόλοιπη Κρήτη.

- Το τοπωνύμιο Χάραξ παρέμεινε ως ανάμνηση του στρατοπέδου που έστησαν οι Αραβες στην περιοχή. Και να, που δεν ξεχάστηκε αλλά σωζόταν κατά τον 16ο και 17ο αι. όταν συντάσσονταν οι χάρτες των παραλίων της Κρήτης για να αντιμετωπίσουν την τούρκικη απειλή.

Μια επίσκεψη στον χώρο είναι απαραίτητη για να αποκτήσουμε την εποπτεία της περιοχής. Πώς είναι τέλος πάντων αυτός ο χώρος;

Ένα εντυπωσιακό βραχώδες έξαρμα με τη μορφή ακρωτηρίου που προβάλλει στη θάλασσα και σχηματίζει ένα σύμπλεγμα σκοπέλων σε ύψος 35 μέτρων. Ο βράχος αυτός από τη μεριά της θάλασσας έχει μεγάλους σπηλαιώδεις σχηματισμούς απρόσιτους από τη στεριά. Είναι ο βράχος «του Ληστή» για τους ντόπιους. Σε επιτόπια έρευνα βρίσκουμε στην επιφάνεια του βράχου διαμορφωμένο επίπεδο με ίχνη οχυρής κατασκευής του παρελθόντος (οπωσδήποτε πριν την τουρκοκρατία). Η κεραμεική που αναγνωρίζουμε στην επιφάνεια ανάγεται στα βυζαντινά χρόνια και στην γεωμετρική πιθανόν περίοδο. Μια τέτοια κατασκευή αποτελεί ένδειξη πως η θέση αξιοποιήθηκε για την ανταλλαγή σημάτων-πληροφοριών πιθανόν ως καμινόβιγλα οπωσδήποτε ως χώρος για την εποπτεία της περιοχής σε συνδυασμό με τα μεγαλύτερα οχυρά που συνδέονται με τα νότια παράλια της Βιάννου.

Μετά την αποκατάσταση της βυζαντινής κυριαρχίας στην Κρήτη από το 961 κ.ε. η περιοχή έτυχε ιδιαίτερης προσοχής όσο αφορά τον αμυντικό σχεδιασμό. Το οχυρό του Κέρατου 600 μ. ακριβώς πάνω από την παραλία του Κερατόκαμπου στην πραγματικότητα εποπτεύει μια ευρύτερη περιοχή ακτών συνολικού μήκους 24 χλμ. Σε συνδυασμό με το σημαντικότατο Ριζόκαστρο στην ενδοχώρα (αργότερα Belvedere των Ενετών), ελέγχεται η πρόσβαση από και προς τα νότια παράλια της Βιάννου της ανατολικής Μεσαράς και κατά συνέπεια η επικοινωνία με την ενδοχώρα του Ηρακλείου.

Η ιδιαίτερη βαρύτητα που δόθηκε στη Β΄ βυζαντινή περίοδο με την ίδρυση δύο σημαντικών οχυρών αποτελεί ένδειξη ότι ο αμυντικός σχεδιασμός της βυζαντινής εξουσίας διατηρούσε τις μνήμες του χώρου απόβασης των Αράβων που τελικά εγκαταστάθηκαν τον 9ο αι. στην Κρήτη.