2ο μέρος

Η μελέτη ύπνου επιτρέπει την καταγραφή των σταδίων του ύπνου και της κατανομής τους, ανίχνευση αφυπνίσεων, και των αιτιών τους, που οδηγούν σε κατακερματισμό του ύπνου, προσδιορισμό υποαπνοϊκών επεισοδίων και τον υπολογισμό του υποαπνοϊκού δείκτη (ΑΗΙ), πτώσεις του κορεσμού του οξυγόνου, καρδιακών αρρυθμιών, όπως επίσης και συσχετισμό των σταδίων του ύπνου και της θέσης σώματος με τις διαταραχές της αναπνοής στον ύπνο. Απαιτείται η ανάλυσή της και η αξιολόγησή της από εξειδικευμένο ιατρό στις διαταραχές ύπνου. Δε θεωρείται αποδεκτή η αυτόματη μέσω του Η/Υ αξιολόγηση της μελέτης ύπνου.

Η ολονύχτια μελέτη ύπνου στο Εργαστήριο είναι η αποδεκτή εξέταση για τη διάγνωση διαταραχών της αναπνοής στον ύπνο, και για να θεωρηθεί επιτυχής θα πρέπει να πιστοποιηθεί ύπαρξη όλων των σταδίων του ύπνου και φυσικά του REM ύπνου καθώς και ύπνος σε ύπτια θέση σώματος, διότι σε μερικές περιπτώσεις οι διαταραχές της αναπνοής στον ύπνο μπορεί να εμφανισθούν μόνο σε αυτές τις δύο προαναφερόμενες καταστάσεις. Σε περίπτωση που δεν πληρούνται τα προαναφερόμενα η εξέταση επαναλαμβάνεται.

Η αξιολόγηση με φορητούς υπνογράφους είναι αποδεκτή για τη διάγνωση των διαταραχών της αναπνοής στον ύπνο, μόνο στις παρακάτω περιπτώσεις: για ασθενείς με σοβαρού βαθμού κλινική συμπτωματολογία και αυξημένη πιθανότητα ΣΑΥ που η διάγνωση και θεραπεία είναι επείγουσα και εφόσον η ολονύκτια μελέτη δεν είναι διαθέσιμη, για ασθενείς ανίκανους να μετακινηθούν (π.χ. λόγω αναπηρίας ή άλλης σοβαρής ασθένειας), για follow up ασθενών που έχει τεθεί η διάγνωση και έχει εφαρμοστεί θεραπεία, κυρίως για την αξιολόγηση της ανταπόκρισης στη θεραπεία.

Η αξιολόγηση της ημερήσιας υπνηλίας γίνεται υποκειμενικά μέσω συγκεκριμένων ερωτηματολογίων όπως η Epworth Sleepiness Scale, Stanford Sleepiness Scale, Sleep-Wake Activity Inventory και αντικειμενικά στο Εργαστήριο με τη δοκιμασία πολλαπλής μετρήσεως της καθυστερήσεως ελεύσεως του ύπνου (Multiple Sleep Latency Test MSLT). Σε ασθενείς με πιστοποιημένο ΣΑΥ δεν είναι απαραίτητη η διενέργεια MSLT, ωστόσο σε περιπτώσεις υποψίας ΣΑΥ αλλά αρνητικών ευρημάτων στην πολυπαραμετρική μελέτη ύπνου βοηθάει στην ανάδειξη άλλων αιτιών ημερήσιας υπνηλίας.



Πώς θεραπεύεται

το ΣΑΥ;



Είναι φανερό ότι το ΣΑΥ είναι ένα συχνό συστηματικό νόσημα που διαταράσσει όλους τους ζωτικούς βιολογικούς ρυθμούς και κλονίζει τη σωματική, πνευματική και ψυχική υγεία, ενώ είναι αναγκαία η αξιολόγηση της βαρύτητας της υπνηλίας που αποτελεί το προεξάρχον σύμπτωμα.

