Του Τάσου Μ.Ηλιαδάκη,
μαθηματικού, πολιτειολόγου, δρ Κοινωνιολογίας,
καθηγητή Σχολής Εθνικής Ασφάλειας


IV. To ενεργειακό πιέζει προς ένα πολυπολικό κόσμο

Α. ΟΙ ΗΠΑ
Οι ΗΠΑ εν ονόματι της εθνικής τους ασφάλειας εφαρμόζουν το δόγμα της μονομερούς προληπτικής επέμβασης, την οποία ακολουθεί στη συνέχεια η δια των όπλων επιβολή της Δημοκρατίας, που θυμίζει σεξ εν ονόματι της παρθενίας (Γιουγκοσλαβία, Ιράκ).
Επί μισό αιώνα οι ΗΠΑ έκαναν τεράστιες επενδύσεις για να κρατήσουν τον Κόλπο στην γαιοπολιτική τους τροχιά.
Την επέμβαση στο Ιρακ οι ΗΠΑ επιχείρησαν μαζί με άλλες 48 χώρες, οι εξής τρεις: Βρετανία, Αυστραλία και Ισπανία. Μόνο οι τρεις αυτές χώρες είχαν στρατιωτική παρουσία. Οι 30 παρείχαν μόνο διευκολύνσεις και τις υπόλοιπες 15 ουδέποτε αποκάλυψαν οι ΗΠΑ.
Η επέμβαση στο Ιρακ προοιωνίζεται:
- Την απεξάρτηση των ΗΠΑ από το σαουδαραβικό πετρελαϊκό μονοπώλιο.
- Τον έλεγχο και την παραμονή του Κόλπου μακράν του Ιράνν.
- Την επιστροφή των εκδιωχθέντων πετρελαϊκών εταιρειών από τον Κόλπο.
Στην περιοχή της Κασπίας είναι εμφανής η διάθεση των ΗΠΑ να εγκαταστήσουν στρατιωτικές δυνάμεις τουλάχιστον στην υπερΚαυκασία αμφισβητώντας την ρωσική πρωτοκαθεδρία.
Από την άλλη πλευρά οι ΗΠΑ απέφυγαν την επέμβαση στο Ιραν γιατί:
- Θα έφερνε τις ΗΠΑ προ ενός ισλαμικού πολυεστιακού μετώπου με διαπραγματευτές ειρήνης τη Ρωσία, την Ε.Ε. και την Κίνα.
- Θα καθιστούσε ανεξέλεγκτη την άνοδο της τιμής του πετρελαίου, πράγμα που θα δημιουργούσε συνθήκες παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, όπως το 1929 και στην οποία κρίση οι ΗΠΑ θα ήταν ο μεγάλος χαμένος (ως μεγάλος δανειοδότης και στρατιωτικά ισχυρός) και
- Από την άνοδο της τιμής του πετρελαίου, οι μεγάλοι κερδισμένοι ήταν η Ρωσία (ξεχρέωσε μεγάλο μέρος του εξ. ΔΧ) και η Βενεζουέλα (ελάχιστα φιλική προς τις ΗΠΑ, αν και οι ΗΠΑ είναι ο μεγαλύτερος πετρελαϊκός της πελάτης).
Β. Η ΡΩΣΙΑ
Η Ρωσία εδραζόμενη στα ενεργειακά της αποθέματα, πρώτη στο φυσικό αέριο και με μεγάλες εξαγωγικές πετρελαϊκές δυνατότητες (ημερήσια παραγωγή μέχρι 6.1 εκ. βαρ. και ενεργειακές ανάγκες στα 3.1 εκ. βαρ.), προβάλλει το δόγμα Πούτιν του “εγγύς εξωτερικού” διεκδικώντας ένα ηγεμονικό ρόλο τουλάχιστον στην περιοχή του ενεργειακού επικέντρου.
