Τη νύκτα της 16ης προς 17η Αυγούστου 1944 ο Νικόλαος Βασιλείου Μαγιάσης, διερμηνέας της Γερμανικής Αστυνομίας Μοιρών, διανυκτέρευσε στο σπίτι του Εμμανουήλ Καλιτσούνη με το πρόγραμμα της επόμενης ημέρας, συνοδεύοντας τον Φρούραρχο Μοιρών Τίτο Σπρέγκο. Το πρωί ο Φρούραρχος Πύργου Βίλλυ Κούκλερ, συνοδευόμενος από τους διερμηνείς του Παναγιώτη Παπαδάκη και Ιωάννη Νικητάκη, έφθασαν στο Σοκαρά για να εκτελέσουν την διαταγή του στρατηγού Μύλλερ. Την νύκτα ο Σοκαράς περικυκλώθηκε από δυνάμεις δυο λόχων του Γερμανικού Στρατού και με την ανατολή οι Σοκαριανοί (άνδρες και γυναίκες) κλήθηκαν να συγκεντρωθούν σε αίθουσα του Δημοτικού σχολείου. Εκεί έγινε η αναγνώριση των ταυτοτήτων τους. Από τους 60 Σοκαριανούς που ήταν εγγεγραμμένοι στον κατάλογο, ανευρέθησαν και συνελήφθησαν 29 άνδρες. Εξ αυτών οι δυο, ο Αριστείδης Γυπαράκης και ο γιός του Νικόλαος, μεταφέρθηκαν στις Μοίρες όπου υπέστησαν μύριους εξευτελισμούς και βασανιστήρια, έως ότου αφεθούν ελεύθεροι, μετά από 22 ημέρες. Ο εκ των συλληφθέντων Γεώργιος Κυριακάκης προσκλήθηκε από τον Τίτο να παραδώσει το όπλο που κατείχε, εκείνος αρνήθηκε ότι είχε όπλο και υφιστάμενος εξευτελισμούς και ξυλοδαρμό, μεταφέρθηκε με συνοδεία στο σπίτι του προκειμένου να γίνει έρευνα. Στην επίμονη άρνησή του έγινε επισταμένη έρευνα και το όπλο ανευρέθη μέσα στα άχυρα. Αιμόφυρτος μεταφέρθηκε στη Σπηλιάρα όπου είχαν εν τω μεταξύ μεταφερθεί και οι υπόλοιποι 26 δεμένοι ανά τρεις.
Έτσι όλοι μαζί, οδηγήθηκαν από τον βάρβαρο καταχτητή στο στάδιο του τελευταίου αγώνα, στο τότε ανώνυμο μέρος, τη “Σπηλιάρα” με αξιοπρέπεια και έξαρση, με σεμνότητα και εθνική υπερηφάνεια, για να ακουμπήσουν την Ιστορία. Κανείς δεν λιποψύχησε, όλοι αντιτάχτηκαν στον υπέρτατο φόβο του θανάτου, στύλωσαν τα δύνατα κορμιά τους, φούσκωσαν τα στήθη, σήκωσαν τα κεφάλια και πρότειναν ως σημαία αυτού του εσωτερικού αγώνα την έξαρση της εθνικής ελευθερίας.
Τους έστησαν μπροστά στα πολυβόλα, χωρίς δίκη, χωρίς απολογία. Ήθελαν λέει νάναι ελεύθεροι. Σκοτώστε τους...