Η θεραπεία είναι πολυπαραγοντική και εξατομικευμένη ανάλογα με τη βαρύτητα του συνδρόμου και τις αιτίες που το επιδεινώνουν.

Α. Συντηρητικά μέτρα

Τα συντηρητικά μέτρα είναι η σταδιακή απώλεια βάρους, αποφυγή κατασταλτικών του ΚΝΣ (οινοπνευματώδη, φάρμακα), αποφυγή καπνίσματος, βαρέων δείπνων και η αποφυγή ανάσκελης θέσης σώματος κατά τον ύπνο.

Η απώλεια βάρους είναι δύσκολη και μακροχρόνια διαδικασία, απαιτεί υποστήριξη του ασθενούς, αξιολόγηση από ειδικούς (π.χ. ιατρεία παχυσαρκίας σε συνεργασία με διαιτολόγους, ενδοκρινολόγοι, κ.λ.π) και συνήθως συνδυάζεται με συμπτωματική θεραπεία του συνδρόμου ειδικά όταν αυτό είναι σοβαρού βαθμού.

Η χρήση οινοπνευματωδών ποτών ή ηρεμιστικών φαρμάκων κάνει ευκολότερη τη σύγκλειση του φάρυγγα χαλαρώνοντας περαιτέρω τους μύες που τον ελέγχουν, ενώ παράλληλα δυσκολεύει την αφύπνιση που τερματίζει την άπνοια μειώνοντας την ανταπόκριση του κέντρου στον εγκέφαλο που ελέγχει την αναπνοή. Γιʼ αυτό το λόγο, η χρήση των παραπάνω ουσιών θα πρέπει να θεωρείται απαγορευμένη.

Το κάπνισμα έχει συσχετιστεί θετικά με την παρουσία απνοιών από περιορισμό του εύρους του φάρυγγα λόγω φαρυγγίτιδας και του οιδήματος που προκαλεί ο καπνός.

Η αποφυγή των βαρέων γευμάτων προ του ύπνου εκτός από την όποια κατασταλτική δράση στο ΚΝΣ προφυλάσσει από τις αναγωγές γαστρικού περιεχομένου που είναι συχνές κατά τη διάρκεια του ύπνου σε ασθενείς με ΣΑΥ.

Τέλος, σε μερικούς ασθενείς διαπιστώνεται από τη μελέτη ύπνου ότι στην ύπτια θέση σώματος παρατηρούνται σημαντικά περισσότερες άπνοιες από ότι στην πλάγια θέση σώματος. Σε αυτούς έχει αξία να επιδιωχθεί να κοιμούνται μόνο στην πλάγια θέση.



Β. Συμπτωματική θεραπεία

Σε ποιούς ασθενείς εφαρμόζεται και τι είναι η συσκευή συνεχούς χορήγησης θετικής πίεσης στους ανώτερους αεραγωγούς μέσω ρινικής μάσκας (CPAP)



Από το 1981 που επινοήθηκε αποτελεί συμπτωματική θεραπεία πρώτης γραμμής. Είναι πολύ αποτελεσματική, τα συμπτώματα εξαφανίζονται στο 99% των περιπτώσεων που αρχίζουν θεραπεία λόγω εξάλειψης των απνοιών με τη χρήση της συσκευής, ενώ υπάρχει η δυνατότητα να αξιολογήσει ο γιατρός και ο ασθενής την αποτελεσματικότητα της θεραπείας πριν την ξεκινήσει, με δοκιμαστική χρήση της συσκευής μια νύχτα στο Εργαστήριο και ταυτόχρονη καταγραφή για τιτλοποίηση της θεραπευτικής πίεσης της συσκευής. Πρέπει να συνδυάζεται πάντα με αιτιολογική θεραπεία, ώστε όταν λυθεί η αιτία που επιδεινώνει το ΣΑΥ και, εφόσον η εκ νέου μελέτη ύπνου και το κλινικό ιστορικό του ασθενούς το επιτρέπουν, να αποφασιστεί η διακοπή της εφαρμογής της.