Συγχρονως με την κατάρρευση της Σ. Ενωσης, η Ρωσία δημιούργησε την Κοινοπολιτεία των Ανεξαρτήτων Κρατών (ΚΑΚ) από 12 πρώην ομόσπονδες Δημοκρατίες της Σ. Ενωσης (βλ. Χ2 του χθεσινού φύλλου) τις:
- Ουκρανία, Μολδαβία, Αζερμπαϊτζάν και Γεωργία, αποκλίνουσες από μια στενότερη συνεργασία με τη Ρωσία. Εξʼ αυτών η Ουκρανία αν και υπερχρεωμένη στη Ρωσία και ενεργειακά εξαρτημένη απʼ αυτήν (80% καλύπτεται από την Ρωσία) είναι ιδιαίτερα καχύποπτη προς τη Ρωσία.
- Καζακστάν (με 35% ρωσική μειονότητα) Αρμενία, Τατζικιστάν, Κιρδισταν και Λευκορωσία είναι υπέρ της στενότερης συνεργασίας με τη Ρωσία.
- Το Ουζμπεκιστάν κυμαίνεται ανάμεσα στους δυο προηγούμενους και
- Το ουδέτερο Τουρκμενιστάν, ελεγχόμενο από τη Ρωσία και προσβλέπουν στη Δύση.
Μέχρι στιγμής η ΚΑΚ έχει εξελιχθεί σε χαλαρή κοινοπραξία.
Η Ρωσία διαθέτει παγκόσμια τη μεγαλύτερη εταιρεία φυσικού αερίου, τη Gazprom, με εταιρικό κεφάλαιο 126 δισ. δολ., αγωγούς 153.000 km, 350.000 εργατικό δυναμικό και η οποία ελέγχει την παραγωγή στη Λευκορωσία, Τουρκμενιστάν και Ουζμπεκιστάν. Επιπλέον η Ρωσία διαθέτει παγκόσμια την τέταρτη μεγαλύτερη ιδιωτική πετρελαϊκή εταιρεία (την Xukosibnett).
Με το Ιράν η Ρωσία έχει καλές σχέσεις αμοιβαίας συνεργασίας που εδράζονται στις συμφωνίες κατασκευής πυρηνοκίνητου εργοστασίου ηλεκτρικού ρεύματος στο Ιράν, στη στήριξη της Αρμενίας έναντι του Αζερμπαϊτζάν και στην εκμετάλλευση του πετρελαίου στο Αζαρ (Δ. Ιραν) από τη ρωσική Lukoil.
Για την αντιμετώπιση των ΗΠΑ η Ρωσία αναζητά εταίρους ενδοασιατικά στην Κίνα και στο Ιράν και εκτός Ασίας προσεγγίζει την Ε.Ε.
Με την Κίνα αποκαταστάθηκαν σχέσεις φιλίας και καλής γειτονίας.
Στις πέντε συναντήσεις του 2005/06, μεταξύ των δυο προέδρων, υπεγράφησαν 29 συμφωνίες μεταξύ των οποίων, δυο αεραγωγών και μια πετρελαιαγωγού από Σιβηρία προς Κίνα, η ενίσχυση της πυρηνικής τους συνεργασίας, η πραγματοποίηση κοινών στρατιωτικών γυμνασίων κ.λ.π.
Επιπλέον στην Κίνα το 2006 χαρακτηρίσθηκε “έτος Ρωσίας” και στη Ρωσία το 2007 “ετος Κίνας”.
Για την Ε.Ε. η Ρωσία είναι ο κυριότερος προμηθευτής της σε φυσικό αεριο, ενώ καλύπτει κατά 25% τις συνολικές ευρωπαϊκές ενεργειακές ανάγκες. Προ των αμερικανικών πιέσεων προς την Ε.Ε. ο πρόεδρος Πουτιν δηλώνει στον Γάλλλο πρόεδρο (Σιρακ) ότι “η Ρωσία είναι έτοιμη να βοηθήσει την ενεργειακή ανεξαρτησία της Ε.Ε.”.