Ο αντρείκιος χορός της λευτεριάς έχει αρχίσει. Ο θάνατος σέρνει το χορό. Ακολουθούν πίσω του χορεύοντας κάτω από τις αμοβροντίες του γερμανικού αποσπάσματος απροσκύνητοι οι 27 γενναίοι Σοκαριανοί:
1. Γεώργιος Χαλκιαδάκης του Μιχαήλ
2. Εμμανουήλ Χαλκιαδάκης του Γεωργίου
3. Αστρινός Χαλκιαδάκης του Γεωργίου
4. Ιωάννης Χαλκιαδάκης του Γεωργίου
5. Δημήτριος Χαλκιαδάκης του Γεωργίου
6. Ελευθέριος Χαλκιαδάκης του Γεωργίου
7. Γεώργιος Ορφανός του Νικολάου
8. Παντελής Ορφανός του Νικολάου
9. Αντώνιος Ορφανός του Νικολάου
10. Ελευθέριος Ορφανός του Νικολάου
11. Στυλιανός Γυπαράκης του Ιωάννου
12. Νικόλαος Γυπαράκης του Στυλιανού
13. Εμμανουήλ Γυπαράκης του Στυλιανού
14. Ιωάννης Γυπαράκης του Αριστείδη
15. Χαράλαμπος Παχιαδάκης του Βασιλείου
16. Γεώργιος Γιαννουλάκης του Μιχαήλ
17. Βασίλειος Γιαννουλάκης του Μιχαήλ
18. Ευθύμιος Γιαννουλάκης του Μιχαήλ
19. Βασίλειος Γιαννουλάκης του Γεωργίου
20. Γεώργιος Κυριακάκης του Μιχαήλ
21. Νικόλαος Κυριακάκης του Μιχαήλ
22. Γεώργιος Κωστάκης του Ιωσήφ
23. Νικόλαος Κωστάκης του Ιωσήφ
24. Νικόλαος Μπιμπάκης του Ιωάννου
25. Ιωάννης Σταματάκης του Γεωργίου
26. Ιωάννης Κουτεντάκης του Νικολάου
27. Δημήτριος Σαρρής του Βασιλείου.
Μʼ αυτούς τους λεβέντες, πλήρωσε ο Σοκαράς το δικαίωμά του και την ελπίδα να ιδεί ελεύθερη την πατρίδα.
Ήταν άσημοι και ταπεινοί πρόμαχοι της τιμής και της δόξας της Κρήτης. Θεματοφύλακες των ιερών της φυλής αξιών.
Ήταν όλοι τους της ανθρωπιάς προστάτες, της τόλμης συνεχιστές, της πίστης μάρτυρες, της λευτεριάς φρουροί, της ανδρείας απόγονοι, της φυλής συνεχιστές, της Κρήτης θρέμματα.
Οι αγωνιστές της λευτεριάς δεν επιλέχτηκαν από τον κατακτητή τυχαία. Οι κατακτητές και μάλιστα με απόφαση του Ανώτερου Διοικητή του Φρουσίου Κρήτης, τους αναζήτησαν για τους αγώνες τους και τους συνέλαβαν. Δεν ήταν άμαχος πληθυσμός. Ήταν αγωνιστές. Ήταν Ήρωες. Γιʼ αυτό πρέπει ανάλογα να υμνήσουμε τους αγώνες και το ψυχικό τους μεγαλείο. Έζησαν την μοναδική ιστορική ευκαιρία που δίδεται στους μεγάλους των εθνικών μας αγώνων. Την ώρα που η ευθύνη ζυγίζεται αντικρυστά με τη ζωή...
Την επομένη ημέρα και αφού οι εκετελεσθέντες είχαν μείνει άταφοι, άκλαυτοι και αμοιρολόγητοι, οι Γερμανοί επανήλθαν με μια ομάδα κατοίκων του Ασημίου προκειμένου να προβούν στον ενταφιασμό τους σε ομαδικό τάφο. Στο σημείο της εκτέλεσης ανάμεσα στους χωριανούς του, περιεφέρετο ο Γεώργιος Ανδρεαδάκης του Σταύρου, ο οποίος προφανώς σκοπούσε να προσφέρει βοήθεια σε τυχόν επιζώντες, τον οποίο επίσης οι Γερμανοί εξετέλεσαν επί τόπου.
Μετά τις εκτελέσεις, οι υπόλοιποι κάτοικοι (άνδρες και γυναίκες) μεταφέρθηκαν στο χωριό Ασήμι, εξ αυτών έγινε επιλογή μερικών δεκάδων ανδρών, οι οποίοι μεταφέθηκαν στις φυλακές Ηρακλείου (Στοά Μακάσι) και οι υπόλοιποι μετά από λίγες ημέρες επέστρεψαν στο χωριό τους. Κατά την επιστροφή έγινε αντιληπτό ότι οι Γερμανοί είχαν λεηλατήσει όλες τις οικίες, είχαν αφαιρέσει κάθε πολύτιμο από ρούχα, έπιπλα, οικόσιτα κλπ., ακόμα και τις πόρτες των οικιών. Η πλήρη καταστροφή και ερήμωση.
