Επιστολή πρώτη
Hauteville House,
6/18 Νοεμβρίου.
Με κατένυξεν η γενναία πρόσκλησις του εντίμου και ευγλώττου συντάκτου της “Ανατολής”. Είπατε προς αυτόν τούτο, αγαπητέ μου εξόριστε. Δυστυχώς, ήτο λίαν αργά.
Πανταχόθεν αναγγέλλεται η καταστολή της επαναστάσεως.
Και έτερον ακόμη μέλλον λαού ανατείλαν φεύ! και δύσαν.
Το κατʼ εμέ, τετάρτην ήδη φοράν τοιαύτη πρόσκλησις μοι έρχεται κατόπιν εορτής από δύω ετών. Οι επαναστάται του Αΐτη, της Ρωμουνίας και της Σικελίας απηυθύνθησαν προς εμέ, αλλά πάντοτε βραδέως. Ο θεός γινώσκει εάν θα υπηρέτουν αυτούς μετά ζήλου! Αλλά δεν ηδυνάμεθα να συνεννοηθώμεν κάλλιον; Διατί οι άνδρες της ενεργείας δεν φωτίζουσι τους άνδρας της προόδου; Διατί οι μαχηταί του ξίφους δεν συνεννοούνται μετά των μαχητών της ιδέας;
Πριν και ουχί μετέπειτα έπρεπε να επικαλεσθώσι την συνδρομήν ημών. Εγκαίρως μανθάνων τα τρέχοντα, θα έγραφον εν αρμοδία ώρα και τα πάντα θα συνετέλουν εις την γενικήν επιτυχίαν της επαναστάσεως και εις την παγκόσμιον απελευθέρωσιν. Γνωστοποιήσατε τούτο εις τον έντιμον υμών φίλον, και δέξασθε τον βραδυν, αλλʼ εγκάρδιον χαιρετισμόν μου.
ΒΙΚΤΩΡ ΟΥΓΚΩ
(ΠΑΛΙΓΓΕΝΕΣΙΑ 26 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 1866)
Επιστολή δεύτερη
Hauteville House,
2 Δεκεμβρίου. (ε.ν. 1866)
“Κραυγή έρχεται προς με εξ Αθηνών. Εκ της πόλεως του Φειδίου και του Αισχύλου με καλούσι, χείλη δε προφέρουσι το όνομά μου. Τις εγώ, όπως τοιαύτης αξιωθώ τιμής; Μηδέν. Εις ηττημένος. Και προς εμέ απευθύνονται τίνες; Νικηταί. Ναι, ήρωες Κρήτες, καταδυναστευόμενοι της σήμερον εστέ οι νικηταί του μέλλοντος. Εγκαρτερείτε. Και καταπνιγέντες θριαμβεύσατε. Η διαμαρτύρησις, η εν τη αγωνία, είναι δύναμις· είναι η ενώπιον του Θεού έκκλησις, ενώπιον του Θεού του ανατρέποντος, τι; τους μονάρχας.
Οι παντοδύναμοι ούτοι, ους έχετε καθ΄υμών, αι συμμαχίαι αύται τυφλών δυνάμεων και προκαταλήψεων πεισμόνων, αι αρχαίαι αύται ένοπλοι τυραννίαι, φέρουσι πρώτιστον προσόν τούτο, ότι διʼ ευκολίας παραδόξου ναυαγούσι. Την τιάραν επί της πρύμνης, το καβούκιον επί της πρώρας· φέρον, το γηραιόν μοναχικόν σκάφος κάμνει νερά. Την στιγμήν ταύτην καταβυθίζεται εν τω Μεξικώ, εν τη Αυστρία, εν τη Ισπανία, εν τω Αννοβέρω, εν τη Σαξωνία, εν Ρώμη και αλλαχού. Εγκαρτερήσατε! Δυνατόν να ηττηθήτε. Αλλʼ επαναστάσεώς τινος καταπνιγείσης δεν σημαίνει ότι και το δόγμα αυτής κατηργήθη. Τετελεσμένον ουδέν εκτός του δικαίου. Τα γεγονότα ουδέποτε συντελούνται. Διαρκώς ασυντέλεστα μένοντα, το παραπλήρωμα αφίνουσιν εις το δίκαιον. Το δίκαιον είναι ακαταβύθιστον. Τα κύματα των γεγονότων περώσιν υπέρ αυτό· και αυτό επαναφαίνεται. Η Πολωνία, πνιγείσα, επιπλέει. Ιδού επί εννενήκοντα τέσσερα έτη η ευρωπαϊκή πολιτική καταδιώκει το πτώμα τούτο και οι λαοί βλέπουσιν επιπλέον υπέρ τα τετελεσμένα την ψυχήν αυτήν.
