
“Ο συνθέτης δημιουργός που δεν σκέφτεται
το κοινό του είναι εγωιστής”
Ο γνωστός συνθέτης Χρήστος Λεοντής μιλά στην “Π”
Ανοιχτός σε προκλήσεις και πάντα έτοιμος να συλλέξει απόψεις, σκέψεις και εικόνες από το περιβάλλον του, ο μουσικοσυνθέτης Χρήστος Λεοντής δημιουργεί πάντα σκεπτόμενος το κοινό που έχει απέναντί του. Αναζητώντας αυτό που ο ίδιος ονομάζει «λαϊκή συνείδηση», ακολουθεί την πορεία του με γνώμονα το «εμείς» και όχι το «εγώ». Αυτό όπως έχει φανεί στο παρελθόν τόσο στη δισκογραφία, όσο και στη μουσική για θεατρικές παραστάσεις και κυρίως αρχαίο δράμα, τον έχει ανταμείψει, αφού το κοινό εντοπίζει κάτι δικό του στους ήχους και τις μελωδίες του δημιουργού.
Ο Χρήστος Λεοντής βρέθηκε στην ιδιαίτερη πατρίδα του το Ηράκλειο προκειμένου να διδάξει σε σεμινάριο με θέμα «Η μουσική στο Θέατρο», στο πλαίσιο των σεμιναρίων των «Πολιτιστικών Αγώνων» του Δήμου Ηρακλείου. Ο γνωστός μουσικοσυνθέτης μιλά στην «Π» για το θέμα του σεμιναρίου, για τον τρόπο που συνθέτει ο ίδιος, για την επικοινωνία με το κοινό, αλλά και για τη μουσική στον κινηματογράφο.
«Π»: Ως ένας από τους πλέον ειδικούς στη μουσική του θεάτρου σε ποιους άξονες κινηθήκατε στο σεμινάριο που πραγματοποιήσατε στο Ηράκλειο;
Χρήστος Λεοντής: Έρχομαι ως έμπειρος μουσικός που έχω κάνει πολλά θεατρικά έργα και ιδιαίτερα στο αρχαίο δράμα. Μεταφέρω απλώς μια εμπειρία αυτοσχεδιάζοντας με τους ανθρώπους και προτείνοντας ένα διάλογο. Ξεκινώ φυσικά από κάποιες εμπειρίες για το ρόλο της μουσικής μέσα στο θέατρο. Τι είναι αυτό που ελκύει και κινητοποιεί τον εσωτερικό κόσμο για να μπορέσεις νʼ αποδώσεις κάτι το οποίο ζητά η παράσταση κάθε φορά και που είναι αναγκαίο για να βοηθήσει τον ηθοποιό να εκφραστεί στη δική του παρουσία. Προσπαθώ να αναπτύξω ένα διάλογο, γιατί αυτό που μʼ ενδιαφέρει είναι να δω από την πλευρά του κοινού τι είναι αυτό που αποκομίζει, ποια εντύπωση έχει για το ρόλο της μουσικής μέσα στο θέατρο, τι προσδοκά και πώς γράφει μέσα του η μουσική μέσα στο αρχαίο δράμα και στα άλλα έργα. Αυτό το κάνω, πρώτα πρώτα επειδή πιστεύω ότι δεν υπάρχουν κώδικες. Έρχονται πολλοί, κυρίως καθηγητές από σχολεία που ανεβάζουν ερασιτεχνικές παραστάσεις και ρωτάνε «εδώ τι να κάνω;» νομίζοντας ότι θα τους δώσω μια συνταγή. Τέτοιες συνταγές δεν υπάρχουν. Μάλιστα διάβασα κάποια αποσπάσματα από κάποιο βιβλίο ενός καθηγητή του Δανιήλ και εκεί αναφέρεται στους αρχαίους, στον Αριστοτέλη και σε άλλους της εποχής, όπου φαίνεται ότι τους απασχολούσαν τα ίδια προβλήματα και τότε και είχαν τις ίδιες αναζητήσεις. Εγώ αυτό που λέω είναι ότι δεν υπάρχουν κώδικες. Γιατί αν υπήρχαν θα τους χρησιμοποιούσα πρώτα για τον εαυτό μου. Όμως κάθε φορά έχω την ίδια αγωνία και ξεκινάω από το μηδέν.