Η συμμόρφωση του ασθενούς στη θεραπεία δεν είναι πάντα πλήρης κυμαίνεται από 50-85% αυξάνεται ωστόσο σημαντικά όταν γίνεται εκπαίδευση προ της εφαρμογής της και κατόπιν τακτική παρακολούθηση του ασθενούς για διόρθωση τυχόν προβλημάτων. Η εκπαίδευση και παρακολούθηση οφείλει να διενεργείται από εξειδικευμένο τμήμα του Εργαστηρίου Ύπνου (CPAP clinic: τμήμα εκπαίδευσης μάσκας) το οποίο απευθύνεται τόσο στον ασθενή όσο και στην οικογένειά του, η υποστήριξη της οποίας είναι σημαντική για την εφαρμογή και αποτελεσματικότητα του θεραπευτικού πλάνου.



Ενδοστοματικές συσκευές(Oral appliances, TRD, MAD)



Οι ενδοστοματικές συσκευές είναι μια νεώτερη πολλά υποσχόμενη μέθοδος συμπτωματικής θεραπείας. Περιλαμβάνουν συσκευές που έλκουν τη γλώσσα προς τα εμπρός (tongue retaining devices TRD) και συσκευές που προωθούν προς τα εμπρός τη γνάθο (mandibular advancing devices MAD).

Από τα μέχρι τώρα δεδομένα είναι αποτελεσματικές κυρίως σε ήπιο και ενδιάμεσης βαρύτητας ΣΑΥ, ενώ βασικό μειονέκτημα αποτελεί ότι κατασκευάζονται ειδικά για το συγκεκριμένο ασθενή (πάντα από εξειδικευμένο σε αυτές τις συσκευές ορθοδοντικό μετά από διενέργεια σειράς απεικονιστικών εξετάσεων και μετρήσεων της περιοχής) και έτσι δε μπορούν να εφαρμοστούν δοκιμαστικά προ της αγοράς για να ελεγχθεί η αποτελεσματικότητα τους.

Χειρουργικές επεμβάσεις: Συστήνονται;

Σε ποιούς ασθενείς;



Αν το ΣΑΥ οφείλεται σε ανατομικές και μόνο ανωμαλίες όπως συγγενείς κρανιοπροσωπικές ανωμαλίες, είτε επίκτητες μετά από ατυχήματα.

Επί υπάρξεως έντονα υπερτροφικών αμυγδαλών, αδενοειδών εκβλαστήσεων (ειδικά σε παιδιά), έντονης σκολίωσης ρινικού διαφράγματος και εφόσον η συμμετοχή στη βαρύτητα του νοσήματος των προαναφερόμενων είναι σημαντική και ο ασθενής είναι ενήμερος για τα ποσοστά αποτελεσματικότητας σαν μέρτος ενός συνολικού θεραπευτικού πλάνου.

Επίσης επί υπάρξεως όγκων που αποφράζουν το ανώτερο αναπνευστικό που μπορούν να μιμηθούν τη συμπτωματολογία του ΣΑΥ και που μπορούν να προσπελασθούν χειρουργικά (καταδυομένη βρογχοκήλη, θύμωμα, τεράτωμα, όγκοι μεσοθωρακίου, κ.λ.π.)



Υπάρχουν φάρμακα

για την αντιμετώπιση του ΣΑΥ;



Γενικά η φαρμακευτική θεραπεία της αιτίας σε ασθενείς με ΣΑΥ δε φαίνεται να είναι αποτελεσματική, Ωστόσο έχουν γίνει αρκετά βήματα όσον αφορά τη συμπληρωματική χορήγηση θεραπείας. Όπως ήδη αναφέρθηκε, μερικές φορές η συμμόρφωση του ασθενούς με το CPAP δεν είναι πλήρης με αποτέλεσμα εμφάνιση υπολειμματικής ημερήσιας υπνηλίας, εφόσον βέβαια διευκρινιστεί ότι δεν υπάρχουν και άλλα συνοδά νοσήματα που να εμφανίζουν υπνηλία.