Οι οικογένειες των θυμάτων με επιμέλεια και δαπάνες τους ανήγειραν στον τόπο της εκτέλεσης περικαλή Ναό προς τιμήν των Αγίων Δέκα Μαρτύρων, στο υπόγειο του οποίου εναπέθεσαν τα οστά των Μαρτύρων τους. Αργότερα κατασκευάστηκε Κενοτάφειο στον χώρο όπου ομαδικά ενταφιάστηκαν και φυτεύτηκαν τα 27 κυπαρίσια. Το μαρμάρινο μνημείο του, δωρήθηκε από την Βασιλεία Γιαννουλάκη, που γεννήθηκε μερικούς μήνες μετά την εκτέλεση του πατέρα της. Στο πρώτο ετήσιο μνημόσυνο παρέστη και συλλειτούργησε ο τότε Μητροπολίτης Κρήτης αείμνηστος Βασίλειος Μαρκάκης. Μόλις είχε επιστρέψει από την εξορία που του είχαν επιβάλει οι Αρχές Κατοχής.
Σαν ελάχιστη τιμή, η τότε Κοινότητα Σοκαρά, έστησε στην πλατεία του χωριού ένα μνημείο Λευτεριάς και Νίκης.
Στις 17 Αυγούστου 1982 ο νομάρχης Ηρακλείου Κυριάκος Γεωργιάδης και ο πρόεδρος της Κοινότητας Στέλιος Ορφανάκης αποκάλυψαν το άγαλμα της Φτερωτής Νίκης, έργο του Ηρακλειώτη γλύπτη Γιάννη Παρμακέλη, για να υπενθυμίζει το χρέος των γεννεών να τιμούν με ευγνωμοσύνη αυτούς που θυσιάστηκαν για να απολαμβάνουμε τη ζωή. Δίπλα τα ονόματα των αγωνιστών που στα προσκλητήρια της πατρίδας βροντοφώναξαν παρόντες. Είναι ένας βωμός αντάξιος του ψυχικού τους μεγαλείου.
Και τώρα ο επίλογος.
Ερευνώνται απαντήσεις στα πελώρια ερωτήματα: Γιατί εκτελέστηκαν τα συγκεκριμένα πρόσωπα; Ήταν άμαχοι ή καταδιωκόμενοι για τους αγώνες τους; Συνελήφθησαν τυχαία, ή παγιδεύτηκαν για να συλληφθούν και να εκτελεστούν; Οι ιστορικοί και ερευνητές, όλα αυτά τα χρόνια ανασκάπτουν τις στάχτες και τα αρχεία για να φωτίσουν και να αξιολογήσουν συμπεριφορές και γεγονότα.
Για την αποκάλυψη των υπαιτίων της ομαδικής εκτέλεσης των 27 Σοκαριανών, την σύλληψή τους, την παραπομπή τους σε δίκη και την τιμωρία τους, έγινε σχετική δίκη ενώπιον του Ειδικού Δικαστηρίου Δοσιλόγων Ηρακλείου. Η ανάκριση δεν έγινε αυτεπάγγελτα, αλλά μετά από μήνυση της Οργανώσεως του ΕΑΜ του Σοκαρά, που συντάχθηκε στις 5 Νοεμβρίου 1944 και υπογράφηκε από τα μέλη της: Ιωάννη Ιωσήφ Κωστάκη, Γεώργιο Γιαννουλάκη, Ηλία Χαλκιαδάκη, Μιχαήλ Αυγουστάκη και Νικόλαο Ευθυμίου Γιαννουλάκη. Ακολούθησε έγγραφη διαμαρτυρία από τις οικογένειες των θυμάτων που συντάχθηκε στις 4 Ιανουαρίου 1945 και υπογράφηκε από τους εναπομείναντες άνδρες του Σοκαρά και Υπόμνημα - Μήνυση των αντιπροσώπων της Κοινότητας Σοκαρά που συντάχτηκε στις 29 Απριλίου 1945 και υπογράφηκε από τον Ιωάννη Στεφάνου Τσικνάκη, Νικόλαο Γιαννουλάκη, Ιωάννη Χαρ. Κωστάκη και Πολύδωρο Σταματάκη. Όλα τα παραπάνω έγγραφα συντάχτηκαν από τον τότε φοιτητή της Νομικής και αργότερα δικηγόρο, Ιωάννη Τσικνάκη. Με τις παραπάνω εγκλήσεις συνεχίστηκαν και μηνύσεις των οικογενειών των θυμάτων και ιδίως της Όλγας Βαλαβάνη και του Ιωάννη Ιωσήφ Κωστάκη.
