Της Κώστα Μπογδανίδη

Στην Παλιά Πόλη σώζονται ενετικά, οθωμανικά, λαϊκά ανώνυμα, νεοκλασικά και νεότερα κτήρια

Οι ιδιοκτήτες των διατηρητέων μπορούν να επενδύσουν

μόνο αφού συμμορφωθούν με τις διατάξεις του νόμου

Νέα δεδομένα για το Ρυμοτομικό και το Σχέδιο Πόλης στο κέντρο του Ηρακλείου, δημιουργεί η απόφαση του υπουργείου Περιβάλλοντος, Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής να χαρακτηρίσει ως διατηρητέα 28 μεγάλα και μικρά κτίσματα! Η απόφαση αυτή αναγκάζει τόσο τους φορείς (όπως ο δήμος) να σχεδιάσει με βάση τα διατηρητέα όσο και τους πολίτες-ιδιοκτήτες να συμμορφωθούν με τις αυστηρές διατάξεις που προβλέπουν οι νόμοι για τα διατηρητέα.

Το τμήμα παραδοσιακών οικισμών της Γενικής Διεύθυνσης Πολεοδομίας (μελετήτρια Χ. Γουνάλη) έχει επισπεύσει τη διαδικασία για τον χαρακτηρισμό διατηρητέων ώστε να “κλείσει” και η μελέτη για την Παλιά Πόλη του δήμου που έχει σκοπό

“να διατηρήσει και να βελτιώσει το ρόλο της Παλιάς Πόλης του Ηρακλείου ως πολιτιστικού, εμπορικού, διοικητικού, οικονομικού κέντρου”.

Ετσι, η πρόταση αναθεώρησης του ρυμοτομικού αναφέρεται στην Αγία Τριάδα που οριοθετείται από την παραλιακή λεωφόρο (Βενιζέλου), την Αρχ. Μακαρίου, την Καλοκαιρινού και την Γιαμαλάκη, για την οποία προτάθηκαν συνολικά 67 κτήρια ως διατηρητέα. Από αυτά:

• Τα 13 έχουν ήδη κηρυχθεί “διατηρητέα μνημεία” από το υπουργείο Πολιτισμού

• Τα 10 έχουν ήδη χαρακτηριστεί “διατηρητέα κτήρια” από το ΥΠΕΧΩΔΕ

• Τα 4 έχουν ήδη κατεδαφιστεί

• Και η έκθεση αξιολόγησε τα 40 από τα οποία έκρινε μόνο 28 ότι διαθέτουν τα αρχιτεκτονικά, μορφολογικά και ιστορικά στοιχεία που με βάση το νόμο 2831/00 μπορούν να χαρακτηριστούν διατηρητέα.



Τα 28 διατηρητέα



Αναλυτικά τα κτήρια που το υπουργείο Περιβάλλοντος χαρακτηρίζει ως διατηρητέα είναι τα εξής:

1. Αρχ. Μακαρίου 4 (Ο.Τ. 138)

Ιδιαίτερο νεοκλασικό κτίσμα των αρχών του αιώνα, με αρχική χρήση καταστήματος. Σήμερα είναι εγκαταλελειμμένο.

Βρίσκεται στον οδικό άξονα που περνά μπροστά από τα τείχη, απέναντι από αυτά και ταυτόχρονα απέναντι από αξιόλογο βιομηχανικό συγκρότημα (σταφιδεργοστάσιο). Οι όψεις του κτηρίου είναι συμμετρικές ως προς κεντρικό κατακόρυφο άξονα. Εξαιτίας της σφράγισης ενός τμήματος της όψης από οπτοπλινθοδομή, δεν γίνεται σήμερα αντιληπτή η διαμόρφωση της όψης του.