«Π»: Όταν ξεκινάτε πού στρέφετε την προσοχή και το βλέμμα σας;
Χρήστος Λεοντής: Κατεβαίνω εγώ στην πλατεία, σαν θεατής πια ενός έργου που πρόκειται να δω, που το έχω διαβάσει και μʼ έχει προβληματίσει σαν κείμενο και σαν αναζήτηση. Προσπαθώ λοιπόν νʼ αναζητήσω αυτό που προσδοκά ένας καλός θεατής. Ένας θεατής τι θα σκεφτόταν σε μια σκηνή που δεν έχει καταρχήν μουσική, τι θα ήταν αυτό που θα τον ικανοποιούσε; Δηλαδή προσπαθώ νʼ ακούσω ήχους ως θεατής. Αυτό τι σημαίνει; Με οδηγεί στο να σχηματίσω συγκεκριμένη μουσική πρόταση και η οποία όμως να είναι δεμένη, όχι σαν μια απλή μελωδία όπως στο τραγούδι για να το τραγουδήσει κάποιος άνθρωπος. Το βλέπω με τη φαντασία μου στημένο, παιγμένο με ρούχα, με κίνηση. Προσπαθώ να δω την παράσταση τελειωμένη και αυτός ο τρόπος για μένα είναι πολύ δημιουργικός και απʼ ό,τι φαίνεται στην πράξη βοηθάει και τον ηθοποιό γιατί του δίνεις έτοιμη τροφή που πιθανώς να μην την έχει σκεφτεί. Αυτό συνήθως συμβαίνει, γιατί από εμάς περιμένουν να διδάξουμε, αυτό σημαίνει διδασκαλία. Δίνω μια έτοιμη λύση. Όμως τι είναι αυτή; Δεν είναι τυχαίο ότι μέσα στην παράσταση γράφω τη μουσική. Δεν κάθομαι απλώς στο σπίτι μου, διαβάζω ένα κείμενο και πάω για να πω αυτό είναι. Παρακολουθώ τις πρόβες, διδάσκομαι κι εγώ από την ερμηνεία του ηθοποιού. Σιγά σιγά χτίζεται το οικοδόμημα της μουσικής μέσα στην πρόβα και όταν στις δοκιμές πάνω δω ότι κάτι δεν πάει καλά το πετάω και αρχίζω κάτι άλλο. Επομένως δημιουργείται μια σχέση άμεση με τη σκηνή. Όμως υπάρχει κι ένα ιδεολογικό υπόβαθρο εκεί. Προσπαθώ να ανακαλύψω κάτι το οποίο αυθαίρετα το έχω ονομάσει «λαϊκή συνείδηση» επειδή η όλη μου δραστηριότητα και η ιδεολογική τοποθέτησή μου συμβαδίζει με τους διπλανούς μου, δε σκέφτομαι το «εγώ», σκέφτομαι σαν «εμείς». Πάντα έχω στο νου μου τον θεατή. Ξέρω ότι απευθύνομαι σε σένα, έχω λοιπόν την απαίτηση από τον εαυτό μου να έρθεις εσύ και να σε κάνω να επικοινωνήσουμε μέσω της μουσικής. Δε σε αγνοώ. Αντίθετα είσαι μόνιμη ιδέα μέσα στο κεφάλι μου. Αυτό δεν το ξεχνάω ποτέ. Είναι πια μια ιδεολογική στάση απέναντι στο ρόλο της μουσικής γενικότερα όχι μόνο στο θέατρο.
«Π»: Αυτό δεν είναι και περιορισμός για το μουσικοσυνθέτη;
Χρήστος Λεοντής: Δεν είναι περιορισμός. Αντίθετα σε κάνει πιο ευρηματικό. Δηλαδή σε αναγκάζει να βρεις εσύ τους τρόπους, γιατί το κοινό είναι ανοιχτό, είναι πολύ πιο μπροστά από μας. Δε θα σου πει τι θέλει. Σου λέει «δώσε μου ό, τι θέλεις κι εγώ θα σου πω μου αρέσει ή δε μου αρέσει». Αυτή είναι η σχέση μας. Δε σου λέει κάνε μου ένα ζεϊμπέκικο. Σου λέει κάνει ό, τι θέλεις. Έτσι προχωράνε τα πράγματα. Αν δεις σαν φόρμα στο βιβλίο το «Καπνισμένο Τσουκάλι» του Ρίτσου είναι σαν να μελοποιείς εφημερίδα. Δεν έχει τη στροφική μορφή του τετράστιχου, του δεκαπεντασύλλαβου, της ομοιοκαταληξίας που μέχρι τότε είχαν όλα τα τραγούδια. Αυτό τι σημαίνει; Ότι δε θα έπρεπε το κοινό να δεχτεί το κείμενο; Αντίθετα το δέχτηκε σε υπερβολικό βαθμό. Ο συνθέτης δημιουργός που δε σκέφτεται το κοινό του, κατά τη γνώμη μου, είναι πολύ εγωιστής, ή δεν ξέρω αν συμβαίνει να επικοινωνεί που είναι και ο κυρίαρχος στόχος της τέχνης, αν επικοινωνεί μʼ ένα κοινό. Και οι μεγάλοι κλασικοί συνθέτες του παρελθόντος, ο Μπετόβεν και ο Μπαχ και όλοι αυτοί έπαιζαν σε