Λαέ της Κρήτης! και συ είσαι μια ψυχή. Έλληνες της Κρήτης! υπέρ υμών έχετε το δίκαιον και υπέρ υμών έχετε την λογικήν. Η λογική δεν δύναται να εξεύρη τον λόγον της υπάρξεως πασσά εν Κρήτη. Ό,τι αληθές δια την Ιταλίαν αληθές και δια την Ελλάδα. Η Βενετία δεν δύναται να αποδοθή τη μια, χωρίς η Κρήτη νʼ αποδοθή τη ετέρα. Το αυτό δόγμα δεν είναι δυνατόν να κυρούται εντεύθεν και να διαψεύδηται εκείθεν. Ό,τι λυκαυγές εκεί, δεν δύναται εδώ να ήναι τάφος.
Εν τούτοις το αίμα ρέει και η Ευρώπη αφίνει να χύνηται. Αρχίζει να το συνηθίζη. Σήμερον ήλθεν η σειρά του σουλτάνου. Εξοντώνει μίαν εθνικότητα.
Υπάρχει άρα θείον τι δίκαιον τουρκικόν, σεβαστόν παρά τω χριστιανικώ θείω δικαίω; Ο φόνος, η κλοπή, ο βιασμός, κατεφορμώσι τη ώρα ταύτη επί της Κρήτης, ως προ μηνών εξ ώρμων επί της Γερμανίας. Ό,τι δε ουδέ τω Schinderhannes επιτρέπεται, τούτο επιτρέπεται εις την πολιτικήν. Πολιτικός ανήρ καλείται ο έχων το ξίφος παρά την οσφύν και ανάλγητος μένων ενώπιον σφαγών. Φαίνεται, ότι η θρησκεία συμφέρον έχει, ίνα οι Τούρκοι εν ησυχία συντελέσωσι την σφαγίασιν της Κρήτης και ότι η κοινωνία θέλει κλονισθή εάν μεταξύ Σκαρπέντου και Κιθήρων μη διέλθωσι τα νήπια εν στόματι μαχαίρας. Ωφέλιμος η δήωσις των αγρών και η πυρπόλησις των χωρίων. Ο λόγος, ο εξηγών τας εξοντώσεις ταύτας και καθιστών αυτάς ανεκτάς, υπερβαίνει το διορατικόν ημών. Ό,τι εν Γερμανία εγένετο το θέρος τούτο μας εκπλήττει επίσης. Αλλά μια των ταπεινώσεων εις ας περιήλθον οι άνθρωποι ους η εξορία κατέστησεν ευήθεις (και ειμί τούτων εις) είναι και αύτη, ότι δεν εννοούσι τους υπερόχους λόγους των σήμερον δολοφόνων.
Αλλʼ αδιάφορον. Το κρητικόν ζήτημα είναι τεθειμένον εφεξής. Και θέλει λυθή· και θα λυθή ως πάντα τα ζητήματα του αιώνος τούτου, υπέρ της απολυτρώσεως.
Ελλάδα πλήρη, Ιταλίαν πλήρη, τας Αθήνας επί κορυφής της μιάς, την Ρώμην επί της κορυφής της ετέρας, ιδού τι ημείς η Γαλλία οφείλομεν εις τας δύω μητέρας ημών.
Την οφειλήν ταύτην η Γαλλία αποτίσει. Πότε; Εγκαρτερήσατε!