2. Αρχ. Μακαρίου 7 (Ο.Τ. 137α)

Δίδυμα βιομηχανικά κτήρια των αρχών του αιώνα (-1920). Την περίοδο αυτή κατασκευάστηκαν στην περιοχή σταφιδεργοστάσια και άλλα κτήρια με συγγενείς χρήσεις. Αργότερα χρησιμοποιήθηκαν ως αποθήκες. Τα κτήρια είναι μεταξύ τους απόλυτα συμμετρικά ενώ οι επιμέρους όψεις διαρθρώνονται με κεντρικό κατακόρυφο άξονα συμμετρίας.

3. Αρχ. Μακαρίου 9 (Ο.Τ. 137α)

Βιομηχανικό κτίσμα των αρχών του αιώνα με φανερές νεοκλασικές επιρροές. Η όψη είναι λιτή και πλαισιώνεται με ψευδοπεσσούς από λαξευτούς λίθους που υποβαστάζουν ψευδοθριγκό και γείσο, στο ισόγειο, ενώ στον όροφο πλαισιώνεται με εμφανή λιθοδομή από λαξευτούς λίθους. Τα ανοίγματα τοποθετούνται συμμετρικά ως προς κατακόρυφους άξονες συμμετρίας και τα παράθυρα του ορόφου έχουν τις ποδιές τους σε εσοχή. Η όψη στέφεται από έντονα προεξέχον πρόβολο από οπλισμένο σκυρόδεμα.

Σήμερα χρησιμοποιείται ως αποθήκη.

4. Αρχ. Μακαρίου 13 (Ο.Τ. 137α)

Ενδιαφέρον δείγμα βιομηχανικού κτηρίου με χρήση σταφιδεργοστασίου, πιθανότατα την περίοδο του μεσοπολέμου. Οι όψεις είναι λιτές με χαρακτηριστικό μορφολογικό γνώρισμα το διπλό αέτωμα. Ενδιαφέρον επίσης παρουσιάζει η δευτερεύουσα όψη που γειτνιάζει με το ενετικό τείχος.

5. Αρχ. Μακαρίου 15 (Ο.Τ. 137α)

Ενδιαφέρον γωνιαίο βιομηχανικό κτήριο. Οι όψεις του είναι λιτές με ανοίγματα που τοποθετούνται ρυθμικά. Ο φέρων οργανισμός είναι από λιθοδομή και τα οριζόντια φέροντα στοιχεία από μεταλλική κατασκευή. Το κτήριο καλύπτεται με ξύλινη στέγη και επικάλυψη από γαλλικό κεραμύδι, μεταγενέστερο.

6. Αρχ. Μακαρίου 34-36 (Ο.Τ. 101)

Αξιόλογα δίδυμα ισόγεια κτήρια σε επαφή, με επιρροές του όψιμου νεοκλασικισμού και εκλεκτικισμού (-1900). Τα κτήρια τοποθετούνται σε υπερύψωση για να είναι δυνατή η ανεξάρτητη πρόσβαση στο υπόγειο από το δρόμο.

Η πρόσοψη είναι από ανεπίχριστη λιθοδομή με ιδιαίτερα επιμελημένο αρμολόγημα και χωρίζεται συμμετρικά σε δύο όμοια τμήματα που διαχωρίζονται με παραστάδα από λαξευτούς λίθινους δόμους. Οι γωνίες των εξωτερικών τοίχων του κτηρίου τονίζονται με γωνιόλιθους.

7. Βαλέστρα 2 (Ο.Τ. 129)

Διώροφο κτίσμα από λιθοδομή, δείγμα της λαϊκής ανώνυμης αρχιτεκτονικής, το οποίο κατασκευάστηκε κατά την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα (-1905). Η αρχική χρήση του ισογείου του κτηρίου είναι κατάστημα. Οι τοίχοι πλήρωσης είναι από συμπαγή οπτοπλινθοδομή. Σήμερα το κτήριο είναι εγκαταλελειμμένο και τα δομικά και αρχιτεκτονικά στοιχεία σώζονται σε κακή κατάσταση.