Ο Ειδικός Ανακριτής Δοσιλόγων Ηρακλείου εξήτασε πάνω από 70 μάρτυρες κυρίως από τις οικογένειες των θυμάτων αλλά και όλους τους πρωταγωνιστές των γεγονότων. Οι μισοί απʼ αυτούς εξετάστηκαν και στο Δικαστήριο που άρχισε στις 4 Δεκεμβρίου 1945 και διήρκεσε πέντε ημέρες. Από τους εξετασθέντες μάρτυρες που παραστάθηκαν και ως πολιτικώς ενάγοντες στο Δικαστήριο, μόνο δυο εξακολουθούν να ζουν. Η Μαρία, τότε σύζυγος Αντωνίου Ορφανού και η Κυριακή, τότε σύζυγος Γεωργίου Ορφανού. Είναι και οι μόνες εκ των συζύγων των εκτελεσθέντων, που βρίσκονται σήμερα στη ζωή.
Σε δίκη παραπέμφθηκαν 17 κατηγορούμενοι. Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα δεν επιτρέπει να αναφερθούν τα ονόματα των αθωωθέντων. Τα ονόματα όμως των αμετακλήτως καταδικασθέντων είναι στη διάθεση της Ιστορίας. Άλλωστε, την Ιστορία δεν την ενδιαφέρουν τα ονόματα, αλλά τα πρόσωπα. Οι ευθύνες τους δεν μεταβιβάζονται και δεν κληρονομούνται. Καθένας έχει την δική του ταυτότητα, βαδίζει τον δικό του δρόμο και φέρει ευθύνη μόνο για τις προσωπικές του πράξεις.
Η δίκη περατώθηκε με την έκδοση της με αριθ. 57/1945 αμετάκλητης απόφασης. Στο Δικαστήριο Δοσιλόγων Ηρακλείου προήδρευσε ο Εφέτης Κρήτης Γεώργιος Βαρσαμάς και συμμετείχαν οι Πρωτοδίκες Γεώργιος Κορκάκης και Γεώργιος Κανελλόπουλος και ως Δικαστές ο Απόστολος Ζαφειρίου και ο Ζαχαρίας Βογιάκης, ενώ την Εισαγγελική Έδρα κατείχε ο Γεώργιος Γιαννακόπουλος, Εισαγγελέας Πρωτοδικών Ηρακλείου.
Μετά από πενθήμερη διαδικασία το Δικαστήριο αποφάσισε για τις πράξεις των κατηγορουμένων που καταγγέλθηκαν.
