Στην επανάσταση του 1866 – 69 οι Κρήτες είχαν στο πλάι τους μια πολύ δυνατή φωνή. Ο κορυφαίος Γάλλος διανοούμενος και στη συνέχεια πολιτικός Βίκτωρ Ουγκώ, ο συγγραφέας του παγκόσμιου αριστουργήματος «Οι Άθλιοι», που και σήμερα διαβάζεται από εκατομμύρια αναγνώστες, στάθηκε δίπλα τους, δημοσιεύοντας τρία κείμενα στηρίζοντας τον αγώνα των Κρητών για την απελευθέρωσή τους. Ο Ουγκώ ύψωσε το ανάστημα του μπροστά σʼ ολόκληρη την Ευρώπη για τα δίκαια της Κρήτης, ενώ βρισκόταν εξόριστος στο Hauteville – House, στο νησί Γκέρνσεϋ, καθώς είχε συγκρουστεί με τον αυτοκράτορα της Γαλλίας Ναπολέοντα Γ΄. Λίγο μετά το ξεκίνημα της επανάστασης δημοσίευσε δύο επιστολές στην εφημερίδα «Ανατολή» των Βρυξελλών. Την πρώτη στις 6 Νοεμβρίου, τρεις μόλις ημέρες πριν το ολοκαύτωμα του Αρκαδίου. Τότε πίστευε ότι ο κρητικός αγώνας είχε λήξει. Στην εξορία του, όπως έγραφαν οι ελληνικές εφημερίδες των ημερών εκείνων, είχε την πληροφόρηση μόνο από τα ψευδή τηλεγραφήματα της τούρκικης διοίκησης που ισχυριζόταν ότι η επανάσταση είχε καταπνιγεί.
Το δεύτερο κείμενό του, στις 2 Δεκεμβρίου 1866, όταν πλέον είχε καλύτερη πληροφόρηση, ήταν πολύ πιο αισιόδοξο για τον κρητικό αγώνα. Ίσως όμως ακόμη δεν είχε ενημερωθεί για την εθελοθυσία των εγκλείστων του Αρκαδίου. Γνώριζε, όμως, για τις ωμότητες του τούρκικου στρατού απέναντι στον πληθυσμό. Γι αυτό κι έκανε σχετική αναφορά. Το εντυπωσιακό είναι ότι ο Ουγκώ δεν ζητούσε μόνο την απελευθέρωση της Κρήτης, αλλά υπεραμυνόταν της ελληνικότητάς της, και άρα της ένταξής της στον κορμό του μικρού, τότε, εθνικού κράτους. «Λαέ της Κρήτης! –έγραφε- και συ είσαι μια ψυχή. ʽΈλληνες της Κρήτης! Υπέρ υμών έχετε το δίκαιον, και υπέρ υμών έχετε την λογικήν. Η λογική δεν δύναται να εξεύρη τον λόγον της υπάρξεως πασσά εν Κρήτη». Κι ακόμη: «Το κρητικόν ζήτημα είναι τεθειμένον εφεξής. Και θέλει λυθή και θα λυθή ως πάντα τα ζητήματα του αιώνος τούτου, υπέρ της απολυτρώσεως».
Το τρίτο κείμενο είχε ημερομηνία 17 Φεβρουαρίου 1867. Τότε είχε ήδη γνώση της θυσίας του Αρκαδίου και γι αυτό έκανε σχετική αναφορά, πληροφορώντας, μάλιστα, τη διεθνή κοινή γνώμη για το ιστορικό γεγονός. Η νέα του επιστολή ήταν παράλληλα κόλαφος για τη στάση των ευρωπαϊκών δυνάμεων.
Αφορμή για την τρίτη αυτή επιστολή υπήρξε μια επιστολή του γενικού, αρχηγού Χανίων Ιωάννη Ζιμβρακάκη, ο οποίος στις 10 Ιανουαρίου 1867 είχε απευθύνει επιστολή εκ μέρους των Κρητών προκειμένου να τον ευχαριστήσει για την υποστήριξή του.
Οι παρεμβάσεις του Ουγκώ ήταν σύμφωνες με την άποψη των ευρωπαϊκών λαών, αυτού που λέμε «κοινή γνώμη», αλλά και των διανοουμένων, που ζητούσαν την απελευθέρωση της Κρήτης και στήριζαν τους αγώνες των Κρητών, σε αντίθεση με τις ισχυρές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, που είτε ήταν φανερά στο πλάι της Τουρκίας, είτε είχαν μια ουδέτερη στάση που βοηθούσε φυσικά τον κατακτητή.
Ο ίδιος ο Ουγκώ δεν ήταν η πρώτη φορά που στήριζε τα δίκαια των Ελλήνων. Στην επανάσταση του 1821, αν και ήταν πολύ νέος (είχε γεννηθεί το 1802 και πέθανε το 1885) στάθηκε στο πλάι των εξεγερμένων Ελλήνων. Το 1826 δημοσίευσε στις γαλλικές εφημερίδες το ποίημά του «Τα Κεφάλια του Σαραγιού» («Les têtes du serail»), εμπνευσμένος από την Έξοδο του Μεσολογγίου. Το 1827 συνθέτει τα ποιήματα Ναβαρίνο (Navarin) και Ενθουσιασμός (Enthousiasme) και την επόμενη χρονιά τα Κανάρης (Canaris), Λαζάρα (Lazzara) καθώς και το περίφημο Ελληνόπουλο (L' enfant). Όλα αυτά τα πονήματά του συμπεριλήφθησαν στη συλλογή «Τα Ανατολίτικα», που κυκλοφόρησαν το 1829 με κείμενα εμπνευσμένα από τον ξεσηκωμό των Ελλήνων. Ο φιλελληνισμός του εκδηλωνόταν με κάθε ευκαιρία, σʼ όλη τη διάρκεια της ζωής του.
Ήταν εκείνος που κατήγγειλε την αρπαγή των μαρμάρων του Παρθενώνα και κατηγόρησε τον Έλγιν για κλοπή τμήματος της πολιτιστικής κληρονομιάς των Ελλήνων.
Στη συνέχεια δημοσιεύομε και τις τρίτες επιστολές, όπως είχαν αναδημοσιευτεί στην εφημερίδα «Παλιγγενεσία», τα δύο πρώτα, και στην «Κλειώ» της Τεργέστης, το τρίτο.
Αλ. Α. Ανδρικάκης

