Οι ολίγοι οι οποίοι κρατούν εις την δουλείαν και εκμεταλλεύονται τους πολλούς, οσάκις γίνεται λόγος περί ελευθερίας και ελευθέρων θεσμών, έχουν πάντοτε ετοίμην την πρόφασιν ότι ο λαός δεν είναι ώριμος δια την ελευθερίαν. Αυτό ελέγετο και λέγεται εις όλα τα αυταρχικά κράτη. Και όσοι τους επίστευον νομίζουν ότι ευρίσκουν απόδειξιν και επικύρωσιν των δισταγμών των εις την σημερινήν κατάστασιν της Ρωσσίας. Ορίστε πού τους έφεραν αι άωροι και υπερβολικαί ελευθερίαι.
Αλλʼ η σημερινή κατάστασις της Ρωσσίας δεν είνε αποτέλεσμα της ελευθερίας. Και αυτή είνε αποτέλεσμα του δεσποτισμού. Όλαι αι κακίαι αι οποίαι αφηνίασαν σήμερον εις την Ρωσίαν εκαλλιεργήθησαν και ανεπτύχθησαν υπό την αιγίδα και το κνούτον του Τσαρισμού. Και αυτή η τρομοκρατική κορφή και αι άκραι ιδέαι της επαναστάσεως είνε αποτέλεσμα της μακρας πιέσεως των συνειδήσεων υπό της τυραννίας.
Δια τούτο θα είνε ευτύχημα δια τον κόσμον, εάν η μεγάλη κοινωνική μεταβολή, την οποίαν παρασκευάζει ο Σοσιαλισμός και η οποία όπως δήποτε θα έλθη, δεν έλθη ως έκρηξις και ως ρήξις φραγμών και αντιστάσεων βιαίων, αλλʼ ως φυσιλογική μεταβολή και ως αναγνώρισις του αναποδράστου και της ανάγκης. Διότι τότε αληθώς υπάρχει κίνδυνος να επικρατήσουν ή να θελήσουν να επιβληθούν ιδέαι άωροι ακόμη, μη δυνάμεναι να προσαρμοσθούν εις την σημερινήν κατάστασιν της ανθρωπότητος, ότε όχι μόνον καταστροφάς και απισθοδρόμησιν θα φέρουν, αλλά και θα ζημιώσουν τας ιδέας της ελευθερίας και της δικαιοσύνης.
Ως αρχαί όμως η ελευθερία και η δικαιοσύνη δεν είνε, ούτε ήσαν ποτέ πρόωροι. Δεν είνε ούτε ήσαν ποτέ πρόωροι. Δεν είνε λογικόν ότι οι λαοί δύνανται να προπαρασκευασθούν εις την δουλείαν δια να γίνουν κατάλληλοι δια την ελευθερίαν. Διατί λοιπόν τους κρατούν εις την δουλείαν και εις ανελεύθερον πολιτικόν βίον, με την πρόφασιν ότι δεν είνε ώριμοι δια την ελευθερίαν; Πού θέλουν να διδαχθούν την ελευθερίαν; Εις το σχολείον της τυραννίας; Η λογική των είνε ανάλογος με την λογικήν του σχολαστικού όστις φοβούμενος μη πνιγή απεφάσισε να μη εισέλθη εις το νερόν, αν προηγουμένως δεν εμάνθανε να κολυμβά.
