Της Άννας Παπαδοκωστάκη

Ηρακλειώτης επιστήμονας επικεφαλής σε ερευνητική ομάδα που καταγράφει τις αλλαγές για να “κτυπήσει” τη νόσο που θερίζει τον Τρίτο Κόσμο

Οι συχνές μεταλλάξεις του παράσιτου που προκαλεί την ελονοσία ευθύνονται για τις δυσκολίες αντιμετώπισης της νόσου που εξακολουθεί να «θερίζει» εκατομμύρια ανθρώπους ειδικά στον Τρίτο Κόσμο. Αυτές τις αλλαγές κατέγραψε για πρώτη φορά η ερευνητική ομάδα του Ηρακλειώτη ερευνητή Μανόλη Δερμιτζάκη στο Ινστιτούτο Sanger στην Αγγλία και η μελέτη δημοσιεύεται συγχρόνως με δυο άλλες σχετικές εργασίες στο περιοδικό Nature Genetics.

«Για πρώτη φορά, βλέπουμε πως το γονιδίωμα του παράσιτου, που προκαλεί την ελονοσία, μεταβάλλεται λόγω της άμυνας που προσβάλλει το ανοσοποιητικό σύστημα του ανθρώπου, γεγονός που θα ανοίξει νέους δρόμους για την ανάπτυξη εμβολίων και φαρμάκων», ανέφερε στην «Π» ο δρ Μ. Δερμιτζάκης.

Ο μονοκύτταρος οργανισμός που προκαλεί την ελονοσία, λέγεται πλασμόδιο. Ζει στα ηπατικά κύτταρα και τα ερυθρά αιμοσφαίρια.

Αυτός ο οργανισμός κρατάει πολλά προσαρμοζόμενα εργαλεία που το βοηθάνε να μας μολύνει και να ξεγελάει τους αμυντικούς μηχανισμούς και θεραπείες που έχουμε αναπτύξει για την αντιμετώπισή του. Το παράσιτο της ελονοσίας έχει πολλά πλεονεκτήματα στη μάχη του να μολύνει τον άνθρωπο. Το πιο σημαντικό είναι ότι έχει τη δυνατότητα να κρύβεται μέσα σε μια συλλογή από κυτταρικές “ενδυμασίες” μέσω αλλαγών των πρωτεϊνών της κυτταρικής του επιφάνειας. Επίσης συχνά ζει σαν μίγμα απο παράσιτα στους μολυσμένους ανθρώπους, ώστε όταν καταφέρουμε να θεραπεύσουμε τη μόλυνση από τον έναν τύπο, κάποιος άλλος εμφανίζεται.

«Το γονιδίωμα του παράσιτου είναι πολύ ελαστικό” εξηγεί ο δρ Μανώλης Δερμιτζάκης “και φέρει τα σημάδια της συνεχούς μάχης με τις τρεις κύριες προκλήσεις - το γρήγορα εξελισσόμενο ανοσοποιητικό μας σύστημα, τις αμυντικές αντιδράσεις του κουνουπιού και τα εντομοκτόνα και φάρμακα που χρησιμοποιούμε για την αντιμετώπισή του”.



Ο κύκλος



Το κουνούπι, δεν είναι από μόνο του φορέας του παράσιτου αλλά «μολύνεται» καθώς τσιμπά ένα άνθρωπο που το φέρει. Στη συνέχεια το μεταδίδει σε άλλους ανθρώπους όταν τους τσιμπά. Υπάρχει δηλαδή ένας κύκλος άνθρωπος- κουνούπι-πλασμόδιο. Όταν περιοριστούν οι συγκεντρώσεις πλασμοδίου , τότε θα περιοριστεί και η εξάπλωση της ελονοσίας.