8. Βαλέστρα 71 (Ο.Τ. 119)

Διώροφο κτίσμα από λιθοδομή, κατασκευασμένο στα τέλη του 19ου αιώνα (νεοοθωμανική περίοδος). Η έλλειψη κατακόρυφων αξόνων διαμόρφωσης των ανοιγμάτων στο ισόγειο και στον όροφο μαρτυράει την διαφορετική οικοδομική φάση κατά την οποία κατασκευάστηκε ο όροφος σε σχέση με το ισόγειο. Το κτήριο καλύπτεται με τετράρριχτη ξύλινη στέγη με επικάλυψη από κεραμίδια γαλλικού τύπου (μεταγενέστερη επέμβαση). Στο ίδιο οικόπεδο που βρίσκεται το κτήριο (αποθήκη και κατοικία), υπάρχει και το κτήριο επί της Σαβαθιανών 74 (παλαιό ελαιοτριβείο), που ανήκει στους ίδιους ιδιοκτήτες, καθώς και άλλα βοηθητικά κτίσματα (παλαιό σαπουνοποιείο, στάβλος κλπ). Στο εσωτερικό των δύο κτηρίων καθώς και στο κτίσμα του σαπουνοποιείου υπάρχουν πηγάδια. Στο ισόγειο σώζεται παλαιό πέτρινο πατητήρι σε καλή κατάσταση. Τα κτήρια αρχικά ήταν ιδιοκτησία Τούρκων που έφυγαν με την ανταλλαγή και αγοράστηκαν από τους προγόνους των σημερινών ιδιοκτητών κατά το 1930 περίπου. Η αρχική χρήση του κτηρίου ήταν αποθήκη στο ισόγειο και κατοικία στον όροφο. Το κτήριο έχει δεχθεί αρκετές αλλοιώσεις και σώζεται σε μέτρια κατάσταση. Σήμερα είναι εγκαταλελειμμένο.

9. Γαβαλάδων 27 (Ο.Τ. 110-11)

Τυπικό δείγμα διώροφης κατοικίας της λαϊκής ανώνυμης αρχιτεκτονικής. Η κάτοψη έχει σχήμα “Γ” και οργανώνεται γύρω από αυλή με ψηλό μαντρότοιχο. Η είσοδος στην κατοικία γίνεται μέσω της αυλής. Το περιθύρωμα τονίζεται με παραστάδες από λαξευτούς γωνιόλιθους και στέφεται από μικρό θριγκό με προεξέχον γείσο.

Αρχικά η κατοικία ενώνονταν, μέσω της αυλής, με το γειτονικό κτίσμα (Γαβαλάδων 29), το οποίο σήμερα είναι ερειπωμένο και στο οποίο σώζεται ακόμα, σύμφωνα με τις μαρτυρίες των ιδιοκτητών, παραδοσιακό χαμάμ. Το κτήριο καλύπτεται από δίρριχτη ξύλινη στέγη με επικάλυψη από κεραμίδια βυζαντινού τύπου. Σήμερα κατεδαφισμένο τμήμα του ορόφου στην πρόσοψη του κτηρίου και έχει εγκαταλειφθεί.

10. Γαβαλάδων 31 (Ο.Τ. 110-111)

Διώροφο λιτό κτίσμα, δείγμα της λαϊκής ανώνυμης αρχιτεκτονικής κατασκευασμένο κατά την περίοδο του μεσοπολέμου (-1925) για κατοικία. Οι πτέρυγες του αναπτύσσονται γύρω από αυλή που βρίσκεται πίσω από μαντρότοιχο όπου βρίσκεται η είσοδος προς την αυλή. Η θύρα διακοσμείται με τυπικό νεοκλασικό θύρωμα με ψευδοπαραστάδες και επίκρανα που φέρουν επιστύλιο με οριζόντιο γείσο. Οι όψεις του κτηρίου διαμορφώνονται λιτά, χωρίς διακοσμητικά στοιχεία, εκτός από το πλαίσιο απλής μορφής που διαμορφώνεται στο περιθύρωμα των ανοιγμάτων του ορόφου. Το κτήριο σήμερα είναι εγκαταλελειμμένο.