Μέχρι σήμερα οι ΗΠΑ κατόρθωσαν να υπογραφεί συμφωνία κατασκευής υποθαλάσσιου αγωγού αερίου από το Τουρκμενιστάν στο Αζερμπαϊτζάν και αποʼκει Γεωργία - Τουρκία. Από την άλλη πλευρά η Ρωσία πέτυχε να επιβάλει ως βασική υπαρκτή λύση τον αγωγό Μπακού - Νοβοροσισκ (βλ. Χ4) αφού προηγουμένως εξασφάλισε τον στρατιωτικό έλεγχο της Τσετσενίας.
Γ. Η Ε.Ε.
Η Ευρώπη με τις πετρελαιοφόρες περιοχές της Νορβηγίας, της Μ. Βρετανίας, της Β. Θάλασσας και της Ρουμανίας, παράγει το 40% του πετρελαίου που καταναλώνει, ενώ έχει εξαντλήσει το 57% των αρχικών της αποθεμάτων. Το καταναλωτικό της έλλειμμα του 60% το εξασφαλίζει από τον Κόλπο και τη Ρωσία.
Ο Κόλπος αποτελεί τον πρώτο πετρελαιοπρομηθευτή της Ευρώπης ενώ ο ίδιος ο Κόλπος αποτελεί την έκτη αγορά για τα ευρωπαϊκά προϊόντα με τις οικονομικές σχέσεις Ε.Ε. - Κόλπου να είναι μεγαλύτερες από εκείνες των ΗΠΑ - Κόλπου.
Η Ρωσία από την πλευρά της καλύπτει το 35% των καταναλωτικών πετρελαϊκών αναγκών της Ε.Ε.
Η Ευρώπη διοχετεύοντας την ενεργειακή της εξάρτηση προς τη Ρωσία ενισχύει αυτήν έναντι των υπολοίπων πετρελαιοπαραγωγών της Κασπίας, καθʼόσον η Ρωσία έχει μια επιπλέον αγορά. Ετσι η ενεργειακή ευρωπαϊκή εξάρτηση πιέζει προς την ευρωρωσική σύγκλιση, πράγμα αφόρητα ενοχλητικό για τις ΗΠΑ.
Η Ε.Ε. προσεγγίζει τα πετρελαιοπαραγωγα κράτη της Κασπίας μέσω τριών προγραμμάτων.
- Το Inogate (1995), εξασφαλίζει την ενεργειακή μεταφορά από την Κασπία στην Ευρώπη. (Συντήρηση και εκσυγχρονισμό των περιφερειακών ενεργειακών δικτύων, την εξέταση εναλλακτικών και συμπληρωματικών ενεργειακών δρόμων, καθώς και τη βελτίωση του εμπορίου ενέργειας σε περιφερειακό επίπεδο).
- Το Tacis είναι ένας χρηματοδοτικός μηχανισμός οικονομικής στήριξης των κρατών της ΚΑΚ. Τέλος
- Το Traceca (1993) έχει στόχο την δημιουργία ενός μεταφορικού δικτύου Δυσης - Ανατολής από Ευρώπη - Ευξεινο - Κ. Ασία μέσω Καυκάσου και Κασπίας.

V. Η κρίση στην Εγγύς Ανατολή

Το Ιράκ βρίσκεται στο ενεργειακό επίκεντρο και είναι δεύτερο σε πετρελαϊκά αποθέματα. Συνορεύει με την πρώτη σε αποθέματα Σ. Αραβία και το δεύτερο σε φυσικό αέριο, αλλά και ταυτόχρονα πλούσιο σε πετρέλαια Ιραν, Ισραμικό, σουνιτοσιϊκό, κράτος, ανάμεσα στις ισλαμικές μητροπόλεις, τη Σ. Αραβία και το Ιράν. Το Ιράκ κατηγορείται ως άνδρο τρομοκρατίας και συνορεύει με τα δύο υπό την ίδια κατηγορία κράτη το Ιράν και τη Συρία αλλά και με την ύποπτη (στο τρομοκρατικό) Σ. Αραβία.
