Του Αντώνη Καφάτου*
Η ελληνική παραδοσιακή διατροφή και η σχεδόν καθημερινή μέτρια προς έντονη φυσική άσκηση μπορούν να ελαττώσουν την πιθανότητα εμφράγματος του μυοκαρδίου σε ποσοστό άνω του 60%, του σακχαρώδους διαβήτη κατά 58% και των διαφόρων μορφών καρκίνου σε ποσοστό από 35 μέχρι 70%. Η παραδοσιακή διατροφή της Κρήτης έχει αποδειχθεί ότι μπορεί να ελαττώσει ένα δεύτερο έμφραγμα του μυοκαρδίου σε ποσοστό 76% (δευτερογενής πρόληψη). Το ποσοστό αυτό δεν έχει επιτευχθεί με καμία χειρουργική ή φαρμακευτική αγωγή μέχρι σήμερα. Δυστυχώς τα εντυπωσιακά αυτά δεδομένα είναι άγνωστα για τους περισσότερους καρδιολόγους και φυσικά τους ασθενείς και τον υγιή πληθυσμό που έχει παράγοντες κινδύνου για έμφραγμα και χαρακτηριστικά του μεταβολικού συνδρόμου.
Τι περιλαμβάνει όμως η παραδοσιακή ελληνική και κρητική διατροφή; Η κρητική διατροφή έχει προβληθεί διεθνώς από τη Μελέτη των Επτά Χωρών όπου ο πληθυσμός της Κρήτης είχε τα λιγότερα εμφράγματα και τους λιγότερους θανάτους από καρκίνους και άλλα χρόνια νοσήματα. Στη μελέτη επίσης της Λυών που αφορούσε τη δευτερογενή πρόληψη του εμφράγματος δόθηκε η παραδοσιακή δίαιτα της Κρήτης εμπλουτισμένη με α-λινολενικό οξύ (σε μαλακή μαργαρίνη). Στην παραδοσιακή Κρητική δίαιτα οι Κρήτες έπαιρναν το α-λινολενικό οξύ από τα καρύδια, τα άγρια χόρτα, τα σαλιγκάρια, τα θαλασσινά και φυσικά δεν χρησιμοποιούσαν καθόλου μαργαρίνες. Κύριο επίσης χαρακτηριστικό της παραδοσιακής δίαιτας της Κρήτης που μελετάται λεπτομερώς από το 1960 είναι η αυστηρή τήρηση των νηστειών της Ορθόδοξης Εκκλησίας από μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού. Το 60% των ανδρών που συμμετείχαν στη Μελέτη των Επτά Χωρών νήστευε όπως επιβεβαίωσε πρόσφατα ο καθηγητής κ. Χρήστος Αραβανής, ο οποίος άρχισε τη μελέτη του πληθυσμού της Κρήτης τη Μεγάλη Σορακοστή του 1960. Η νηστεία αυτή ήταν αυστηρή και δεν επέτρεπε το ελαιόλαδο την Τετάρτη και την Παρασκευή. Το 2000, όταν το Πανεπιστήμιο Κρήτης επανεξέτασε τον πληθυσμό της Κρήτης βρέθηκε ότι είχε το υψηλότερο' ποσοστό επιζώντων (23%) σε σύγκριση με τον πληθυσμό της Κέρκυρας (13%), τον πληθυσμό της Ολλανδίας (8%) και της Φιλανδίας (κάτω του 5%) (δεδομένα υπό δημοσίευση). Η τήρηση των νηστειών της Εκκλησίας είχε ως αποτέλεσμα η κατανάλωση κρέατος να περιορίζεται στο μισό έτος (180 μέρες περίπου) και η μέση ημερήσια κατανάλωση ήταν 35g το 1960. Η κατανάλωση άλλων ζωικών προϊόντων (γαλακτοκομικά, αυγά) ήταν χαμηλή με αποτέλεσμα το κορεσμένο λίπος που είναι το κυρίως υπεύθυνο για την αύξηση της LDL χοληστερόλης στο αίμα να είναι το 8% της ενέργειας που έπαιρναν ημερησίως οι Κρήτες. Στη σημερινή διατροφή των Ελλήνων η μέση ημερήσια κατανάλωση κρέατος από παιδιά εφηβικής ηλικίας είναι μεταξύ 150g και 200g ημερησίως ενώ το ποσοστό της ενέργειας που προσλαμβάνουν οι Έλληνες από κορεσμένα λίπη είναι παρόμοιο με αυτό των Αμερικανών και των Δυτικοευρωπαίων δηλαδή περίπου 16%.