Βίκτωρ Ουγκώ
(Παλιγγενεσία
9 Φεβρουαρίου 1866)
Επιστολή τρίτη
Hauteville House,
17 φεβρ. 1867
Γράφων τας γραμμάς ταύτας, υπακούω εις διαταγήν προερχομένην υψόθεν· εις διαταγήν προερχομένην εκ της αγωνίας. Δευτέρα πρόσκλησις αποτείνεταί μοι εξ Ελλάδος. Μια επιστολή υπαγορευθείσα εν τω στρατοπέδω των επαναστατών εκ του Ομαλού της Κυδωνίας, βεβαμμένη εν τω αίματι των μαρτύρων, συντεταγμένη εν τω μέσω των ερειπίων, των νεκρών, της τιμής και της ελευθερίας, περιέρχεται εις τας χείρας μου. Αύτη έχει τι ηρωϊκώς επιτακτικόν. Φέρει την επιγραφήν ο λαός των Κρητών προς τον Βίκτωρα Ούγον· λέγει μοι δε, εξακολούθησον το έργον ού τινος ήρξω. Εγώ εξακολουθώ, και αναλαμβάνω τον λόγον, επειδή θέλει τούτο η εκπνέουσα Κρήτη. Η επιστολή φέρει την υπογραφήν Ζιμβρακάκης. Ο Ζιμβρακάκης είναι ο ήρως της κρητικής ταύτης επαναστάσεως, ής προδότης υπάρχει ο Σιριδάνης. Κατά τινας γενναίας ώρας οι λαοί ενσαρκούνται εν τοις στρατιώταις οίτινες συγχρόνως είναι πνεύματα· τοιούτος ο Ουασσιγκτών, τοιούτος ο Βότσαρης, τοιούτος ο Γαριβάλδης. Ως υπέρ των μαύρων ο Ιωάννης Βράουν, ως υπέρ της Ιταλίας ο Γαριβάλδης, ούτως ανέστη υπέρ της Κρήτης ο Ζιμβρακάκης. Εάν προβή μέχρι του τέλους, και θα φάση, εάν τε πέση ως ο Ιωάννης Βράσουν, εάν τε θριαμβεύση ως ο Γαριβάλδης, ο Ζιμβρακάκης έσται μέγας. Θέλει τις να ακούση πού έφθασεν η Κρήτη; ιδού τα γεγονότα. Η επανάστασις δεν απέθανεν; απώλεσε την πεδιάδα, αλλʼ ετήρησε το όρος. Ζη, προσκαλεί, κράζεις εις βοήθειαν. Τίνος ένεκεν εξανέστη η Κρήτη; Διότι ο μεν Θεός έπλασεν αυτήν τον κάλλιστον τόπον της οικουμένης, οι δε Τούρκοι την απέδειξαν τον αθλιέστατον. Διότι έχει προϊόντα αλλʼ ουδέν εμπόριον, πόλεις αλλʼ ουδεμίαν οδόν, κώμας αλλʼ ουδεμίαν ατραπόν, λιμένας αλλʼ ουδένα ασφαλή όρμον, ποταμούς αλλʼ ουδεμίαν γέφυραν, παίδας αλλʼ ουδεμίαν σχολήν, δικαιώματα αλλʼ ουδένα νόμον, ήλιον αλλʼ ουδέν φως. Οι Τούρκοι φέρουσι την νύκτα. Εξανέστη επειδή η Κρήτη είναι Ελλάς και ουχί Τουρκία· επειδή ο ξένος καθίσταται αφόρητος· επειδή ο καταθλίβων, ών ομόφυλος τω καταθλιβομένω, αποβαίνει μισητός, μη ομόφυλος δʼ ών, φρικαλέος· επειδή δεσπότης βαρβαροφωνών εν τη πατρίδι του Ετεάρχου και του Μίνω είναι αδύνατος· επειδή σύ, Γαλλία, θα εξανίστασο! Η Κρήτη εξανέστη και καλώς εποίησεν. Τί παρήγαγεν η επανάστασις αύτη; θα το είπω· Μέχρι της 3 ιανουαρίου συνέβησαν τέσσαρες μάχαι, εξ ών τρεις νίκαι εν Αποκορώνω, εν Βαφέ, εν Καστελσελίνω, και έν ένδοξον δυστύχημα εν Αρκαδίω· δια της επαναστάσεως η νήσος εδιχοτομήθη, έν μέρος αυτής ανήκει τοις Τούρκοις, το δʼ έτερον τοις Κρησί· μια γραμμή εργασιών διέρχεται δια του Ασκύφου και Ροκόλι εκ Κισσάμου εις Λασσίτι και εις Ιεράπετραν. Προ εξ εβδομάδων οι Τούρκοι αποδιωχθέντες δεν κατείχον άλλο ή μέρη τινά της παραλίας και την δυτικήν κλιτύν της Ιδης όπου τα Αμπέλισσα. Εν τοιαύτη ακμή εάν ανύψου τον δάκτυλον η Ευρώπη θα έσωζε την Κρήτην. Αλλʼ η Ευρώπη δεν έλαβε καιρόν. Κατʼ εκείνην την στιγμήν ετελούντο γάμοι, η δε Ευρώπη ίστατο θεατής του χορού.