Το πλασμόδιο, έχει δύο κύκλους. Ο ένας είναι μέσα στο κουνούπι όπου γίνεται η αναπαραγωγή του και ο άλλος, είναι μέσα στον άνθρωπο , όπου γίνεται ο πολλαπλασιασμός του. Ουσιαστικά ένας άνθρωπος που μολύνεται από ένα κουνούπι, το οποίο έχει τσιμπήσει πριν ένα μολυσμένο άνθρωπο, μεταφέρει το πλασμόδιο στον δεύτερο άνθρωπο και ξεκινά τον επόμενο κύκλο του, με επίθεση στα ηπατικά κύτταρα και τα ερυθρά αιμοσφαίρια του ασθενούς.

«Οι οργανισμοί έχουν μια ποικιλομορφία στη φύση. Όπως οι άνθρωποι διαφέρουν ο ένας από τον άλλο, έτσι και τα στελέχη αυτού του μικροβίου, είναι διαφορετικά. Αυτή η ακριβώς η ποικιλομορφία, ευθύνεται για την αδυναμία του αμυντικού συστήματος του ανθρώπου να το αντιμετωπίσει. Οι πρωτεΐνες της κυτταρικής μεμβράνης αλλά και πολλές άλλες πρωτεΐνες με τις οποίες αλληλεπιδρά με τον άνθρωπο, εξελίσσονται πάρα πολύ γρήγορα μέσω μεταλλαγών και φυσικής επιλογής, με τέτοιο τρόπο ώστε ό,τι και να αναπτύξει ο άνθρωπος από πλευράς αντισωμάτων και φαρμάκων, το μικρόβιο μπορεί να ξεφύγει. Δηλαδή, ακόμα και αν μπορέσουμε να αναπτύξουμε άμυνα σε ένα είδος στελέχους, το άλλο στέλεχος θα έχει ανθεκτικότητα σʼ αυτή την άμυνα. Αυτός είναι ο λόγος, που είναι δύσκολη η αντιμετώπιση της ελονοσίας αλλά και η παραγωγή εμβολίου.

Εμείς κάναμε για πρώτη φορά την περιγραφή αυτής της πολυμορφίας στους πληθυσμούς που υπάρχουν σε μερικά μέρη στον κόσμο και επίσης τη σύγκριση με το αντίστοιχο μικρόβιο που μολύνει το χιμπατζή, προκειμένου να καταλάβουμε ποιες είναι οι εξελικτικές δυνάμεις οι οποίες ασκούνται στα γονίδια τα οποία σχετίζονται με τη μόλυνση. Η σύγκριση της ποικιλομορφίας μεταξύ ανθρώπινων παράσιτων και η σύγκριση αυτών με το πολύ συγγενές παράσιτο του χιμπατζή μας δινει μια πολυ χρήσιμη εικόνα για την εξελικτική δυναμική του παράσιτου στην συνύπαρξη του με τον άνθρωπο. Η καινούργια αυτύ μελέτη χαρτογράφησε περισσότερους απο 27.000 πολυμορφισμους στο γονιδίωμα του παράσιτου.

Η εργασία αυτή μαζί με άλλες δύο που δημοσιεύονται ταυτόχρονα στο περιοδικό, είναι η πρώτη περιγραφή αυτής της ποικιλομορφίας από διαφορετικές προσεγγίσεις και αλληλοσυμπληρώνονται, προσφέροντας τον πλήρη χάρτη του γονιδιώματος, ώστε να ταυτοποιήσουμε κάποια γονίδια τα οποία είναι στόχοι για φάρμακα και εμβόλια.

Ήδη υπάρχουν συζητήσεις με γιατρούς, εταιρείες και κοινωφελείς οργανισμούς για την αξιοποίηση αυτής της γνώσης» μας εξηγεί ο κ. Δερμιτζάκης.



Πολλά θύματα



Για την σημαντική αυτή επιστημονική ανακάλυψη, το Ινστιτούτο Sanger, μετά την κυκλοφορία του Nature Genetics, εξέδωσε χθες το βράδυ αναλυτική ανακοίνωση.

