Φαινόμενον περιεργότατον, άξιον να εφελκύση την προσοχήν, ου μόνον του γεωλόγου αλλά και του αρχαιοδίφου και παντός περιέργου, παρουσιάζουσιν αι ακταί της Κρήτης. Η νήσος αύτη, ήτις ως εν τω γεωγραφικώ χάρτη φαίνεται, ομοιάζει με σανίδα επιπλέουσαν της Μεσογείου, έχει τω όντι πολλήν την αναλογίαν προς σχεδίαν λικνιζομένην υπό των υδάτων, διότι εν ω από της μιας άκρας ανυψούται, από της αντιθέτου βυθίζεται. Το φαινόμενον τούτο παρετήρησε το πρώτον και εξηκρίβωσεν ο υπό υδρογραφικήν ιδίως έποψιν μελετήσας την νήσον Άγγλος πλοίαρχος Τ.Α.Β. Spratt.
Το πράγμα φαίνεται τα μέγιστα ενδιαφέρον και υπό άλλας μεν επόψεις, αλλʼ ιδίως υπό την αναφοράν αυτού προς την αρχαίαν γεωγραφίαν, διότι ως θα ίδωμεν, ένεκα της ανυψώσεως των ακτών πολλών αρχαίων πόλεων η τοποθεσία, καίπερ ακριβώς ωρισμένη παρά τοις αρχαίοις γεωγράφοις, αποβαίνει τανύν αγνώριστος. Ακριβώς δε τοιαύτη δυσχέρεια περί την ανεύρεσιν αρχαίων τινών πόλεως ώθησε τον άγγλον πλοίαρχον να παρατηρήση, μήτοι συνέβαινε και εν Κρήτη το φαινόμενον της ανυψώσεως της ακτής, όπερ είχεν ήδη παρατηρήσει εν Κυθήροις, αλλʼ εις βαθμόν ελάχιστον.
Τα πρώτα της ανυψώσεως ίχνη παρατηρούνται εις την εκβολήν του ποταμού Αλμυρού (Ρεθύμνης) ήτις είνε σχεδόν περιφραγμένη υπό βράχων και μιάς σύρτιδος.
Προχωρούντες προς δυσμάς απαντώμεν την Μινώα, πόλιν αρχαίαν, μνημονευομένην υπό του Στράβωνος και του Πλινίου και κειμένην επί της παραλίας του Ακρωτηρίου, ακριβώς απέναντι των Απτέρων. Τα ερείπιά της φαίνονται υπεράνω ημικυκλικού κόλπου, εντελώς αποχερσωμένου, ούτινος τον πρόσθιον πρόβολον συνεπλήρου νησίς τις ή χερσόνησος. Ούτος ήτο προφανώς της βαθμιαίας ανυψώσεως της παραλίας.
Ουχ ήττον ισχυράς ενδείξεις του φαινομένου παρετήρησεν ο Spratt εν τω κόλπω της Σούσας ιδίως δʼ εις τας αλικάς της νότιας παραλίας, όπου η θάλασσα φαίνεται αποσυρθείσα περί το τρίτον μιλλίου εξ ανυψώσεως της ξηράς κατά 6,1/2 - 7 πόδας.
Εφʼ όσον χωρούμεν προς δυσμάς εκ Χανίων, ακολουθούντες την μέχρι του μοναστηρίου Γωνιάς χθαμαλήν παραλίαν, επί τοσούτον η ανύψωσις αύξουσα, καθίσταται καταφανεστέρα. Παρά την νησίδα Θοδωρού ευρέθη 9 ποδών, εν ω παρά την Γωνιά ήτο 11 περίπου ποδών. Εκ τούτου δʼ επήλθεν αξιοσημειωτος υποχώρησις της θαλάσσης, αυξήσασα την ξηράν κατά 500-600 μ. εις πλάτος. Διακρίνεται δʼ η αρχαία ακτή εκ πλείστων σπηλαίων, διερρηγμένων υπό του κύματος και βράχων οδοντωτών, οίτινες ευρίσκονται εις τους μυχούς του κόλπου Χανίων.