Γινώσκεται η λέξις Αρκάδιον, αλλʼ ουχί και το συμβάν. Ιδού λεπτομέρειαι ακριβείς και σχεδόν άγνωστοι. Εν Αρκαδίω, μονή υπό την Ιδην κτισθείση παρά του Ηρακλείου, εκκαίδεκα χιλιάδες Τούρκων επιτίθενται κατά 197 ανδρών και 343 γυναικών και παιδίων. Οι Τούρκοι έχουσιν 26 πυροβόλα και δύο βομβιδοβόλα· οι Ελληνες 240 τουφέκια. Η μάχη διαρκεί δύο νυχθήμερα· το μοναστήριον τρυπείται υπό 1200 μεγάλων σφαιρών· κρημνίζεται είς τοίχος, εισορμώσιν οι Τούρκοι, εξακολουθούσιν οι Ελληνες μαχόμενοι, 150 τουφέκια είναι άχρηστα, εξ ώρας εισέτι αγωνίζονται εν τοις κελλίοις και επί των κλιμάκων, και δισχίλιοι νεκροί κείνται εν τη αυλή. Τελευταίον καταβάλλεται βιαίως η τελευταία αντίστασις· ανάριθμοι ως μύρμηκες πληρούσι την μονήν οι νικηταί τούρκοι. Μια μόνη εναπελείφθη πεφραγμένη αίθουσα όπου υπάρχει η πυριτιδαποθήκη, και εν τη αιθούση ταύτη πλησίον βωμού, εν τω μέσω ομίλου τέκνων και μητέρων νεαρός ιερεύς άγων το 44 έτος, ο ηγούμενος Γαβριήλ προσευχόμενος. Εξωθεν φονεύονται οι πατέρες και οι σύζυγοι· αλλʼ εάν μη φονευθώσι, ουαί εις τας γυναίκας εκείνας και εις τα παιδία, αίτινες επηγγέλθησαν εις δύο χαρέμια. Η δια του πελέκως κοπτομένη θύρα υποχωρεί και πίπτει. Ο γέρων λαμβάνει από του βωμού λαμπάδα, αναβλέπει προς τα παιδία και τας γυναίκας, κλίνει την λαμπάδα προς την πυρίτιδα και τας σώζει. Μια φοβερά επέμβασις, η έκρηξις, βοηθεί τους ηττημένους, η αγωνία μετατρέπεται εις θρίαμβον, η δε ηρωϊκή μονή, η δίκην φρουρίου αγωνισαμένη, αποθνήσκει ως ηφαίστειον. Τα Ψαρά δεν είναι επικώτερα· το Μεσολόγγιον δεν είναι υψηλότερον. Τοιταύτα εισι τα γεγονότα. Τί δεν πράττουσιν αι κυβερνήσεις, αι λεγόμεναι πεπολιτισμέναι; Προσψιθυρίζουσιν αλλήλαις εις το ούς· υπομονή, διαπραγματευόμεθα. - Διαπραγματεύεσθε; Αλλʼ εν τούτοις εκριζούνται οι ελαιώνες και οι καστανεώνες, κατεδαφίζονται τα ελαιοτριβεία, πυρπολούνται αι κώμαι, καίονται αι συγκομιδαί, αποστέλλονται φυλαί ολόκληροι νʼ αποθάνωσιν υπό της πείνης και του ψύχους εις το όρος, βιάζονται αι γυναίκες, καρατομούνται οι άνδρες, κρεμώνται οι γέροντες, τούρκος δε στρατιώτης βλέπων παιδίον κείμενον χαμαί εμπήγει εις τας ρίνας αυτού κυρίον ανημμένον όπως βεβαιωθή εάν απέθανεν. Τοιούτω τρόπω πέντε τραυματίαι εν Αρκαδίω εξυπνίσθησαν ίνα πνιγώσιν. - Υπομονή! λέγετε. Αλλʼ εν τούτοις εισέρχονται οι τούρκοι εις την κώμην Μουρνιές ένθα γυναίκες μόνον και παιδία υπελείφθησαν· οπόταν δʼ εξέλθωσιν, ουδέν άλλο φαίνεται η σωρός ερειπίων πιπτόντων επί σωρού νεκρών μικρών και μεγάλων. Η δε δημοσία γνώμη, τι πράττει; τι λέγει; Ουδέν! Εστράφη αλλαχόσε. Τί θέλετε; αι καταστροφαί αύται έχουσιν έν δυστύχημα, δεν είναι του συρμού. Οίμοι! Η υπομενητική των κυβερνήσεων πολιτική συγκεφαλαιούται εις τα εξής δύο, εις την άρνησιν της δικαιοσύνης προς την Ελλάδα, εις την άρνησιν της ευσπλαχνίας προς την ανθρωπότητα. Βασιλείς, μια μόνη λέξις θα έσωζε τον λαόν τούτον. Μία λέξις της Ευρώπης λέγεται ταχέως. Είπατε αυτήν. Προς τι ωφελείται, εάν μη εις τούτο; - Ουχί· σιωπώσι και απαιτούσιν όπως πάντες σιγήσωσι. Απαγορεύουσι το περί Κρήτης λαλείν. Ιδού το μέσον. Εξ ή επτά μεγάλαι δυνάμεις συνώμοσαν εναντίον μικρού λαού. Τις η συνωμοσία αύτη; Η χαλαρωτάτη απασών. Η συνωμοσία της σιωπής. Αλλά δεν είναι η βροντή. Η βροντή έρχεται υψόθεν· εν δε τη πολιτική γλώσση η βροντή καλείται επανάστασις.
(ΚΛΕΙΩ 24 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1867)