Αλλʼ είνε ποτέ πρόωρος η ανάγκη του αέρος και του ηλίου; Ποίος δύναται να είπη ότι διʼ ένα αριθμόν ανθρώπων, δια μίαν τάξιν ανθρώπων είνε πρόωρον να εξέρχονται εις τον ελεύθερον και καθαρόν αέρα και νʼ απολαμβάνουν το φως και το θάλπος του ηλίου; Η ελευθερία και η δικαιοσύνη είνε εξ ίσου φυσικά δικαιώματα και ανάγκαι αδιαφιλονείκητοι όλων των ανθρώπων. Δικαιώματα τα οποία τους εστέρησεν η συμμαχία της πλεονεξίας και της βίας με μίαν ηθικήν, ήτις συμβουλεύει εις τους αδικουμένους υποταγήν εις την μοίρα των και εγκαρτέρησιν εις την αθλιότητα, με την ελπίδα ότι θα δικαιωθούν εις μίαν άλλην ζωή. Οι αδικούντες διʼ ολοκλήρου συστήματος μύθων, πλανών και μορμολυκείων, κατόρθωναν επί αιώνας αιώνων να τους κρατούν ευπειθείς εις τας αλύσσεις των. Αλλά το φως της ελευθερίας εφώτισεν τον σκοτεινόν και πολύπλοκον μηχανισμόν της πλάνης. Και οι αδικούμενοι είδαν και ενόησαν ότι δεν είνε θύματα δυνάμεως υπερφυσικής και ακαταγωνίστου, της Μοίρας ή του Διαβόλου, αλλά της ανθρωπίνης πλεονεξίας και πονηρίας. Είδαν και ενόησαν ότι μεταξύ εκμεταλλευτών και εκμεταλλευομένων, μεταξύ προνομιούχων και αποκλήρων, δεν υπάρχει άλλη διαφορά από εκείνην την οποίαν εδημιούργησεν η πλάνη και το ιδιοτελές ψεύδος.
Τι άλλο εχρειάζετο δια να είνε ώριμος ο κόσμος δια την δικαιοσύνην παρά να εννοήσουν οι αδικούμενοι ότι αδικούνται παρʼ ανθρώπων και ότι δύνανται να καταλύσουν την αδικίαν; Η ώρα εκείνη φαίνεται έφθασε και αν δεν έφθασε δεν θα βραδύνη. Δεν λέγω ότι πρόκειται να μεταβληθή εκ βάθρων το πολιτικόν κοινωνικόν καθεστώς. Τόσον μεγάλη μεταβολή ούτε πολύ πιθανόν είνε να γίνη δια μιας, ούτε πρέπει να το ευχώμεθα. Διότι οικοδόμημα τόσων αιώνων δεν δύναται νʼ αντικατασταθή εκ του προχείρου. Πρόχειρον δε και ακατάρτιστον δύναται να θεωρηθή ακόμη το υλικόν το οποίον έχει παρασκευασθή δια την οργάνωσιν της νέας κοινωνίας. Απόδειξις ότι δεν υπάρχει σοσιαλισμός, αλλά πολλοί σοσιαλισμοί.
Αλλʼ η αρχή της δικαιοσύνης δύναται να τεθή από τούδε ως θεμέλιον και ως ρυθμιστής. Και όπως ανεγνωρίσθη ήδη η αρχή της ισότητος ενώπιον του Νόμου, νʼ αναγνωρισθή και η αρχή της ισότητος εις τα φυσικά δικαιώματα, τα δικαιώματα της ζωής, της δυνατής ευτυχίας και της αναπτύξεως των δυνάμεων τας οποίας έχει έκαστος. Διατί να υπάρχουν άνθρωποι αποθνήσκοντες της πείνης και του ψύχους, ενώ η γη δίδει διʼ όλους τα μέσα της ζωής και της δυνατής ευτυχίας; Διατί να καταστρέφονται εις την δυαστυχίαν και εις τον άνισον αγώνα της ζωής υπάρξεις, εξ ων ίσως υπό ανετωτέρους όρους θα προήρχοντο συντελεσταί της γενικής προόδου; Διατί εκ τυχαίου ή κληρονομικού αιτίου να έρχονται εις την επιφάνειαν οι φαύλοι, οι ανάξιοι και ασήμαντοι, να εμποδίζουν δε και τους έχοντας αξίαν να προχωρήσουν εις τον προορισμόν των; Και πόσα άλλα τοιαύτα διατί δύνανται να παραταχθούν;
Διαβάτης
(“Εμπρός”, 21 Ιανουαρίου 1918).