Για τις ΗΠΑ τον πλήρη έλεγχο του Ιρακ υπαγόρευαν:
- Τα ενεργειακά του αποθέματα, άριστης ποιότητας και φθηνού κόστους (μόλις το ένα εικοστό του αμερικάνικου).
- Η εγκατάσταση στρατιωτικών δυνάμεων “προς εξασφάλιση του δημοκρατικού καθεστώτος” του νέου Ιράκ.
- Η δημιουργία κουρδικού κράτους σε ρόλο Ισραήλ στη Μέση Ανατολή.
- Ο διακανονισμός των ενεργειακών πόρων της Κασπίας, καθʼόσον η αναβολή του πριμοδοτούσε Ρωσία, Ιραν, Ε.Ε. και Κίνα.
- Η ασφάλεια του επαναλειτουργούντος αγωγού Μοσούλης - Ιορδανίας - Χάιφας (Ισραήλ), ο οποίος επιπλέον απεξαρτοποιούσε το ιρακινό πετρέλαιο από τον ισλαμοκρατούμενο Κόλπο.
- Η απαλλαγή τους από το συμμαχικό μονοπώλιο της υποπτης πια Σ. Αραβίας και
- Ο εγκλωβισμός της Εγγύς Ανατολής σε αμερικανοελεγχόμενο περιβάλλον προς εξουδετέρωση της Συρίας.
Το παλαιστινιακό όσο δεν λυνόταν ενεργοποιούσε την ισλαμική διάσταση αλλά και αντίστροφα ισλαμοποιούσε την περιοχή, γεγονός ελάχιστα καθησυχαστικό για το Ισραήλ, αφού απέναντί του δεν είχε πια μόνο τους Παλαιστίνιους αλλά τους Ισλαμιστές της Χαμας και της Χεζμπολάχ, σε άμεση σύνδεση με τη Συρία.
Η ασφάλεια του αγωγού Μοσούλης - Χάιφας, εκτός απο τον έλεγχο του Ιρακ, προϋπόθετε και τον έλεγχο (αμερικανοποίηση) της Εγγύς Ανατολής, πράγμα που υπαγόρευε την αναβάθμιση του Ισραήλ. Προφανώς σε μια τέτοια προοπτική δεν χωρούσε η Χαμάς και η Χεζμπολάχ. Προς το επείγον λειτουργούσε η αναβάθμιση της Χαμάς από τη ρωσική πρόσκληση της σε συνομιλίες και η ευθυγράμμιση της Γαλλίας με τη Ρωσία στο διπλωματικό πεδίο υπέρ της Χαμάς.
Ο έλεγχος της περιοχής απο τις ΗΠΑ εγκλώβιζε τη Συρία εντός αμερικάνικης έδρας και η “συμμόρφωση” της μπορούσε να της αποφέρει τα υδροφόρα υψίπεδα του Γκολάν, για τα οποία το Ισραήλ είχε δηλώσει την πρόθεση επιστροφής τους. Μια τέτοια Συρία αφενός αποδυναμώνει το Κουρδικό εντός της Τουρκίας και επομένως ενισχύει την ασφάλεια του αγωγού Μπακου - Τσεϊχάν (βλ. Χ4) και αφετέρου υποβαθμίζει τη γαιοπολιτική θέση της Τουρκίας, ως μη αναγκαίας στην άμυνα του Ισραήλ. (Ξεθωριάζει την τουρκοϊσραηλινή αμυντική συμφωνία).
Εμφανές είναι ότι σε ένα τέτοιο περιβάλλον δεν μπορεί να μένει σε εκκρεμότητα το κυπριακό ανάμεσα στις απολήξεις των δυο αγωγών.
