Του Γεωργίου Καρτσωνάκη*

- Αʼ μέρος -

Έχουν περάσει ήδη 64 χρόνια από την 17η Αυγούστου του 1944. Από την ομαδική εκτέλεση των 27 Σοκαριανών. Κάθε χρόνο στο γύρισμα της ιστορικής ημερομηνίας της θυσίας του Σοκαρά, όπως και κάθε χωριού, οι ζωντανοί θυμούνται για μια μέρα τους αγωνιστές της Αντίστασης και της Λευτεριάς.

Το μερίδιο της τιμής του αγώνα το κράτησαν οι νεκροί και της μνήμης οι ζωντανοί. Το χρέος όμως στους μάρτυρες της περιόδου αυτής μένει ανεξόφλητο. Οι θυσίες πρέπει να αναγνωρίζονται. Γιατί όλοι σήκωσαν το λάβαρο της αντίστασης. Όλοι δόθηκαν ολοκληρωτικά στον αγώνα. Το καρδιοχτύπι της αντίστασης, το ζυγό της σκλαβιάς, το σταυρό της θυσίας, τον κράτησαν όλοι μαζί: Οι νεκροί του αγώνα, τα ορφανά, οι χήρες, οι γέροντες, οι ανάπηροι, ο κλήρος, ο λαός ολόκληρος. Όλοι αναμέτρησαν την ευθύνη και το χρέος απέναντι στην Ιστορία. Κια παρά τις εκατόμβες των θυμάτων και τα ολοκαυτώματα έμεινε απροσκύνητη κι απάτητη τούτη η γης. Όλοι έδωσαν με τον επικό αγώνα τους το παράδειγμα της Αντίστασης. Έδειξαν πως η λευτεριά δεν προσφέρεται σε εκείνους που άβουλα και μοιρολατρικά καρτερούν, αλλά κατακτιέται με αγώνες, με θυσίες και αίμα.

Μαζί με τους Μάρτυρές μας, κάθε χρόνο και με την ευκαιρία αυτή τιμούμε το αδούλωτο αντιστασιακό πνεύμα της Ελληνικής φυλής, που αιώνες τώρα, στο σταυροδρόμι τούτο, αντιμάχεται τη βία και το σκοτάδι. Άνθρωποι απλοί στις κρίσιμες ώρες του Έθνους, βρήκαν ξαφνικά μια ακατάλυτη ενότητα, μια μεγαλειώδη συνοχή. Ένωσαν όλες τις αρετές. Έκαμαν την Εθνική Αντίσταση και δημιούργησαν απλά και φυσικά, εκείνο που στους ξένους πήρε την μορφή και τις διαστάσεις του θαύματος.

Ο λαός μας δοκιμασένος σε αγώνες και συμφορές, Ακρίτας και πρόμαχος, ήρεμος και αποφασισμένος δεν δείλιασε. Δεν εμέτρησε τον αντίπαλο σε αριθμούς. Αναμέτρησε μόνο την ευθύνη στο ιστορικό προγονικό χρέος. Έδωσε τη μάχη με λεβεντιά, με μεγαλοπρέπεια, χέρι με χέρι. Μόνο τα ριζίτικα τραγούδια και οι θρύλοι διηγούνται τους ηρωισμούς και το μεγαλείο τους. Με τον αγώνα τους άναψαν ξανά στις καρδιές την ελπίδα. Αναστήλωσαν το θάρρος και την πίστη. Έδωσαν το παράδειγμα της καθολικής Εθνικής Αντίστασης.

Η Ιστορία πρέπει να μείνει ανεξίτηλη στις γενιές που ακολούθησαν. Γιατί τούτος ο τόπος δεν ανήκει μόνο στους ζωντανούς αλλά και σʼ εκείνους που έφυγαν και σʼ εκείνους που θάρθουν.

Η Ιστορία γράφεται από αυτούς που επέζησαν, από τους επώνυμους και ανώνυμους πρωταγωνιστές της. Όμως η πραγματική ιστορία είναι μια κραυγή αλήθειας μέσα από τους τάφους των πρωταγωνιστών της, αυτούς που την έζησαν.