Ο αρχαίος λιμήν της Κισσάμου αποτελεί την σπουδαιοτέραν του φαινομένου απόδειξιν διότι είνε σχεδόν απεξηραμμένος. Το αρχαίον αυτού προτείχισμα αποτελούμενον εκ μεγάλων τιτανολίθων είνε ήδη σχεδόν καθʼ ολοκληρίαν έξω της θαλάσσης του υπʼ αυτό εδάφους ανυψωθέντος περί τους 18 πόδας. Η αύξησις της ακτής και ενταύθα εινε αξιοσημειωτος και είνε προφανές ότι η θάλασσα ήπτετο άλλοτε της βραχώδους άκρας του υψώματος, εφʼ ου κειται το αρχαίον φρούριον.
Αι νησίδες Κορύκαι, κείμεναι εις το μέρος, όπερ τανύν καλείται Γραμβούσα, ήσαν, κατά τους αρχαίους γεωγράφους τρεις· αλλά σήμερον βλέπομεν μόνον δυο, διότι η τρίτη, εγγύς της νήσου κειμένη, ηνώθη μετʼ αυτής, εκ της ανυψώσεως της παραλίας και απετέλεσε χερσόνησον. Επί της βάσεως δε του βράχου της Γραμβούσης φαίνονται γραμμαί χαραχθείσαι υπό της θαλάσσης και δεικνύουσαι τας αλληλοδιαδόχου ανυψώσεις. Η υψηλοτέρα τούτων είνε περίπου 22 πόδας υπεράνω της σημερινής επιφανείας της θαλάσης.
Μείζονος σπουδιαότητος αποδείξεις μας παρουσιάζουσι τα ερείπια της αρχαίας πόλεως Φαλασάρνης, ης ο τεχνητός λιμήν ο υπό των αρχαίων γεωγράφων μνημονευόμενος φαίνεται εις ικανήν από της ακτής απόστασιν εντός της ξηράς. Είνε δε ούτος γήινον τι κοίλωμα τετράγωνον με ελληνικά τείχη εκτάκτως παχέα, τα οποία λεπτομερώς περιέγραψεν ο Pashley. O Spratt παραβαλών τα απώτερα ίχνη της αρχαίας θινός και το ύψος της υπό των τειχών εζωσμένης εκτάσεως, παρετήρησεν ότι, εάν το μέρος τούτο της νήσου κατεκλύζεται και πάλιν υπό της θαλάσσης, ο περίβολος θα ήτο ήδη τρεις πόδας υπό το ύδωρ. Αλλά δέον να λάβωμεν υπʼ όψει ότι το κοίλωμα κατέστη αβαθέστερον εκ της εν αυτώ επισωρεύσεως λίθων και χώματος και ότι τούτων αιρομένων ο λιμήν θα ήτο κάλλιστα τετειχισμένος και ικανός να επαναλάβη την αρχαίαν του χρήσιν.
Η δυτική της Κρήτης παραλία απολήγει εις το ακρωτήριον Κριού - μέτωπον· απέναντι τούτου κείνται κατά τους αρχαίους γεωγράφους τρεις νησίδες Μουσαγόραι· αλλά σήμερον μόνον μιαν βλέπομεν, το Ελαφονήσι, χωριζομένην από της στερεάς διʼ αβαθούς και στενού πορθμού. Ανάγκη επομένως να παραδεχθώμεν ότι αι δυο άλλαι εισίν αι άκραι του Τράχηλα και του Σελίνου, επʼ ανατολάς του Ακρωτηρίου υψηλαί χερσόνησοι, συνδεόμεναι με την νήσον δια κοιλάδων εκ προσχώσεως σχηματισθεισών (alluviables). Το αναγκαίον τούτο συμπέρασμα υποστηρίζουσιν αι επί των βράχων ζώναι δεικνύουσαι ανύψωσιν της ακτής 22-24 ποδών.
