Τα σπήλαια του Οροπεδίου Λασιθίου είναι από τους σημαντικότερους πόλους έλξης της περιοχής. Η φήμη τους οφείλεται στο φυσικό τους κάλλος και κυρίως στην αρχαιολογική τους σημασία, μια και πολλά από αυτά χρησιμοποιήθηκαν από τους κατοίκους του Οροπεδίου από αρχαιοτάτων χρόνων.

Τα σημαντικότερα γνωστά σπήλαια είναι το Δικταίο Άνδρο στο Ψυχρό, το Κρόνιο ή Τραπέζα στο Τζερμιάδω, ο Περιστεράς στο Αβρακόντε, το Ανώνυμο σπήλαιο στον Άγιο Χαράλαμπο, η «Τρύπα» της Σελένας κ.ά. Οι πιο γνωστές πόλγες της περιοχής, εκτός από το Οροπέδιο, είναι του Λιμνάκαρου και του Νησίμου. Άλλα ενδιαφέροντα καρστικά φαινόμενα είναι ο χώνος – καταβόθρα του οροπεδίου, ένας ιδιαίτερα εντυπωσιακός γεωφυσικός σχηματισμός και το φαράγγι του Χαυγά που είναι από τα ωραιότερα του Νομού Λασιθίου.



Δικταίο Ανδρο



Σε υψόμετρο 1025 μ., πάνω από το χωριό Ψυχρό, βρίσκεται το σπουδαιότερο σπήλαιο της αρχαιότητας στην Κρήτη, το Δικταίο Άνδρο. Ένα εντυπωσιακό άνοιγμα του εδάφους στη βόρεια πλαγιά του όρους Μουτσούνα Τούμπα, που προκαλεί δέος στους επισκέπτες του. Δεν είναι τυχαίο ότι οι αρχαίοι πρόγονοι επέλεξαν αυτό το σπήλαιο για να τοποθετήσουν τη γέννηση του Δία, Θεού των θεών και των ανθρώπων. Όπως εύστοχα παρατήρησε ο ιστορικός Σ. Σπανάκης, το Δικταίο είναι «η Βηθλεέμ της αρχαιότητας».

Η χρήση του σπηλαίου ξεκινάει από τη νεολιθική εποχή (4.000-3500 π.Χ.) οπότε χρησιμοποιήθηκε ως εποχική κατοικία ή καταφύγιο ανθρώπων και ποιμενικών ζώων. Αργότερα, στην προανακτορική εποχή (3500-2000 π.Χ.) το σπήλαιο χρησιμοποιήθηκε για την ταφή των νεκρών. Από το 2000 π.Χ. έως το 100 μ.Χ. εξυπηρέτησε ανάγκες λατρείας των θεών και συγκεκριμένα του Δία και, κατά τον αρχαιολόγο Evans, και μιας γυναικείας θεότητας που ήταν προσωποποίηση της γονιμότητας και της βλάστησης (η μητέρα γη που ανέλαβε και έκρυψε στα κατάβαθά της το νεαρό Δία). Στο σπήλαιο, εκτός από τους θεούς, λατρεύτηκαν και οι μεγαλοπρεπείς σταλακτίτες.

Οι ανασκαφές που έγιναν έφεραν στην επιφάνεια ένα κτιστό βωμό που περιβαλλόταν από κυκλώπειο τείχος, πήλινα αγγεία καμαραϊκού ρυθμού, τράπεζες σπονδών, χάλκινα ειδώλια σε στάση προσευχής, χάλκινα εργαλεία και όπλα αναθηματικά, αιχμές δοράτων, μαχαίρια, πόρπες, ιερούς διπλούς πελέκεις, σύμβολα της λατρευόμενης θεότητας κ.λπ. Από τη μελέτη των ευρημάτων, οι ειδικοί κατέληξαν σε υποθέσεις για τη χρήση του σπηλαίου κατά τη μεσομινωική και υστερομινωική εποχή: τόπος λατρείας του Δία αλλά και της θεάς γης, της Γαίας, δέχτηκε τα δώρα των πιστών, τα οποία τοποθετούνταν από τους αφιερωτές στις σχισμές των βράχων και των σταλακτιτών και σταλαγμιτών, και παρέμειναν εκεί με το πέρασμα του χρόνου, καθώς καλύφθηκαν από ασβεστικό υλικό. Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι το ότι πολλά από τα ευρήματα προέρχονται από περιοχές εκτός Κρήτης, όπως η Ηπειρωτική Ελλάδα, αλλά και από δυτικές και βόρειες χώρες και την Εγγύς Ανατολή. Η ποικιλία αυτή των ευρημάτων με τον αναθηματικό τους χαρακτήρα δείχνουν την παγκόσμια αναγνώριση του Σπηλαίου και την πλατιά του ακτινοβολία.



Σπήλαιο της Τραπέζας, ή Κρόνιο



Το Κρόνιο, ή σπήλαιο της Τραπέζας, είναι το σπήλαιο που, κατά το θρύλο, κανείς δεν μπορεί να πλησιάσει γιατί στο βάθος του γιατί υπάρχει ένας δράκος που προστατεύει τη χρυσή γουρούνα με τα γουρουνάκια της. Βρίσκεται στα όρια του οικισμού Τζερμιάδω και έχει μεγάλη αρχαιολογική αξία καθώς χρησιμοποιήθηκε ως τόπος κατοικίας κατά τη νεολιθική αλλά και κατά την πρωτομινωική περίοδο. Αργότερα, όταν άρχισε να κατοικείται συστηματικά ο λόφος Κάστελος, και έως το τέλος της πρωτομινωικής ΙΙΙ περιόδου, το σπήλαιο χρησιμοποιήθηκε ως τόπος ταφής των νεκρών. Πάντως, η αρχαιολογική ανασκαφή του 1936 έφερε στην επιφάνεια ευρήματα μεγάλης αρχαιολογικής αξίας νεολιθικής, πρωτομινωικής, μεσομινωικής, ελληνιστικής και βυζαντινής εποχής. Τα πιο σημαντικά είναι οι σκαραβαίοι της 11ης Φαραωνικής δυναστείας, καθώς και ένα ειδώλιο από ελεφαντόδοντο και άλλα που δείχνουν ότι είχαν αναπτυχθεί σχέσεις με τις χώρες της Εγγύς Ανατολής και ειδικότερα με την Αίγυπτο. Το Κρόνιο χρησιμοποιήθηκε και για λατρευτικούς σκοπούς μέχρις ότου τη θέση του πήρε το Δικταίο.