Τα θαλασσινά και τα σαλιγκάρια επιτρέπονται σε όλες τις νηστείες ενώ και το ψάρι επιτρέπεται ορισμένες ημέρες κατά τη διάρκεια των νηστειών. Αποτέλεσμα αυτών των εξαιρετικά ευνοϊκών διαιτητικών οδηγιών της Εκκλησίας είναι η επαρκής λήψη ω-3 λιπαρών οξέων που ελαττώνουν την LDL χοληστερόλη και τα τριγλυκερίδια στο αίμα. Τα λιπαρά αυτά οξέα ελαττώνουν τη συγκολλητικότητα των αιμοπεταλίων και τον κίνδυνο εμφράγματος του μυοκαρδίου και εγκεφαλικού επεισοδίου. Η λήψη ω-3 λιπαρών οξέων αυξάνεται επιπρόσθετα με τους ξηρούς καρπούς και ιδιαίτερα με τα καρύδια και τα αυτοφυή εδώδιμα λαχανικά. Στην παραδοσιακή δίαιτα των Κρητών η ποσότητα των λαχανικών που καταναλωνόταν υπερέβαινε τα 500g, και τα εποχιακά φρούτα ήταν 5-6 ημερησίως. Η σπουδαιότερη πηγή ενέργειας ήταν και παραμένει για τις παλαιότερες τουλάχιστον γενιές το αγνό παρθένο ελαιόλαδο για το οποίο καθημερινά ανακαλύπτονται όλο και περισσότερες ευεργετικές επιδράσεις στην υγεία (ελάττωση της LDL χοληστερόλης, ελάττωση του κινδύνου εμφράγματος του μυοκαρδίου και εγκεφαλικού επεισοδίου, ελάττωση της αρτηριακής πίεσης, ελάττωση του κινδύνου για σακχαρώδη διαβήτη και θετική επίδραση στη ρύθμισή του εφόσον το βάρος του σώματος είναι μέσα στα φυσιολογικά όρια, ελάττωση του κινδύνου για διάφορες μορφές καρκίνου και εκφυλιστικών νοσημάτων του κεντρικού νευρικού συστήματος κ.α.). Το ψωμί ολικής αλέσεως με όλο δηλαδή το πίτουρο χωρίς συντηρητικά και διογκωτικά και χωρίς αλάτι είναι αυτό που επίσης συμβάλλει στην προαγωγή της υγείας και την πρόληψη των χρονιών νοσημάτων. Στην παραδοσιακή Ελληνική διατροφή ήταν άγνωστα τα βιομηχανοποιημένα - τυποποιημένα τρόφιμα που κατά χιλιάδες κατακλύζουν σήμερα τις υπεραγορές τροφίμων και τα περίπτερα στις γωνίες των δρόμων και μπροστά από τα σχολεία. Βασικός κανόνας της υγιεινής παραδοσιακής διατροφής είναι η αποφυγή των βιομηχανοποιημένων προϊόντων, των αναψυκτικών και των snacks που στην ετικέτα τους αναγράφονται δεκάδες χημικών πρόσθετων ουσιών, βελτιωτικών της γεύσης, χρωστικών για την εμφάνιση, συντηρητικών όπως το αλάτι, διογκωτικών, γλυκαντικών ουσιών κ.λ.π. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στις παραπλανητικές διαφημίσεις τροφίμων που δεν προάγουν την υγεία αλλά αυξάνουν τις πιθανότητες για διάφορες ασθένειες. Προσοχή στις ετικέτες που αναγράφουν ότι το προϊόν περιέχει φυτικά λίπη. Τρία φυτικά λίπη έχουν πολύ χειρότερη σύνθεση ακόμα και από τα ζωικά λίπη με πολύ υψηλά ποσοστά κορεσμένων λιπαρών οξέων. Αυτά είναι το λίπος της ινδικής καρύδας (κύριο συστατικό των παγωτών), το λίπος του κακάου (στις σοκολάτες) και το φοινικέλαιο στο οποίο τηγανίζονται οι πατάτες στα ταχυεστιατόρια. Επίσης τα τηγανιτά φαγητά θα πρέπει να αποφεύγονται γενικά αλλά ιδιαίτερα από όσους έχουν Δείκτη Μάζας Σώματος (ΔΜΣ) πάνω από 25 kg/m2 (τα φυσιολογικά όρια για τους ενήλικες είναι 18,5 - 25 kg/m2).
Κάθε ενήλικας θα πρέπει να έχει περίμετρο μέσης κάτω από 80cm οι γυναίκες και κάτω από 90cm οι άνδρες. Τα 88cm για τις γυναίκες και τα 102cm για τους άνδρες είναι εξαιρετικά υψηλά όρια και αντιστοιχούν στην 97η εκατοστιαία θέση του πληθυσμού. Το λίπος που συγκεντρώνεται στην κοιλιακή και θωρακική περιοχή του σώματος έχει δυσμενέστερη σύνθεση από το περιφερικό λίπος και αυξάνει τον κίνδυνο σε μεγάλο βαθμό για σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2, για έμφραγμα του μυοκαρδίου, για εγκεφαλικά επεισόδια και υπέρταση. Όταν επίσης στο ίδιο άτομο συνυπάρχουν τουλάχιστον τρεις από τους παρακάτω παράγοντες: μεγάλη περίμετρος μέσης, αυξημένα τριγλυκερίδια και σάκχαρο, χαμηλή HDL (καλή) χοληστερόλη και αυξημένη αρτηριακή πίεση τότε το άτομο αυτό έχει το λεγόμενο μεταβολικό σύνδρομο.
Άτομα με μεταβολικό σύνδρομο έχουν αυξημένο κίνδυνο για σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 που συνδέεται στενά με τα καρδιαγγειακά νοσήματα. Για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων το κυριότερο είναι η μέτρια προς έντονη καθημερινή σωματική άσκηση π.χ. μισή ώρα γρήγορο περπάτημα καθημερινά ή τουλάχιστον 5 ημέρες την εβδομάδα. Οι διαιτητικές οδηγίες συνοψίζονται στον ακόλουθο πίνακα.
* O Aντώνης Καφάτος, MD είναι καθηγητής Προληπτικής Ιατρικής και Διατροφής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης

