Ο χρόνος είναι το πολυτιμώτερο πράγμα στον κόσμο - “Η γυναίκα μου είναι η αιτία της ευτυχίας μου” - “Δεν θαθελα να πεθάνω ποτέ”- Οι διανοούμενοι και οι πολιτικοί- Πώς ζει στη Νότιο Γαλλία ο μεγαλύτερος μυθιστοριογράφος της εποχής μας - Και μια επιγραμματική φράσις

Μέσα σʼ ένα στενό της παλιάς Αντίπολης (που πρωτοχτίστηκε από τους αρχαίους Ελληνας, που ξέραν να διαλέγουν τις ομορφώτερες γωνιές της Μεσογείου) ζη ο Νίκος Καζαντζάκης με την γυναίκα του Ελένη. Οι κάτοικοι της περιοχής τους περιβάλλουν με όλον τον σεβασμό που τους αρμόζει και αισθάνονται περηφάνεια που ένας μεγάλος συγγραφέας διάλεξε να ζήση ανάμεσά τους...

Γιατί ο Καζαντζάκης είναι ένα μεγάλο όνομα και για την Γαλλία. “Ο Χριστός ξανασταυρώνεται”, ο “Ζορμπάς”, ο “Καπετάν Μιχάλης”, έχουν μπη στου καθενός το σπίτι. Στις Κάννες δεν προφθαίνουν οι βιβλιοπώλες να παραγγέλνουν τα βιβλία του και γίνονται ανάρπαστα.

Ζουν ήσυχα, ερημικά, οι δυο Ελληνες, στο γραφικό μικρό σπίτι της οδού Μπά Κοστελέ. Απʼ τα παράθυρά τους βλέπουν το λιμάνι της Αντίμπ και τη γαλανή Μεσόγειο. Η πρόσχαρη φιλοξενία της οικοδέσποινας, αγκαλιάζει τον επισκέπτη μόλις δρασκελίση το κατώφλι. Λίγα σκαλιά οδηγούν στο γραφείο του συγγραφέα. Ψηλός, ίσιος, ασκητικός, μʼ ένα καλό χαμόγελο, απλώνει το μπράτσο και σφίγγοντας το χέρι ρωτάει άπληστα, με την ιδιαίτερη προφορά του: “Τί νέα μας φέρνετε απʼ την Ελλάδα”;

Ευτυχώς που μια σειρά από δημοσιογραφικές έρευνες μʼ έχουν φέρει τελευταία σʼ επαφή με την έξω από την Αθήνα Ελλάδα κι έτσι του διηγούμαι τι είδα και τι άκουσα στα χωριά και τις πόλεις, από τα άγρια βράχια της Μάνης ως την κορφή του Βίτσι. Πως γίνονται και μεγάλα έργα, αλλά πως η φτώχεια και πως η εγκατάλειψη στα χωριά είναι τόση, ώστε οι άνθρωποι στη Βόρεια Ελλάδα μου είπαν πως ζούνε “πίσω από τον ήλιο”.

- Πίσω από τον ήλιο, μουρμουρίζει ο Καζαντζάκης και σημειώνει την απλή αυτή φράση που βγήκε απʼ τα χείλια του λαού που τόσο βαθειά αγαπάει.

- Πέστε μου τώρα και για σας, του λεω, είσαστε ευχαριστημένος;

Τον βλέπω νʼ αποσπάται απʼ αυτόν τον περίπατο στις απόμακρες γωνιές της πατρίδας, που δεν αξιώθηκε να τον κάνη στʼ αλήθεια τώρα και πολλά χρόνια, ενώ τόση θα ήταν η λαχτάρα του.

- Είμαι ευτυχισμένος-αν και είναι εντροπή να αισθάνεται κανείς ευτυχισμένος μια ώρα τέτοια. Αν δεν ήταν μπροστά η Ελένη, θα σας έλεγα πως αυτή η γυναίκα είναι η αιτία της ευτυχίας μου... πραγματικά, δεν είχα ποτέ μου τολμήσει να φαντασθώ τέτοια κατανόηση, από άνθρωπο. Αλλʼ αν εξακολουθήσω θα θυμώση... Είμαι ευτυχισμένος γιατί μπορώ και δουλεύω, γιατί δεν έχω καμμία φιλοδοξία, κανένα μίσος, γιατί έχω την καρδιά μου καθαρή. Οταν δουλεύη κανείς πνευματικά δεν αρρωσταίνει, δεν γερνάει-αυτό είναι το μυστικό: να μη παρατήση κανείς τη δουλειά του, γιατί τότε αλλοίμονο. Πέντε λεπτά μετά το θάνατό του, το μυαλό του δουλεύει ακόμα. Του Γκαίτε, είμαι σίγουρος, ότι δούλευε και μετά το θάνατό του, γιʼ αυτό όταν ο Εκερμαν ξεσκέπασε το σώμα του, ήταν σαν του εφήβου, είχε πειθαρχήσει στα βάσανά του.