Ο Λίβανος είχε την ατυχία να έχει ορισμένα μοναδικά χαρακτηριστικά.
• Επέτρεπε την “αμυντική” δράση του Ισραήλ, στο πολιτικό εξάρτημα της Συρίας (Λίβανος), με τις ΗΠΑ στο ρόλο του παράκλητου διαμεσολαβητή. Από την πλευρά του το Ισραήλ, με το ρόλο του κακού Αμερικάνου επετύγχανε την αναβάθμισή του.
• Το Ισραήλ χτυπώντας τον Λίβανο στόχευε τη Συρία και τους ισλαμιστές (Χεζμπολάχ, Χαμάς).
• Η ισοπέδωση του Λιβάνου απομόνωσε τους Συριους, δηλαδή περιόριζε την κρίση εντός του αμερικανοελεγχόμενου περιβάλλοντος και επομένως πλήρως ελέγξιμη από τις ΗΠΑ.
• Ο Λίβανος ήταν ο αδύναμος κρίκος που εξασφάλιζε την αμερικανόστροφη αναδιάταξη της περιοχής στον ελάχιστο χρόνο.
Επομένως για ένα λαμπρό “δημοκρατικό” μέλλον, όπως ειπώθηκε για το Ιράκ, ο Λίβανος ήταν η συμφέρουσα επιλογή για την προσφυγή στην “χειρουργική” (σφαγή).

VI. Η εκ νέου υποβάθμιση της Τουρκίας

Α. Το εσωτερικό μέτωπο
Η οικονομία της Τουρκίας ακόμα δεν έχει ανακάμψει από την οικονομική κρίση του 2001 και την διασώζουν από την κατάρρευση τα δάνεια του ΔΝΤ, από το οποίο έχει πλήρως εξαρτηθεί.
Τότε η οικονομική κρίση είχε κυριολεκτικά εξοβελίσει της Βουλής το παλιό πολιτικό κατεστημένο και έφερε στην εξουσία τους μεταλλαγμένους ισλαμιστές με τον Ερντογάν ο οποίος πρόβαλε το όραμα του εξευρωπαϊσμένου μουσουλμανικού κοσμικού κράτους.
Με τον εξευρωπαϊσμό αφενός καθησύχαζε τις ΗΠΑ για τον φιλοδυτικό προσανατολισμό του και αντιμετώπιζε το “βαθύ κράτος” των κεμαλιστικών στρατηγών και αφετέρου εξέτρεπε την σωτερική οικονομική δυσπραξία προς την ελπίδα των ευρωπαϊκών κονδυλίων. Προφανώς αν η ενταξιακή πορεία αποτύχει, ή μακροημερεύει, τοτε η εθνικιστική διέξοδος θα είναι ένα βήμα πλησιέστερα στην Τουρκία. Προς αυτή τη διέξοδο ωθεί και η συσσώρευση όλων των μέχρι τώρα αρνητικών εξελίξεων (Κυπριακό, Ιρακινό, ΗΠΑ, κ.λ.π.). Αλλωστε υπέρ αυτού συνηγορεί και η κατακόρυφη άνοδος του κόμματος της νεολαίας, που ίδρυσε ο Τούρκος Μπερλουσκόνι, Τζεμ Ουζάν, προβάλλοντας εθνικιστικά συνθήματα κατά των ΗΠΑ και του ΔΝΤ.