Ο Σοκαράς πλήρωσε ακριβά τον αγώνα για Λευτεριά. Σʼ όλους τους εθνικούς αγώνες και τα εθνικά προσκλητήρια έδωσε το “παρών”. Έγραψε κι αυτός τη δική του σελίδα δόξας. Αντιστάθηκε και αγωνίστηκε. Ο ομαδικός τάφος στη Σπηλιάρα δεν κρατεί μόνο στα σπλάχνα του το αίμα και την ανάσα των ηρώων αλλά και άσβηστη τη φλόγα για δικαίωση της Θυσίας.

Μέχρι τώρα οι 27 Σοκαριανοί ήταν απλά οι άμαχοι, που εκτελέστηκαν από τα στρατεύματα Κατοχής. Η εκτέλεση είπαν δεν είχε σχέση με στρατιωτικές επιχειρήσεις.

Μετά από πολύχρονη έρευνα σε διάφορα Αρχεία, πληροφορίες που διασταυρώθηκαν με έγγραφα, που γλίτωσαν την καταστροφή και την πολτοποίηση, κυρίως όμως από τις ένορκες καταθέσεις και απολογίες των ίδιων των πρωταγωνιστών των γεγονότων, μπορούμε να πλησιάσομε την πραγματικότητα των ιστορικών εκείνων ημερών.

Από τα έγγραφα αυτά προκύπτουν γεγονότα και καταστάσεις που μόνο μικρή περίληψή τους μπορεί να αναφερθεί.

Στο Σοκαρά την περίοδο της Κατοχής είχε δημιουργηθεί οργανωμένη πολυμελής ομάδα του ΕΑΜ που συνεδρίαζε και έπαιρνε αποφάσεις για την πορεία του αγώνα, άλλοτε στο σπίτι του εκλεγμένου αλλά αποπεμφθέντος από τους Γερμανούς προέδρου της Κοινότητας Ηλία Χαλκιαδάκη, άλλοτε δε στο σπίτι του προέδρου της Ομάδας Αριστείδη Γυπαράκη.

Από το 1943 η Κράις Κομαντατούρ συνέλεγε στοιχεία σε βάρος των Σοκαριανών. Μια άγνωστη σε πολλούς επιχείρηση που δεν υλοποιήθηκε τελικά ήταν η απόφαση για την απαγωγή και εκτέλεση του διερμηνέα της μυστικής Αστυνομίας Μοιρών Νικολάου Μαγιάση, έξω από το Ασήμι, που απετράπη την τελευταία στιγμή με την σκέψη να μην ενοχοποιηθεί το Ασήμι και υπάρξουν αντίποινα. Ο Μαγιάσης πέρασε από την γέφυρα κάτω από την οποία ήταν κρυμμένοι οι Σοκαριανοί, που είχαν ειδοποιηθεί την τελευταία στιγμή να μην εκτελέσουν την εντολή και δεν είχαν τον χρόνο της ασφαλούς διαφυγής.

Η Ομάδα του Σοκαρά τροφοδοτούσε τις ανταρτικές Ομάδες, αντήλασσε πληροφορίες και έγγραφα, έκρυβε και τροφοδοτούσε τους στρατιώτες των συμμάχων γιʼ αυτό και ορισμένα πρόσωπα, παρακολουθούντο, όπως οι Βαλαβάνηδες, ο Παντελής Κοτσαρίδης και άλλοι και για να αποφύγουν την σύλληψη αναγκάστηκαν να αναχωρήσουν για την Μέση Ανατολή.

Στις 25 Μαρτίου 1942 ο υπολοχαγός Δημήτρης Βαλαβάνης στην επέτειο της εθνικής Παλιγγενεσίας είχε εκφωνήσει πύρινο λόγο στο Δημοτικό σχολείο Σοκαρά στους μαθητές, τους γονείς τους και τους Σοκαριανούς που είχαν την τύχη να παρευρίσκονται στην εκδήλωση. Με την ομιλία του σκοπούσε να αναπτερώσει το ηθικό και το φρόνημα των Σοκαριανών. Οι Γερμανοί πληροφορήθηκαν την εκδήλωση και τον έθεσαν υπό παρακολούθηση, επίσης του επέβαλαν να εμφανίζεται μια φορά την εβδομάδα στο Φρουραρχείο Πύργου. Στο σπίτι του στο Βελούλι (οικισμός του Σοκαρά) ο Βαλαβάνης φιλοξενούσε Άγγλους πράκτορες και καταδιωκόμενους από τους Γερμανούς. Στο σπίτι του φιλοξενήθηκαν οι Έλληνες και ξένοι σαμποτέρ που συμμετείχαν και στα δυο σαμποτάζ του αεροδρομίου Καστελίου όπως ο Γιώργης Ψαράκης, ο Κίμων Ζωγραφάκης, ο Γιώργης Δουνδουλάκης, ο Κωστής Μαυραντώνης, ο Μανώλης Καμπάκης και άλλοι. Τα αδέλφια του Γεώργιος Βαλαβάνης μετά το δεύτερο σαμποτάζ συνόδευσαν με ασφάλεια τους σαμποτέρ στην Τρυπητή απʼ όπου έφυγαν μαζί τους στην Αίγυπτο. Μετά την αναχώρηση των αδελφών του έπαυσε να εμφανίζεται στο Φρουραρχείο και έτσι κηρύχτηκε φυγόδικος.