11. Γαβαλάδων 33 (Ο.Τ. 110-111)

Λιτή διώροφη κατοικία, δείγμα της λαϊκής ανώνυμης αρχιτεκτονικής κατά το μεσοπόλεμο. Οι πτέρυγες οργανώνονται σε σχήμα Γ γύρω από αυλή, στης οποίας τον τοίχο συναντάμε την είσοδο στο κτήριο. Το θύρωμα είναι διαμορφωμένο σύμφωνα με τα νεοκλασικά πρότυπα, με ψευδοπεσσούς με σχηματοποιημένα επίκρανα που υποβαστάζουν θριγκό με γείσο.

12. Γοργολαΐνη 5 (Ο.Τ. 97)

Πρόκειται για χαρακτηριστικό διώροφο κτήριο του όψιμου νεοκλασικισμού. Η αρχική χρήση στο ισόγειο ήταν καταστήματα και στον όροφο. Σήμερα το κτήριο είναι εγκαταλελειμμένο.

Τα κατακόρυφα στοιχεία του φέροντος οργανισμού είναι από λιθοδομή και τα οριζόντια από πλάκες οπλισμένου σκυροδέματος. Οι τοίχοι πλήρωσης είναι από οπτοπλινθοδομή. Το κτήριο καλύπτεται με δώμα από οπλισμένο σκυρόδεμα.

13. Δίκτης 21 (Ο.Τ. 97)

Τριώροφη κατοικία, με τους δύο πρώτους ορόφους κατασκευασμένους από λιθοδομή κατά την περίοδο του μεσοπολέμου (-1930) με επιρροές εκλεκτικισμού. Ενώ το ισόγειο ακολουθεί την ρυμοτομική γραμμή, ο όροφος βρίσκεται σε υποχώρηση. Ο βʼ όροφος είναι πιθανόν μεταγενέστερος. Σήμερα και οι δύο όροφοι χρησιμοποιούνται ως κατοικία.

14. Καλοκαιρινού 124 & Δελημάρκου (Ο.Τ. 81)

Πρόκειται για γωνιακό διώροφο, χαρακτηριστικό αστικό κτίσμα της δεύτερης δεκαετίας του 20ου αιώνα (εκλεκτικιστική περίοδος -1923) της πόλης του Ηρακλείου, χτισμένο εξʼ αρχής για εμπορική δραστηριότητα (ισόγειο: κατάστημα και όροφος: γραφεία). Διατηρεί την ίδια χρήση από την κατασκευή του μέχρι σήμερα. Η κύρια όψη του τονίζεται με εξώστη τοποθετημένο σε άξονα στον όροφο. Η βιτρίνα του καταστήματος διαμορφώνεται στην όψη αυτή και στην όψη επί της οδού Καλοκαιρινού, με παραστάδες από εμφανείς, λαξευτούς, λίθους, οι οποίες φέρουν θριγκό και γείσο, σε επίκρανα.

15. Καλοκαιρινού 248 (Ο.Τ. 126)

Διώροφο κτήριο με σχηματοποιημένα νεοκλασικά μορφολογικά στοιχεία, τυπικό δείγμα κτίσματος με εμπορική χρήση. Ο χρόνος κατασκευής του τοποθετείται στη 2η-3η 10ετία του 20ου αιώνα. Η αρχική του χρήση ήταν λαδάδικο. Αποτελεί σύνολο με τα διπλανά του (αρ. 250, 252), με ανεξάρτητη χρήση αλλά ενιαία αντιμετώπιση της όψης.