Β. Η υποβάθμιση
Η Τουρκία μετά την κατάρρευση της Σ. Ενωσης και τη συνακόλουθη υποβάθμιση του γαιοστρατηγικού της ρόλου, έχοντας κοινές πολιτισμικές και γλωσσικές ρίζες με τις τουρκογενείς πρώην ομόσπονδες Δημοκρατίες της Σ. Ενωσης στην Κ. Ασία και θεωρώντας τότε δεδομένη και μη αναστρέψιμη την υποβάθμιση της Ρωσίας στην περιοχή, επιχείρησε να προσδέσει τις Δημοκρατίες αυτές στο άρμα της δικής της επιρροής. Ετσι ο πρωθυπουργός Ντεμιρέλ, τον Φεβρουάριο του 1992, διακήρυξε το όραμα ενος νέου τουρκικού κόσμου από την Αδριατική μέχρι το Σινικό Τείχος, προβάλλοντας ταυτόχρονα το μοντέλο της κοσμικής Δημοκρατίας που σέβεται τα ισλαμικά ήθη και πιστεύω έναντι του ισλαμικού μοντέλου της Σ. Αραβίας και του Ιράν.
Από το τέλος του 1992, η επανεμφάνιση της Ρωσίας και μάλιστα ως γαιοστρατηγικού εταίρου των ΗΠΑ στην περιοχή και η ανάδυση του Ιράν, εξανέμιζαν την προσωρινή αναβάθμιση της Τουρκίας από τον πόλεμο του Κόλπου και την ανάγκαζαν να αναδιπλωθεί εγκαταλείποντας προσδοκίες και ψευδαισθήσεις.
Στη συνέχεια η Τουρκία θα προσπαθήσει να εξέλθει από την υποβάθμισή της μέσω της ένταξής της στην Ε.Ε. και της προσπάθειάς της να καταστεί γέφυρα της ενεργειακής μεταφοράς από Ανατολή σε Δύση. Το τελευταίο υπαγορεύει τον έλεγχο του εσωτερικού της μετώπου (Ισλάμ - Κούρδοι).
Οι ενεργειακοί αγωγοί μέσω Τουρκίας προφανώς την αναβαθμίζουν. Ομως το σύστημα των πολλαπλών αγωγών, που προωθούν οι Δυτικοί, αποδυναμώνει την αναβάθμιση των χωρών διέλευσης των αγωγών. Μέχρι στιγμής στην Τουρκία έχει κατασκευασθεί ο αγωγός Μπακού (Αζερμπαϊτζάν, 445 km) - Γεωργία (245 km) και καταλήγει Β.Α. της Κύπρου στο λιμάνι Τσεϊχάν (Τουρκία 1070 km). Ο αγωγός, συνολικού μήκους 1760km, θα μεταφέρει ημερησίως 1 εκ. βαρέλια και η κατασκευή του κόστισε 3.8 δισ. δολ. (βλ. Χ4).
Οι ΗΠΑ προκειμένου να τροχοπεδήσουν την Ε.Ε. υποστηρίζουν την ενταξιακή πολιτική της Τουρκίας. Επίσης υποστηρίζουν την πολιτική της Αγκυρας περί ενεργειακής γέφυρας μόνο στα πλαίσια του άξονα Αζερμπαϊτζάν - Γεωργία - Τουρκία, την οποία οι ΗΠΑ αντιπαραθέτουν στην ρωσική παρουσία στον Καύκασο. Στο υπόλοιπο μέρος της πολιτικής τους στην Ευρασία απαιτούν τη συμμόρφωση της Τουρκίας (Β. Ιρακ, Εγγύς Ανατολή).
Μετά την επανεμφάνιση της Ρωσίας και την μέχρι στιγμής σύγκλιση αυτής με το Ιράν, το υπό δημιουργία Κουρδικό κράτος στο Β. Ιράκ, η αναβάθμιση του Ισραήλ στην περιοχή της Εγγύς Ανατολής αλλά και η ένταξη της Κύπρου στην Ε.Ε.1, ο ρόλος της Τουρκίας περιορίζεται μόνο στον Καύκασο.
1. Η ένταξη της Κύπρου στην Ε.Ε. αφενός μετέτρεψε το Κυπριακό σε ευρωτουρκικό πρόβλημα και αφετέρου την ενταξιακή πορεία της Τουρκίας όμηρο του κυπριακού βέτο.