κοινό. Τα έργα τους παίζονταν και το κοινό τα αποδεχόταν ή όχι. Βεβαίως έκαναν ό, τι ήθελαν και πρωτοπορούσαν για την εποχή τους έτσι ή αλλιώς, αλλά δεν είχαν κώδικες και συνταγές. Σε κάτι παρόμοιο είναι πολύ διδακτικό στοιχείο για όποιον θέλει να μάθει να ελευθερώσει τη σκέψη του. Το άλλο στοιχείο είναι ότι το θέατρο είναι μια δουλειά συνόλου. Δεν είμαι μόνος, είναι ο συγγραφέας, ο σκηνοθέτης, ο μεταφραστής, ο σκηνογράφος, ο χορογράφος, οι ηθοποιοί. Από μια κουβέντα να πει ο καθένας εσύ διδάσκεσαι. Είναι μια δουλειά που καταθέτει κανείς τις ιδέες του σε μια τράπεζα όλοι τις καταθέτουμε και τσιμπολογάμε όλοι, ο ένας διδάσκεται από τον άλλο. Επειδή εκείνη τη στιγμή βρισκόμαστε σε μια δημιουργική υπερδιέγερση καταλαβαίνεις ότι ενώνονται κάποιες δημιουργικές δυνάμεις για να βγει ένα αποτέλεσμα. Αυτό είναι πολύ ουσιαστικό για τη δική σου τοποθέτηση και τη δική σου στάση απέναντι σε μια δουλειά που αφορά και άλλους ανθρώπους, αφορά και άλλους δημιουργούς και σε σχέση με το κοινό πάντα. Επομένως λείπει το εγωιστικό σχήμα του κάθομαι στο σπίτι μου και γράφω ό, τι μου κατέβει. Χωρίς το κοινό δεν υπάρχουμε. Το κοινό είναι κυρίαρχο. Εμείς υπάρχουμε χάρη στο κοινό και το κοινό υπάρχει για μας.
«Π»: Το ίδιο σημαντική για σας είναι και η επικοινωνία με τους ανθρώπους που παρακολουθούν τα σεμινάρια; Εισπράττετε στοιχεία απʼ αυτούς;
Χρήστος Λεοντής: Εισπράττω στοιχεία από παντού. Σκέφτομαι τον προβληματισμό του άλλου. Η απάντησή μου είναι σχεδόν κωδικοποιημένη, τους λέω «Κάνε ό,τι σου λέει η ψυχή σου». Οι τέχνες είναι κάτι ανοιχτό και απέραντο, δεν έχουν όρια. Τι να τους πως; Κάνε αυτό; Δε γίνεται. Ό,τι είναι να κάνω θα το κάνω εγώ. Εσύ θα κάνεις ένα άλλο. Εγώ απλώς σου μεταφέρω την τεχνική τοποθέτηση τη δική μου με τον τρόπο που προανέφερα ότι προσπαθώ να κατέβω κάτω από τη σκηνή. Δεν διδάσκω. Θέλω να διδαχτώ. Αυτό με βοηθάει στο να μορφοποιήσω κι έτσι σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις η παρουσία μου δεν είναι τεχνοκρατική, δεν περιμένω να μου πει ο σκηνοθέτης τι θα κάνω. Εγώ κάνω ό,τι δεν πει ο σκηνοθέτης. Πηγαίνω εκεί και προτείνω κι εκείνος διαλέγει. Δεν είμαι τεχνοκράτης να ρωτήσω τι θα κάνω εδώ. Εγώ προτείνω μουσικές ιδέες έτοιμες για τους ηθοποιούς, για τη σκηνική τους παρουσία και τελειότητα. Αν αυτό δε συμβαίνει λέει ο σκηνοθέτης δε μου αρέσει και βρες κάτι άλλο. Πάντως, δεν περιμένω, προτείνω και καταθέτω τις σκέψεις μου στην τράπεζα. Αυτό νομίζω ότι είναι το στοιχείο της μουσικής στο θέατρο ειδικά, γιατί η μουσική στο θέατρο προϋποθέτει μια ιδιαιτερότητα. Δεν είναι δυνατόν να πάρεις μια μελωδία και να τη βάλεις εκεί. Καμιά φορά στο θέατρο κάτι που δε λέει τίποτα σαν μουσική ιδέα, είναι το αναγκαίο για τη σκηνή.
Για παράδειγμα μπορεί να είναι μια ανάσα. Μια αναπνοή, ένας βαθύς αναστεναγμός σε κάποιο σημείο. Αυτό είναι πολύ σημαντικό ως ηχητικό αποτέλεσμα παρά αν το πεις έξω. Επομένως προϋποθέτει μια άλλη δημιουργική ματιά η μουσική δουλειά στο θέατρο. Ιδιαίτερα στο αρχαίο δράμα μπαίνουν στοχασμοί, ερμηνείες, πώς ερμηνεύεις εσύ κάποιο πράγμα και από ποια οπτική βλέπεις τα πράγματα. Κάθε φορά υπάρχει και μια ανάγκη -όλα είναι ανάγκη όπως έλεγε και ο Ευριπίδης-, μια ανάγκη να υπηρετήσεις το ένα ή το άλλο ή το παράλλο έργο.