Αρχές Φεβρουαρίου 1944 ο Δημήτρης Βαλαβάνης συνελήφθη από Γερμανικό απόσπασμα συνοδευόμενος από το Νικόλαο Μαγιάση. Αρχικά μεταφέρθηκε στις Μοίρες όπου υποβλήθηκε σε ανθρώπινα βασανιστήρια. Λέγεται ότι του έβγαλαν τα νύχια των χεριών και των ποδιών και από τις Μοίρες μεταφέρθηκε στην Αγυιά Χανίων όπου στις 21 φεβρουαρίου 1944 εκτελέστηκε. Το σπίτι που γεννήθηκε ο ήρωας και που φιλοξενήθηκαν Έλληνες και ξένοι αντιστασιακοί, δεν έγινε μουσείο Αντίστασης, αλλά ερημώθηκε. Χωρίς κουφώματα και οροφή, έγινε μάνδρα τρωκτικών και φωλεά ερπετών και των πετεινών του ουρανού.

Τον Φερβουάριο του 1944 αντάρτες με την συνεργασία Σοκαριανών συνέλαβαν και ξυλοκόπησαν άγρια τους αδελφούς Μακρυδάκη, καταγόμενους από τον Κρουσώνα, οι οποίοι είχαν επισκεφθεί το Σοκαρά για προσωπικούς λόγους. Είχαν καταταγεί στο σώμα του αιμοσταγούς Φριτς Σούμπερτ. Αιμόφυρτους τους μετέφεραν κοντά στο Λαράνι και τους έρριψαν σε απύθμενο βάραθρο για να χαθούν τα ίχνη τους. Ο ένας εξ αυτών όμως επέζησε και την νύκτα στις κραυγές του για βοήθεια ήκουσε Γερμανικό περίπολο το οποίο τον ανέσυρε και τον μετέφερε για νοσηλεία στο Γερμανικό Νοσοκομείο της Γεωργικής Σχολής στον Αμπελούζο. Ο επιζήσας έδωσε τις δικές του πληροφορίες. Έτσι εμπλουτίζεται ο φάκελος Σοκαρά στο Γραφείο της Αντικατασκοπείας Χάρτμαν. Ένα γραφείο που στεγαζόταν στην συμβολή των οδών Ιωνίας και Ανδρέα Παπανδρέου έναντι της κλινικής “Γαληνός” στο Ηράκλειο και επικεφαλής του ήταν ένας Έλληνας. Γιατί ο ταγματάρχης Χάρτμαν δεν ήταν Γερμανός. Ήταν ο Έλληνας απότακτος υπολοχαγός που το 1920 είχε αποπειραθεί να δολοφονήσει τον Ελευθέριο Βενιζέλο στο σιδηροδρομικό σταθμό της Λυών της Γαλλίας.

Το Γραφείο της αντικατασκοπείας Χάρτμαν αρχικά και υπό τον αντικαταστάτη του έπειτα Αλέκο, είχε την πληροφορία ότι το χωριό Σοκαρά ήταν “Κομμουνιστική Φωλεά” ότι και προ του πολέμου δρούσε ο κομμουνισμός. Επίσης ότι οι Σοκαριανοί εκτός του χωρίου τους κυκλοφορούν οπλισμένοι. Μάλιστα οι οπλοφορούντες υπερέβαιναν τους εκατό.