Πρώτος ο Νικόλαος Μαγιάσης, αυτό το ανθρωπόμορφο τέρας, που γεννήθηκε στην Ελλάδα από Έλληνες γονείς. Ο πατέρας του πρόεδρος του Ελληνογαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών και ο αδελφός τιμημένος με δεκάδες παράσημα ανδρείας, έγινε σύμβολο του μίσους και του θανάτου, που μηνύθηκε, συνελήφθη στην Αθήνα από τον Χρήστο Μαμαλάκη εκ Μοιρών που τον αναγνώρισε και μεταφέρθηκε στο Ηράκλειο, κατηγορήθηκε και καταδικάστηκε στην ποινή του θανάτου, εκτελέστηκε δε αργότερα στις 30 Απριλίου 1947 μέσα στο Δικαστικό Μέγαρο Ηρακλείου, από τον Γεώργιο Βρέντζο, δικαζόμενος για το φόνο του αδελφού του. Είχε ήδη καταδικαστεί σε θάνατο και με άλλη απόφαση, την με αριθ. 115/14-3-1946 του Δικαστηρίου Δοσιλόγων Ηρακλείου, για την συμμετοχή στην ομαδική εκτέλεση πατριωτών, τρεις ημέρες πριν, στη Γέργερη. Ο Νικόλαος Μαγιάσης είχε το θράσος να υποβάλει αίτηση για να του δοθεί χάρη, η οποία όμως απορρίφθηκε με την 1238/13-4-1946 απόφαση του τότε Αντιβασιλέα Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού, αφού και το Συμβούλιο Χαρίτων είχε γνωμοδοτήσει αρνητικά. Ο Αντιβασιλέας δεν μπορούσε να ενεργήσει διαφορετικά διότι σύμφωνα με την 11/45 Συντακτική πράξη, η απονομή χάριτος προϋποθέτει την σύμφωνη γνώμη του Συμβουλίου Χαρίτων.
Δεύτερος κατηγορούμενος ο Εμμανουήλ Καλιτσούνης που καταδικάστηκε δυο φορές ισόβια για την κατάδοση του Δημητρίου Βαλαβάνη και την ανάληψη υπηρεσίας στις Αρχές Κατοχής, διότι ανέλαβε πράκτορας της Γερμανικής Αστυνομίας και άσκησε το έργο αυτό κατά τρόπο πιεστικό για το λαό, έτσι δε διευκόλυνε το έργο της Κατοχής, επίσης διότι προέβαινε σε καταδόσεις Ελλήνων πατριωτών εργαζομένων υπέρ του συμμαχικού αγώνα και στην ποινή του θανάτου για την κατάδοση και εκτέλεση των 27 Σοκαριανών. Ο Εμμανουήλ Καλιτσούνης εκτελέστηκε στις 18 Μαϊου 1947 στις Φυλακές Καλλιθέας Αττικής, αφού είχε απορριφθεί και εκείνου η αίτηση χάριτος από τον ίδιο Αντιβασιλέα Αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό.
Ο Εμμανουήλ Καλιτσούνης είχε συλληφθεί από ένοπλο τμήμα του ΕΑΜ στις 11-10-1944 και μεταφέρθηκε στο Μαδέ όπου έδωσε την πρώτη κατάθεσή του την επομένη. Το Επαρχείο Μεσαράς του ΕΑΜ με ένοπλο τμήμα του, τον παρέδωσε στην Στρατιωτική Διοίκηση Ηρακλείου στο Κανλί Καστέλι και στο συνοδευτικό έγγραφό του βεβαιώνει ότι “προ έτους είχε χρησιμοποιηθεί από την Οργάνωση σε διάφορες περιπτώσεις και αποστολές”, δηλώνοντας ότι “παρά ταύτα δεν του δίδεται συγχωροχάρτι”. Η συμμετοχή του και στο ΕΑΜ επιβεβαιώνεται και από το υπόμνημα του Υπεύθυνου Μονοφατσίου του ΕΑΜ Ιωάννη Τριανταφύλλου, ο οποίος στο με χρονολογία 22-10-1944 υπόμνημά του προς τον Ειδικό Ανακριτή Ηρακλείου αναφέρει επί λέξει ότι “Ο ΕΛΑΣ δια μέσου του Καλιτσούνη ήθελε να βγάλει από τη μέση τον Νικόλαο Μαγιάση και εδώ ο Καλιτσούνης φάνηκε συνεπής καθότι δυο φορές τον έφερε στο Σοκαρά που ήταν τμήμα του ΕΛΑΣ αλλά οι Σοκαριανοί μετά από θυελώδη σύσκεψη αποφάσισαν να μην προβούν στην απαγωγή και εκτέλεσή του, φοβούμνοι τα αντίποινα των Γερμανών σε βάρος του αμάχου πληθυσμού του Σοκαρά”.