Η τροποποίησις αύτη της αρχαίας γεωγραφίας επικυρούται και υπό των λειψάνων λιμενίσκου τινός καλουμένου Βιένου και μνημονευομένου εις τον Περίπλουν, ως κειμένου αρκτικώς του Κριού - μετώπου και έχοντος πηγήν γλυκέος ύδατος. Διότι ο Άγγλος περιηγητής εύρε τον λιμένα τούτον όπως περιγράφεται, αλλά νυν έχει αποβή τόσω αβαθής εκ της ανυψώσεως της παραλίας ώστε μόλις είνε κατάλληλος δια δυο ή τρεις λέμβους, εν ω κατά την αρχαιότητα είχε πλάτος 280 οργυιών (2,1/2 cables) ή ενός τετάρτου μιλλίου.
Το ανώτατον της ανυψώσεως όριον ευρίσκομεν μεταξύ Σελίνου και της αρχαίας πόλεως Λισσού, φθάνον εις 26 περίπου πόδας αλλʼ εν Λισσώ και Συϊα είχε μόνον 22 π., τούθʼ όπερ δεικνύει ότι εκ του σημείου τούτου άρχεται ταπεινουμένη η παραλία καθʼ όσον χωρούμε προς ανατολάς.
Κατά το Σταδιασμόν και η Λισσός και η Συϊα, πόλεις γειτονικαί, είχον λιμένας και μʼ όλον τούτου σήμερον ουδετέρα αυτών έχει λιμένα, έστω και δια λέμβου. Δεν είνε δε δύσκολον νʼ αναγνωρισθή η τοποθεσία των· της Συϊας μάλιστα το όνομα διατηρείται και νυν.
Τούτʼ αυτό συνέβη και εις τον λιμένα της Ποικιλάσσου, αναφερόμενον εις τον Σταδιασμόν, όπερ αποδεικνύει ότι η ανύψωσις εγένετο μετά την τελευταίαν ρωμαϊκήν πε΄ριοδον διότι η χρονολογία αύτη περίπου αποδείδεται εις τον Σταδιασμόν.
Εις τους βράχους της Τρυπητής (εν Ποικιλάσσω) η ανύψωσις φθάνει μέχρις 20 π., αλλʼ εν Αγία Ρουμέλη ευρέθη μόνον 12 π. Ούτω δε μικρόν κατά μικρόν ελαττουμένη καθίσταται ανεπαίσθητος, όσον φθάνομεν προς την Μεσαράν, εις την απόκρημνον άκραν της Πλάκας. Εντεύθεν εξ εναντίας άρχεται καθίζησις της παραλίας καθισταμένη μάλλον επαισθητή όσον χωρούμεν προς ανατολάς.
Τα μάλλον αξιοσημείωτα λείψανα της αρχαιότητος εν Μετάλλω είχε περί τους εκατόν τάφοι, εσκαμένοι επί των βράχων της ακτής. Τινές τούτων οίτινες ευρίσκονται επί των οχθών του όρμου καλύπτονται εν μέρει υπό της θαλάσσης, όπερ μετʼ άλλων παρατηρήσεων δεικνύει ότι το ανατολικόν ήμισυ της Κρήτης υπέστη καθίζησιν κατά τους μεταγενεστέρους χρόνους, εν ω χρόνω ανυψούτο το δυτικόν ήμισυ. Καίτοι δε δεν είνε ευχερές να εξακριβωθή και το μέτρον της καθιζήσεως όσον το της ανυψώσεως, ουδέ ήττον ο Spratt το υπολογίζει ως υπερβαίνον εν τισι σημείοις τους 13 πόδας.
Επί της άκρας του ακρωτηρίου Σιδήρου ανοίγεται προς νότον ωραίος κόλπος με δυο ή τρεις νησίδας έμπροσθεν· εις το βάθος δʼ αυτού σχηματίζεται υφορμός τις, αποτελών καταφύγιον λιαν πρόσφορον δια πειρατήν των αρχαίων χρόνων. Ο περιγράψας αρχαίος τον λιμένα τούτον αναφέρει ότι είχε ναόν της Αθηνάς· τούτου τα ερειπια κείνται σήμερον προφανή εις τον μυχόν του όρμου και συνίστανται από βασιν οικοδομής τετραγώνου ημικεχωρισμένης υπό της θαλάσσης.