Οι Σοκαριανοί ανυπότακτοι και επαναστάτες όπως είταν, ηρνούντο να καταβάλουν το παρακράτημα των καρπών των σιτηρών που είχε επιβάλει η Νομαρχία Ηρακλείου, προκειμένου να συντηρούνται τα στρατεύματα Κατοχής. Ο νομάρχης Ηρακλείου Εμμανουήλ Ξανθάκης απηύθυνε σχετικό έγγραφο στην Κραις Κομαντατούρ Ηρακλείου και αυτή στα Φρουραρχεία της Υπαίθρου, ζητώντας να εισπραχθεί η ποσότητα των σιτηρών δια της βίας, ακόμη και με κατάσχεση στα αλώνια και τις αποθήκες.

Τον Ιούνιο 1944 αντάρτες, συνεπικουρούμενοι από Σοκαριανούς, κούρεψαν τρεις δεσποινίδες στο Σοκαρά που οι Γερμανοί χρησιμοποιούσαν στο Φρουραρχείο Ασημίου και το Φρουραρχείο Πύργου, ως διερμηνείς και όχι μόνο. Αυτές παραπονέθηκαν από την ανάκριση όμως δεν προέκυψαν στοιχεία για συγκεκριμένα πρόσωπα. Επρόκειτο για την Μαρία Παπαδάκη, αδελφή του διερμηνέα της Αστυνομίας Πύργου Παναγιώτη Παπαδάκη. Τα αδέλφια Παπαδάκη είχαν καταγωγή από την Θεσ/νίκη και δεν είχαν σχέση με τον Σοκαρά όπου απλά διέμεναν λόγω της υπηρεσίας του Παναγιώτη Παπαδάκη. Η δεύτερη δεσποινίδα ήταν η Ριρίκα Μαργαριτάκη και η τρίτη η Ευφροσύνη Χουρδάκη.

Στις 12 Αυγούστου 1944 συνελήφθη στο Μεσοχωριό ο έφηβος Σοκαριανός Σταύρος Ανδρεαδάκης, μεταφέροντας από τον Τσούτσουρο φορτίο ξύλων. Μέσα στα ξύλα οι Γερμανοί ανακάλυψαν όπλα, σφαίρες και προκηρύξεις του ΕΑΜ. Ο Σταύρος Ανδρεαδάκης εκτελέστηκε την επομένη στις Μοίρες. Πριν από την εκτέλεσή του υποβλήθηκε σε απάνθρωπα βασανιστήρια. Γείτονες των φυλακών στις Μοίρες διηγήθηκαν ότι τον σταύρωσαν. Ήταν τόσο το μίσος των δημίων που δεν μπορούσαν να πάρουν τις πληροφορίες που ήθελαν λόγω της άρνησης του Ανδρεαδάκη να προδώσει τα μυστικά της οργάνωσης που του εμπιστεύθηκαν που αναγκάστηκαν να τον δέσουν σε πάσσαλο και ύστερα του έβγαλαν τα δόντια και τα νύχια, του έκοψαν τα αυτιά και στο τέλος του έκοψαν τις πατούσες των ποδιών. Το μίσος των δημίων δεν ικανοποιήθηκε ούτε τότε και για να καλύψουν τις απάνθρωπες πράξεις τους συνέθλιψαν το σώμα τους με ερπυστριοφόρο. Τα υπολείμματα από το σώμα του ήρωα περισυνέλεξε ο πατέρας του Σταμάτης Ανδρεαδάκης που είχε μεταβεί στις Μοίρες για ενταφιασμό στον Άγιο Αντώνιο στην περιοχή του Βρέλι Μοιρών. Ένας ήρωας άκλαυτος, αμοιρολόγητος, αλειτούργητος, ξεχασμένος, σκεπάστηκε από το χώμα, όπως τα ζώα. Από πάνω του κανένας σταυρός. Καμμιά ένδειξη. Πέτρες και χώματα που αναποδογύριζαν άνθρωποι, ζώα, μηχανήματα και ο άνεμος. Μετά μερικούς μήνες ο πατέρας του μη αντέχοντας την απώλεια του γιού του και τον τρόπο του μαρτυρίου του, τον ακολούθησε στο μακάριο ταξίδι του.