16. Καλοκαιρινού 250 (Ο.Τ. 126)

Διώροφο κτήριο με σχηματοποιημένα νεοκλασικά μορφολογικά στοιχεία, τυπικό δείγμα κτίσματος με εμπορική χρήση (λαδάδικο). Ο χρόνος κατασκευής του τοποθετείται στη 2η-3η 10ετία του 20ου αιώνα. Αποτελεί σύνολο με τα διπλανά του (αρ. 248, 252), με ανεξάρτητη χρήση αλλά ενιαία αντιμετώπιση της όψης. Το κτήριο έχει υποστεί εκτεταμένες επεμβάσεις στο επίπεδο των κατασημάτων του ισογείου με αλλαγή των υαλοστασίων, προσθήκη στεγάστρων και επιγραφών, που αλλοιοώνουν την όψη του. Το ισόγειο λειτουργεί ως κατάστημα και ο όροφος ως αποθήκη.

17. Καλοκαιρινού 252 (Ο.Τ. 126)

Διώροφο κτήριο με υπόγειο, με σχηματοποιημένα νεοκλασικά μορφολογικά στοιχεία, τυπικό δείγμα κτίσματος με εμπορική χρήση. Ο χρόνος κατασκευής του τοποθετείται στη 2η-3η δεκαετία του 20ου αιώνα. Αποτελεί τμήμα παραδοσιακού μετώπου με τα διπλανά του (Καλοκαιρινού 248 & 250), με ανάλογη διαμόρφωση της όψης. Στο κτήριο έχουν πρόσφατα πραγματοποιηθεί εργασίες αποκατάστασης για τη στατική επάρκεια και την ανάδειξη της μορφής του. Στις επεμβάσεις αυτές περιλαμβάνονται επίσης τοποθέτηση τεντών και επιγραφών στην όψη, προκαλώντας αλλοίωσή της.

18. Κισσάμου 6 (Ο.Τ. 327)

Διώροφο λιθόδμητο κτίσμα της νεοθωμανικής περιόδου, με λιτή διάρθρωση των όψεων. Τα ανοίγματα οργανώνονται σε κατακόρυφους άξονες. Τα ανώφλια των ανοιγμάτων του ισογείου είναι χαμηλωμένα τόξα και κοσμούνται με απλά λίθινα πλαίσια. Σήμερα το κτήριο είναι σε κακή κατάσταση και εγκαταλελειμμένο.

19. Μακράκη Ι. 3 (Ο.Τ. 327)

Διώροφο κτίσμα του οποίου η όψη έχει επιρροές νεοκλασικισμού. Το ισόγειο χρησιμοποιείτο ως κατάστημα ενώ του ορόφου ως κατοικία. Σήμερα το κτήριο είναι εγκαταλελειμμένο και βρίσκεται σε κακή κατάσταση. Σημειώνεται ότι στο πίσω μέρος του κτηρίου έχουν γίνει μεταγενέστερες προσθήκες από λιθοδομή.

20. Μαλεβυζίου 18-20 (Ο.Τ. 91)

Διώροφη διπλοκατοικία της νεοθωμανικής περιόδου (-1900) με νεοκλασικές επιροές. Το κτήριο αποτελείται από δύο κατοικίες με χωριστές εισόδους. Η πρώτη είναι ισόγεια με αυλή, περιβάλλεται από υψηλό μαντρότοιχο, στον οποίο βρίσκουμε το άνοιγμα της εισόδου. Η δεύτερη είναι σε όροφο και έχει άμεση πρόσβαση από τον δρόμο μέσω εσωτερικού κλιμακοστασίου. Η χρήση του κτηρίου αρχικά ήταν καταστήματα στο ισόγειο και κατοικία στον όροφο. Μεταγενέστερα χρησιμοποιήθηκε για να στεγάσει γραφεία.

21. Μαστραχά Φρ. 5 (Ο.Τ. 92)

Διώροφο κτίσμα, δείγμα της όψιμης οθωμανικής περιόδου. Το κτήριο αρχικά λειτουργούσε ως αποθήκη γκαζιού. Οι όψεις του διαμορφώνονται λιτές με ελάχιστα διακοσμητικά στοιχεία. Η ρυθμική παράθεση των ανοιγμάτων του ορόφου στην πλαϊνή όψη τονίζει την οριζόντια διάσταση του όγκου του κτηρίου. Το κτήριο σώζεται σε κακή κατάσταση. Ο όροφος είναι εγκαταλελειμμένος.