Στην προσπάθεια χορήγησης συμπληρωματικής θεραπείας για την υπνηλία και τις ψυχοκοινωνικές της επιπτώσεις, χρησιμοποιήθηκαν διεγερτικά όπως οι αμφεταμίνες, η χρήση τους όμως περιορίστηκε λόγω ανεπιθύμητων ενεργειών από τη συμπαθομιμητική τους δράσης. Ένα διεγέρτης, η μοδαφινίλη που φαίνεται να δρα μέσω επιλεκτικής ενεργοποίησης πυρήνων του υποθαλάμου, μειώνει την υπνηλία χωρίς να εμφανίζει περιφερική δράση, και χωρίς να προκαλεί εξάρτηση.

Χορηγείται και σε ασθενείς με ΣΑΥ που ενώ βρίσκονται σε σωστά ελεγχόμενη θεραπεία με CPAP, εμφανίζουν υπολειμματική υπνηλία.

Από τα μέχρι τώρα δεδομένα φαίνεται ότι μειώνει την υπνηλία και την ημερήσια διάρκεια του ύπνου. Ενώ βελτιώνει την εγρήγορση και τη μακρά διάρκειας μνήμης, χωρίς να επιδρά στο νυχτερινό ύπνο ή να δρα στις διαταραχές της αναπνοής στον ύπνο και χωρίς την εμφάνιση ανεπιθύμητων ενεργειών.



Θεραπευτική στρατηγική



Όπως προαναφέρθηκε, το ΣΑΥ είναι συστηματικό νόσημα, η θεραπεία είναι πολυπαραγοντική και η επομένως η χάραξη συγκεκριμένης στρατηγικής θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη όλους τους παράγοντες με τελικό στόχο την οριστική, όπου αυτό είναι εφικτό, λύση των προβλημάτων του ασθενούς. Οι κυριότεροι παράγοντες που λαμβάνουμε υπόψη είναι η βαρύτητα της κλινικής συμπτωματολογίας με έμφαση στην υπνηλία, τα ευρήματα από τη μελέτη ύπνου, τα συνυπάρχοντα νοσήματα του ασθενούς (π.χ. ενδοκρινολογικά, νευρολογικά, καρδιολογικά, αναπνευστικά), πιθανές αντενδείξεις για την εφαρμογή της θεραπείας, όπως και η ιδιαιτερότητα κάθε ασθενούς, η ανεύρεση ιδιαίτερων ανατομικών ανωμαλιών. Βάση αυτών χαράζεται το κατάλληλο θεραπευτικό πλάνο, εξηγείται διεξοδικά στον ασθενή και στους οικείους του και κατόπιν με τη συνεχή συνεργασία γιατρού, ασθενούς και της οικογένειάς του όπου αυτό είναι εφικτό, εφαρμόζεται. Πρέπει να τονισθεί, τελειώνοντας, ότι όση σημασία έχει η σωστή διάγνωση και η επιλογή του κατάλληλου θεραπευτικού πλάνου από τους εξειδικευμένους ιατρούς του ύπνου στα κατά τόπους Εργαστήρια Ύπνου, άλλο τόσο σημαντική είναι η ανά τακτά χρονικά διαστήματα παρακολούθηση του ασθενούς, η καλή συνεργασία γιατρού ασθενούς-οικογένειας και η αγαστή συνεργασία ιατρικών ειδικοτήτων, όπου αυτή κρίνεται αναγκαία, για να επιτευχθεί ο σχεδόν πάντα εφικτός τελικός θεραπευτικός στόχος. Τελικός στόχος θα πρέπει να είναι ένας αποτελεσματικός, «γαλήνιος, σαν μωρού» ύπνος που θα εξασφαλίζει την καλή ψυχική, σωματική και νοητική λειτουργία του ασθενούς.

Σ.Σ.

Υπέυθυνη Εργαστηρίου Ύπνου

Πνευμονολογικού Τμήματος, Ιατρικής Σχολής,

Πανεπιστημίου Κρήτης

Τηλέφωνα: 2810394 824, 2810 394670 Fax: 2810 394670 Email: [email protected]