Για όλα τα παραπάνω η αντίδραση των Στρατευμάτων Κατοχής ήταν αναμενόμενη. Το γραφείο Χάρτμαν, με πληροφορίες φυσικά Ελλήνων δοσιλόγων, προεξάρχοντος του Πρίαμου Αβραμάκη, είχε ετοιμάσει πλέον τον κατάλογο που περιείχε 60 ονόματα Σοκαριανών. Ο κατάλογος αυτός γνωστοποιήθηκε στον διοικητή του Festung Kreta στρατηγό Μύλλερ και αντίγραφό του μετέφερε ο ανθυπολοχαγός Μπούνεμαν που ήταν αξιωματικός του Χάρτμαν, στον Φρούραρχο Πύργου Βίλλυ κούκλερ και τον επικεφαλής της Γερμανικής Αστυνομίας Μονοφατσίου Τίτο Σπρέγκερ, μαζί με την Διαταγή του στρατηγού Μύλλερ για την άμεση σύλληψη και εκτέλεση των 60 Σοκαριανών και την καταστροφή του Σοκαρά. Είχε προηγηθεί η απαγωγή του στρατηγού Κράιπε και η Κρήτη είχε κηρυχθεί σε κατάσταση πολεμικής ετοιμότητας. Ο Γερμανικός Στρατός είχε αναλάβει και τις αρμοδιότητες της Αστυνομίας και την περίοδο εκείνη κάθε αντίδραση στα Κατοχικά Στρατεύματα και τους συνεργάτες τους, επέσυρε άμεσα και χωρίς άλλη διαδικασία την συλλογική τιμωρία.

Για την διαταγή αυτή, της καταστροφής του Σοκαρά και της εκτέλεσης των Σοκαριανών καθώς και τις άλλες πράξεις που τελεσε σε βάρος των Κρητικών καθʼ ολη την διάρκεια της Διοίκησης του Φρουρίου Κρήτης, ο στρατηγός Μύλλερ και μαζί του ο Φρούραρχος της Γκεστάμπο Μοιρών Τίτο Σπρέγκερ, καταδικάστηκαν σε θάνατο με την αριθμό 3/9-12-1946 απόφαση του Ειδικού Δικαστηρίου των Εγκληματιών Πολέμου της Αθήνας και εκτελέστηκαν στις 20-6-1947. Ήταν οι δυο από τους οκτώ Γερμανούς αξιωματικούς που η Συμμαχική Επιτροπή ενέκρινε να συλληφθούν και να δικαστούν για· τις εγκληματικές πράξεις που τέλεσαν στην Ελλάδα από τον ονομαστικό κατάλογο των 1.127 Γερμανών αξιωματικών και στρατιωτών που είχε συντάξει η Ελληνική Αντιπροσωπεία αποτελούμενη από τον Αντεισαγγελέα του Αρείου Πάγου Δημήτριο Κιουσόπουλο, το Συνταγματάρχη Τσιγάντε και τον αντιπρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείας Τσαμαδό.

Επικεφαλής του Γερμανικού εκτελεστικού αποσπάσματος για την εκτέλεση των 60 Σοκαριανών ορίστηκε ο ταγματάρχης Κόχεν Άουζεν.

Οι Σοκαριανοί είχαν τις πληροφορίες ότι κινδυνεύουν να συλληφθούν γιʼ αυτό και μέσα στο χωριό εκινούντο με προφυλάξεις, τις νύκτες όμως διανυκτέρευαν στην εξοχή, στα βουνά και στα σπηλιάρια.

Την παραμονή - 16 Αυγούστου 1944 - ο πρόεδρος της Κοινότητας Ασημίου Εμμανουήλ Καλιτσούνης, περιφερόμενος τον Σοκαρά δήλωνε στους Σοκαριανούς να μην διανυκτερεύουν έξω από τα σπίτια τους διότι εάν τα περίπολα ανεύρουν στην εξοχή άτομα που διανυκτερεύουν και κρύβονται, θα εκτελούνται, ενώ όσοι ευρίσκονται στα σπίτια τους εγγυάται για την ασφάλειά τους και τη ζωή τους. Έτσι οι Σοκαριανοί πείστηκαν στις διαβεβαιώσεις τους και εκείνο το βράδυ οι περισσότεροι κοιμήθηκαν στα σπίτια τους.

(Αύριο η συνέχεια)

* Ο Γεώργιος Χ. Καρτσωνάκης είναι δικηγόρος Ηρακλείου.