- Αν μπορούσατε να ξαναγεννηθήτε, θα το θέλατε;

- Δεν θα ήθελα να πεθάνω ποτέ: μʼ ενδιαφέρει η ζωή, ο άνθρωπος-όχι οι άνθρωποι όλοι μαζί.

- Πιστεύετε στην ποιοτικήν εξέλιξη της ανθρωπότητος;

- Ενας Αρμένης ποιητής είπε κάποτε: “Ο πιθηκάνθρωπος ξεκίνησε να γίνη άνθρωπος, αλλά δεν έφτασε ακόμη”...

- Υπάρχει ελπίδα για τους ανθρώπους να ζήσουν κάποτε ευτυχισμένοι;

- Με στοίχημα, σε χίλια χρόνια!...

- Ποιά είναι τα μεγαλύτερα εμπόδια στην ευτυχία τους;

Η ευτράπελη διάθεση του Καζαντζάκη έπεσε. Σοβαρός πολύ είπε:

- Αυτό είναι πολύ δύσκολο νʼ απαντήση κανείς, αυτό είναι η μεγάλη μου αγωνία... Το μεγαλύτερο εμπόδιο στον άνθρωπο είναι, φαντάζομαι, η έλλειψη πίστης σʼ ένα ιδανικό ανώτερο από το Εγώ του. Αν δεν πιστεύη κανείς σʼ ένα πράγμα ανώτερο από τον εαυτό του, δεν μπορεί να είναι ευτυχισμένος.

- Νομίζετε πως μπορεί νʼ αποφευχθή ο τρίτος παγκόσμιος πόλεμος;

- Δεν νομίζω πως θα τον γλυτώσουμε...

- Μην λέτε τέτοια πράγματα! φωνάζει η κυρία Καζαντζάκη. Ο,τι και να βάλουμε στο μυαλό μας ό,τι και να πούμε, τα πράγματα θα έρθουν αλλοιώτικα.

- Ο πόλεμος θα σταματήση όταν ο πιθηκάνθρωπος γίνη άνθρωπος! Ο μεγαλύτερος κίνδυνος σήμερα είναι η διάσταση που υπάρχει ανάμεσα διανοητικού και ηθικού ανθρώπου. Ο διανοητικός άνθρωπος έχει φθάσει στο μαγικό στο υπεράνθρωπο, του έχει δοθεί τέτοια δύναμις, ενώ ηθικά είναι ανάπηρος. Οταν αρμονισθούν αυτά τα δύο, τότε θʼ αποκτήση κι η ανθρωπότητα το ισοζύγιο και θα γίνη ευτυχισμένη. Ο σημερινός άνθρωπος μου θυμίζει τον θηριοδαμαστή που μπήκε στο κλουβί των θηρίων νομίζοντας πως η τίγρις ήταν γυμνασμένη...

- Ο πνευματικός άνθρωπος μπορεί νʼ ανήκει σʼ ένα Κόμμα ή πρέπει να μένη πάντοτε ανεξάρτητος, για να είναι ελεύθερος να κρίνη; Οπως ο Σάρτο, κάποτε είπε, ότι ο πνευματικός άνθρωπος πρέπει να πολεμάη την αδικία όπου και να την βρίσκη.