Από τα μέλη του Δικαστηρίου, οι Λαϊκοί Δικαστές μειοψήφισαν για την ενοχή του Εμμανουήλ Καλιτσούνη για το αδίκημα της κατάδοσης των 27 Σοκαριανών, ενώ ο ένας από αυτούς (Ζαχαρίας Βογιάκης) μειοψήφισε για την επιβολή της ποινής του θανάτου στον Νικόλαο Μαγιάση.
Από τους υπόλοιπους κατηγορούμενους ο Εμμανουήλ Κοσμαδάκης, ο Γεώργιος Φωτάκης, ο Παναγιώτης Παπαδάκης, η Ευφροσύνη Χουρδάκη και η Μαρία Παπαδάκη, καταδικάστηκαν σε 4ετή φυλάκιση για συνεργασία με τον εχθρό, κατά τρόπο ανάξιο Ελλήνων πολιτών, θίγοντα την εθνική αξιοπρέπεια και έτσι διευκόλυναν το έργο της Κατοχής. Μετά από μερικούς μήνες φυλάκισης, αφέθηκαν όλοι ελεύθεροι.
Ο Σοκαράς δεν ζητιάνεψε τίτλους δόξας και θυσιών. Γονάτισε αλλά δεν υπέκυψε. Προδόθηκε αλλά δεν λύγισε. Νικήθηκε αλλά δεν σκλαβώθηκε, έχασε τη μάχη αλλά κέρδισε τον πόλεμο. Συνέχισε να αγωνίζεται για το Δίκαιο, το Καλό και Ηθικό. Η ιστορική του πορεία είναι κεφάλαιο ηθικών επιταγών και διδαγμάτων, είναι φάρος που οδηγεί σε ασφαλείς δρόμους αδούλωτης πνευματικής συμπεριφοράς.
Ελάχιστοι όμως αναρωτήθηκαν πώς στηρίχτηκε η επιβίωση των ορφανών, πώς περισώθηκε το μέλλον τους μέσα από τις στάχτες, πώς αναστήλωσαν τα ερείπια, πώς επανόρθωσαν και γιάτρεψαν τις πληγές, το μεγάλο πόνο, ποιός γλύκανε τα χλωμά πρόσωπα. Αυτός ήταν ένας δεύτρερος θάνατος...
Με ιδρώτα και αίμα στέργιωσαν και προοδεύουν. Μάνες, αδελφές, σύζυγοι, παιδιά μαυροφορέθηκαν, έκλαψαν, μάτωσαν από ον πόνο και την οδύνη. Η ζωή δεν σταματά αλλά πέρα από τους τάφους και τους σταυρούς και τις αναμνήσεις, ο μόχθος για δημιουργία και ειρήνη, η ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο, βοηθά να λησμονηθεί το πικρό μοιρολόι του θανάτου, να ανθίσει το χαρούμενο τραγούδι της ζωής.
Οι Σοκαριανοί δάγκωσαν τα χαμόγελα, έσφιξαν τα δόντια, έκρυψαν την άνοιξη στα φαράγγια, φώναξαν στα βουνά και στα σπηλιάρια, κάρφωσαν τα μάτια στον ουρανό, έπεσαν πληγωμένοι στο χώμα, έσκισαν τα μαύρα πουκάμισα, έδεσαν τις πληγές τους κι ύστερα σηκώθηκαν. Μέσα από τις στάχτες στάθηκαν όρθιοι και συνεχίζουν το αέναο ταξίδι τους στο χρόνο, ταξίδι της λεβεντιάς και της περηφάνειας, της ζωής, της λευτεριάς και της ειρήνης...
Ήταν το χρονικό της Σπηλιάρας...
Παντέρμη Κρήτη. Καημένε Σοκαρά και πού είναι οι αντριωμένοι σου... Καημένε Σοκαρά, βάσανα τάχεις υποφερμένα κι ανθρώπου γλώσσα δεν μπορεί για να τα πει ένα - ένα...
Τιμή και Δόξα στους ακοίμητους Φρουρούς της Ιστορίας και του χρέους. Τιμή και Δόξα και στους επιζήσαντες Ηρωικούς Μαχητές.
* Ο Γεώργιος Χ. Καρτσωνάκης είναι δικηγόρος Ηρακλείου.