22. Ντεντηδάκηδων 18 (Ο.Τ. 83α)

Διώροφη κατοικία με υπόγειο, κατασκευασμένη με τις τεχνικές και τα υλικά της οθωμανικής αρχιτεκτονικής (αρχές 19ου αι.), ενώ τα λίγα διακοσμητικά στοιχεία των όψεων (περιθυρώματα εισόδων ισογείου) έχουν νεοκλασικές επιρροές.

23. Παλμέτη 11 (Ο.Τ. 104)

Πρόκειται για διώροφη κατοικία, η οποία κατασκευάστηκε το 1918, δείγμα λαϊκής ανώνυμης αρχιτεκτονικής. Ο όγκος του κτηρίου και η μορφολογία των όψεών του δεν έχει αυστηρότητα και σε γενικές γραμμές το χαρακτηρίζει η απλότητα. Το κτήριο έχει υποστεί κατά καιρούς αλλοιώσεις, αφαιρώντας όποιο ίχνος διακοσμητικού στοιχείου θα μπορούσε να έχει. Το εν λόγω κτήριο βρίσκεται σε κεντρικό σημείο του παραδοσιακού ιστού και σηματοδοτεί το χαρακτήρα της περιοχής.

24. Σαβαθιανών 14 (Ο.Τ. 87)

Διώροφη λιθόκτιστη κατοικία, κατασκευασμένη κατά τα νεοκλασικά πρότυπα. Η πρόσοψη οργανώνεται με κατακόρυφους άξονες οι οποίοι τονίζονται από τις ποδιές των παραθύρων του ορόφου που βρίσκονται σε εσοχή. Το κτήριο λόγω της εγκατάλειψής του σώζεται σε κακή κατάσταση και στο εσωτερικό του έχει δεχθεί μετατροπές.

25. Σαβαθιανών 74 (Ο.Τ. 119)

Λιτό διώροφο κτίσμα, κατασκευασμένο στα τέλη του 19ου αιώνα (νεοοθωμανική περίοδος). Λόγω της χρήσης του ως ελαιουργείο η πρόσοψη του διαθέτει ελάχιστα διακοσμητικά στοιχεία, τα οποία συναντάμε κυρίως στα ανοίγματα του ισογείου. Το κτήριο σήμερα είναι εγκαταλελειμμένο.

26. Σακουλιέρηδων 25 (Ο.Τ. 133)

Ισόγειο νεοκλασικό κτίσμα, κατασκευασμένο την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα (-1890). Οι δύο όψεις του κτηρίου λόγω της χρήσης του ως καφενείο (αρχική χρήση), διαμορφώνεται με ανοίγματα-βιτρίνες τα οποία καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος αυτών.

27. Λ. Σοφ. Βενιζέλου 87 και Δαμβέργηδων 59 (Ο.Τ. 329)

Ενδιαφέρον συγκρότημα λιθόκτιστων κεραμοσκεπών κτηρίων της βιομηχανικής αρχιτεκτονικής (νεοκλασική περίοδος), με υπόγειο, που κατασκευάστηκαν στη ΒΔ περιοχή της πόλης του Ηρακλείου, εντός των τειχών. Πρόκειται για κτήρια της νεοκλασικής περιόδου, περίπου στα μέσα της δεκαετίας του΄30.

28. Στρ. Φαϊτάκη 1 (Ο.Τ. 136)

Πρόκειται για μεταπολεμικό βιομηχανικό κτήριο (-1949) με μεικτή κατασκευή από λιθοδομή και οπλισμένο σκυρόδεμα. Η αρχική του χρήση ήταν σταφιδεργοστάσιο και σήμερα χρησιμοποιείται για γραφεία και αποθήκες.