“Βρήκαμε ότι γονίδια που είναι ενεργά στα ερυθρά αιμοσφαίρια και γονίδια που αλληλεπιδρούν με τα ανθρώπινα κύτταρα είχαν μεγάλη ποικιλομορφία” δηλώνει ο ερευνητής Daniel Jeffares μέλος της ερευνητικής ομάδας του δρα Μανώλη Δερμιτζάκη. “Το συμπέρασμα είναι ότι η ποικιλομορφία διαμορφώνεται σαν αποτελεσμα της μάχης του παράσιτου με την άμυνα του οργανισμού μας. Για το πλασμόδιο η δυνατότητα να προσαρμόζεται είναι η δυνατότητα να επιβιώνει”.

Πολλά από τα πιο ποικίλα γονίδια δεν έχουν γνωστη λειτουργία ακόμα. Παρολʼ αυτά είναι πιθανό ότι πολλά απʼ αυτά είναι πρωτεΐνες της κυτταρικής επιφάνειας. Ένα καινούργιο γονίδιο που ονομάζεται PF10-0355 είναι το δεύτερο σε βαθμό ποικιλομορφίας σʼ όλο το γονιδιωμα του παράσιτου και έχει πολλές κοινές ιδιότητες με γνωστά γονίδια που είναι πιθανοί στόχοι για εμβόλια.

Οι άνθρωποι που μολύνονται με ελονοσία συνήθως φέρουν πολλαπλά στελέχη. Σαν αποτέλεσμα η ανάπτυξη εμβολίων είναι δύσκολη και μπορεί να μην είναι αποτελεσματική αν το παρασιτο αλλάξει την κυτταρική του μεμβράνη. Επιπλέον αντίσταση στα καινούργια φάρμακα μπορεί να αναπτυχθεί από μικρούς αριθμούς ανθεκτικών παρασιτων.

Οι αριθμοί σχετικά με την ελονοσία προκαλούν φόβο: 2,6 δισεκατομμύρια του πληθυσμού της γης βρίσκονται σε περιοχές επικινδυνότητας για ελονοσία, μισό δισεκατομμύριο άνθρωποι είναι μολυσμένοι και περισσότερο απʼ ένα εκατομμύριο άνθρωποι, κυρίως παιδιά πεθαίνουν κάθε χρόνο απʼ αυτή την ασθένεια. Η μεταφορά του παράσιτου της ελονοσίας στον άνθρωπο γίνεται μέσω τσιμπημάτων του κουνουπιού Anopheles gambiae.

Για την Ελλάδα η ελονοσία είναι γνωστή, αφού μέχρι και τις αρχές του προηγούμενου αιώνα πέθαιναν άνθρωποι απʼ αυτή. «Η ελονοσία είναι και ο κύριος λόγος που η Ελλάδα εχει υψηλό ποσοστό μεσογειακής αναιμίας αφού οι μεταλλαγές στην β-αιμοσφαιρίνη αυξήθηκαν σε συχνότητα στην Ελλάδα επειδή προσέφεραν ανθεκτικότητα από την ελονοσία στους φορείς τους.» τονίζει ο κ. Δερμιτζάκης.

Υπάρχουν πολλοί λόγοι – συχνά σχετικοί με φτώχεια – για του οποίους η ελονοσία δεν έχει μειωθεί. Εύκολες λύσεις, όπως τα δίχτυα στα κρεβάτια, είναι απαραίτητες μαζί με την ανάγκη για νέα φάρμακα που θα καταπολεμούν το παράσιτο που προκαλεί ελονοσία.

Το γονιδίωμα του ανθρώπου φέρει πολλά σημάδια της ιστορίας των μολύνσεων απο ελονοσια” λέει ο Δρ Mark Walport, διευθυντής του Wellcome Trust που χρηματοδότησε τη μελέτη. Όμοια και το γονιδίωμα του παράσιτου της ελονοσίας μάς δείχνει πώς αλληλεπιδρά με το ανθρώπινο ανοσοποιητικό σύστημα. Η κατανόηση αυτών των αλληλεπιδράσεων είναι κλειδί για την ανάπτυξη αποδοτικών εμβολίων και φαρμάκων”.