Συγγραφεύς τις Ενετός περί το 1586 εξηγεί την σπάνιν λειψάνων των πόλεων Μινώας, Ολοντίας και Ολούντος, λέγων ότι εκαλύφθησαν υπό της θαλάσσης.
Ο λιμήν της Σπινα - λόγκας σχηματίζεται υπό μακράς χερσονήσου, συνδεομένης τη Κρήτη δια χθαμαλού και στενού ισθμού, τρεις πόδας μόλις υψουμένου υπέρ την θάλασσαν. Αλλʼ ο ισθμός ούτος κατά τους αρχαίους χρόνους πρέπει να ήτο πολύ υψηλότερος και ευρύτερος· διότι επʼ αυτού φαίνονται ερείπια αρχαίας πόλεως ης μέγα μέρος διατελεί ύφαλον εφʼ εκατέρου των άκρων του ισθμού.
Αλλά και εις άλλα μέρη τα οποία δεν αναφέρει ο Άγγλος περιηγητής φαίνονται αποδείξεις καθιζήσεως, εν Ζουζούρω του Ρίζου λ.χ. και εν Αγίω Νικολάω Μεραμβέλλου. Αρκούσιν όμως αι παρατηρήσεις του όπως αποδείξωσιν ότι η Κρήτη πάσα υπέστη κίνησίν τινα, ως τριτάνης ημιταλάντευσιν, περί άξονα διερχόμενον δια της μάζης των βουνών του Κέντρου και αρξαμένην κατά τους πρώτους μετά Χριστόν αιώνα. Ο Spratt και ο Raulin θέλουσι να περιορίσωσι την διάρκειαν της κινήσεως ταύτης μέχρι της αρχής της Ενετοκρατίας εν Κρήτη, ήτοι μέχρι του ΙΓʼ αιώνος, αλλά νεώτεραι παρατηρήσεις εις τα δυτικά μέρη της νήσου αποδεικνύουσιν ότι η ανύψωσις της ξηράς και η υποχώρησις της θαλάσσης εξακολουθεί.
Αλλʼ αν ήδη ανυψώθη και εξακολουθεί ανυψούμενον το δυτικόν της νήσου μέρος και κατεκάθησε το ανατολικόν εις παλαιοτέρους όμως χρόνους καθʼ α ο κ. Raulin παρετήρησεν, υπέστη αντίθετον κίνησιν: ανυψώθη το ανατολικόν και κατεκάθησε το δυτικόν κατά την αυτήν αναλογίαν, δυνάμεθα να συμπεράνωμεν ότι εις μέλλοντας χρόνους θα ταπεινωθή μεν εκ της Κισάμου και του Σελίνου, θʼ ανυψωθή δʼ εκ των μερών του Λασιθίου και της Σιτείας. Και ιδού ότι πράγματι η νήσος παρουσιάζει εικόνα τεραστίας σανίδας, σαλευομένης επί των υδάτων.
Ο κ. Spratt κατʼ επανάληψιν εκφράζει τον θαυμασμόν του ότι δεν σώζεται καμμια παράδοσις εν τω τόπω περί των αποτελεσμάτων του εν λόγω φαινομένου. Και προστίθησιν ότι μόνον εις τα δυτικά της νήσου μέρη οι κάτοικοι, δεικνύοντες επί των ιχνών της αρχαίας ακτής βράχους τινάς περιβεβρωμένους υπό της θαλάσσης, λέγουσιν ότι εις τούτους οι αρχαίοι προσέδενον τα πλοία των. Και τούτο θεωρεί ως εξησθενημένην παράδοσιν της συμβάσης αναστατώσεως.
Αλλά και της καθιζήσεως της παραλίας και της κατακλύσεως αυτής, υπό της θαλάσσης σώζεται εναργής παράδοσις εν Βιάννω της Αρκαδίας, εν τω άσματι Αλεξάνδρου και Ελένης, περί ου έκαμα προμηνών εκτενή λόγον εν τη Εβδομάδι.
Ιωάννης Δ. Κονδυλάκης