- Είναι δύσκολο για τον πνευματικό άνθρωπο να μείνη μόνος του. Μόνος του είναι αδύνατος, αν ενωθή όμως, με τους άλλους γελάει. Το πρόβλημα είναι: πώς είναι δυνατόν να ενωθούν οι τίμιοι ανθρώποι; Ο πνευματικός άνθρωπος πρέπει να καταδικάζη την αδικία όπου την βρίσκει και κάνοντας αυτό που κάνω απαντώ στο ερώτημά σας: γράφω για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια που ποδοπατιέται παντού τόσο εύκολα. Αν ενωθώ με τους άλλους θα χάσω την ελευθερία μου. Η ψυχολογία της μάζας είναι αλλοιώτικη, μιλώ για τους διανοούμενους σαν μάζα, όχι για τις λαϊκές μάζες που τις σέβομαι και που έχουν τη δική τους δουλειά. Ενας πνευματικός άνθρωπος μόνος του ημπορεί να δουλέψη καλύτερα: ελεύθερος άνθρωπος παλεύει για την ελευθερία. Δέκα ελεύθεροι άνθρωποι ενωμένοι, χάνουν την ελευθερία τους. Εκείνο που χρειάζεται είναι νʼ ακολουθήσης το δρόμο σου ως την άκρη. Η αξία του δρόμου είναι να μην σταματήσεις ποτέ!

- Ποιό είναι το πολυτιμότερο πράγμα στον κόσμο;

- Για μένα ο χρόνος. Οπως είπε ο αισθητικός Μπέρναρντ Μπέρενσον, που αποτραβήχτηκε στη Φλωρεντία κι είναι ενενήντα χρονών, μου έρχεται να κατέβω στο δρόμο και νʼ απλώσω το χέρι μου στους διαβάτες και να τους πω: “Δώστε μου λίγο από το χρόνο που χάνετε...”

- Κι εγώ που σας έφαγα τόσην ώρα από τον πολύτιμο χρόνο σας!

- Ε, δεν πειράζει, άπλωσα κι εγώ το χέρι μου και κάτι μάζεψα...

Υ.Γ.

Πριν φύγω απʼ την Κυανή Ακτή, έλαβα τα τελευταία “Νέα” από την Αθήνα, που μιλούσαν για την εκλογή του Ηλία Βενέζη στην Ακαδημία και για τις γνώμες των πνευματικών μας ανθρώπων, όπου γινόταν λόγος για τον Καζαντζάκη. Του τα έστειλα αμέσως γραπτώς, του έθεσα δυό ερωτήσεις στις οποίες μου απήντησε:

- Τί εντύπωσι σας έκαμαν τα τελευταία χρόνια, οι εκλογές των Ακαδημαϊκών μας;

- Χαρά πολλή. Θυμάστε τον πολίτη που του υπέβαλαν υποψηφιότητα να γένη ένας από τους πέντε εφόρους στην αρχαία Σπάρτη. Απέτυχε. Γύριζε σπίτι του και το πρόσωπό του έλαμπε όπου ένας φίλος του τον συναντάει στο δρόμο. - Περιττό να σε ρωτήσω, τούπε από το πρόσωπό σου καταλαβαίνω πως πέτυχες. - Οχι, καθόλου, αποκρίθηκε εκείνος. - Τότε γιατί λάμπει έτσι το πρόσωπό σου; - Γιατί είδα πως υπάρχουν στη Σπάρτη τόσοι πολλοί καλύτεροί μου.

- Και μια αδιάκριτη ερώτηση: Υποβάλατε εσείς ποτέ προσωπικά υποψηφιότητα;

- Ποτέ. Υπάρχει μια άλλη Ακαδημία, αόρατη. Σε αφτή ανήκουν ο Ψυχάρης, ο Πάλης, ο Εφταλιώτης, ο Βλαστός, ο Βλαχογιάννης, ο Γρυπάρης, ο Θεοτόκης, ο Σικελιανός... Σε αφτή θάταν τιμή μου κι αμοιβή μου να ανήκω-όταν φυσικά κι εγώ γίνω αόρατος.

Γιʼ αφτό παρακαλώ τους φίλους μου να μην αναφέρουν τʼ όνομά μου ανάμεσα στους υποψηφίους. Ποτέ μου δε θέλησα, μήτε μου ήρθε ποτέ η απίθανη ιδέα να γίνω μέλος της σημερινής ορατής Ακαδημίας. Χαίρουμαι που μου δίνεται τώρα η ευκαιρία νʼ αποτείνω την παράκληση αυτή στους φίλους μου”.

ΓΙΟΛΑΝΤΑ ΤΕΡΕΝΤΣΙΟ

* Ο Νίκος Ε. Μαρκάκης είναι από τους πρώτους μεταπολεμικούς συντάκτες του “Βήματος”, μέλος του Δ.Σ. του Συνδέσμου Αντιστασιακών Δημοσιογράφων, του Λογοτεχνικού Συνδέσμου Ηρακλείου και Ενωσης Συντακτών Κρητικού Τύπου.