Βρισκόμαστε στις 5 Απριλίου του 1897. Από το βήμα της Βουλής, ο πρωθυπουργός Θεόδωρος Δηλιγιάννης απευθυνόταν στην Ιστορία: "Το Ελληνικόν κράτος παρεσκευάζετο προς πόλεμον, αλλά παρεσκευάζετο δια να προβή εις πόλεμον, όταν εξηντλείτο πάσα ελπίς περί της εκπληρώσεως του σκοπού του διά των μέσων της ειρήνης. Αλλά αφού το όμορον κράτος μάς κηρύττει τον πόλεμον, καθήκον έχομεν να τον δεχθώμεν και τον εδέχθημεν". Ακόμα πιο ενθουσιώδης ήταν ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης, Δημήτριος Ράλλης: "Ευλογημένη η ώρα κατά την οποίαν οι Τούρκοι προεκάλεσαν ημάς, κηρύξαντες τον πόλεμον. Ο Ελληνισμός έχει να εκδικήσει την ύβριν τεσσάρων και πλέον αιώνων!".

Δυο κατηγορίες Ευρωπαίων και Αμερικανών βρέθηκαν επιτόπου καταγράφοντας τα γεγονότα. Η πρώτη περιλάμβανε εκατοντάδες απαρηγόρητους Ιταλούς, Γάλλους και Βρετανούς της "Λεγεώνας Φιλελλήνων και Γαριβαλδινών" που είχαν έρθει στην Ελλάδα να πολεμήσουν για την ελευθερία των χριστιανών της οθωμανικής Ανατολής. Τη δεύτερη κατηγορία αποτελούσαν οι πολεμικοί ανταποκριτές κάθε λογής, εκπρόσωποι ενός επαγγέλματος που γνώριζε τότε διεθνώς την πρώτη περίοδο ακμής του.

Το πιο εντυπωσιακό σημείο από τις περιγραφές των ξένων παρατηρητών, ανεξαρτήτως ιδιότητας, είναι αυτή που αναφέρεται στην κατάρρευση του ελληνικού στρατού και την ανικανότητα αυτών που τον διοικούσαν. "Πολλοί Ελληνες αξιωματικοί", γράφει ο Φρέντερικ Πάλμερ στο περιοδικό The Forum (11/1897), "είχαν εκπαιδευτεί στη Γαλλία και τη Γερμανία και μιλούσαν συχνά μια ή δυο γλώσσες πέρα από τη δική τους. Στα καφενεία ήταν σχολαστικά εκλεπτυσμένοι - ψοφώντας για πόλεμο κι εκφράζοντας απόλυτη εμπιστοσύνη στους στρατιώτες και τους εαυτούς τους". Υστερα ήρθε η νύχτα της Μεγάλης Παρασκευής, όταν ο στρατός διατάσσεται ν' αναδιπλωθεί από τη Λάρισα: "Φτάνοντας στη δημοσιά, επικράτησε πανικός. Αξιωματικοί ξέχασαν την ευθύνη τους οι λόχοι αποσυντέθηκαν α ο φόβος κάθε μαχητή διογκώθηκε από την κοινότητα του τρόμου στην οποία βρέθηκε. Οταν το ελληνικό ιππικό, ερχόμενο από πίσω, επιχείρησε να περάσει από το πλάι του δρόμου, κάποιος κραύγασε “μας την πέσανε οι Τούρκοι!”. Αμέσως ήχησε μια σχεδόν καθολική στριγγλιά, ακολουθούμενη από γενικό τουφεκίδι. Πολλοί έστρεψαν τα τουφέκια τους στον ουρανό και πολλοί άλλοι, στα πρόσωπα των συντρόφων τους αντί για το φανταστικό εχθρό. Απ' αυτούς που έπεσαν, κάποιοι είχαν πυροβοληθεί και άλλοι λιποθύμησαν ή κατέρρευσαν από σκέτο τρόμο (...) Κάμποσοι αξιωματικοί, φοβιτσιάρηδες, κατάφεραν να την κοπανήσουν αφήνοντας πίσω τους άντρες τους. Μερικούς απ' αυτούς τους σταμάτησαν και τους έπιασαν αιχμαλώτους ένοπλοι χωρικοί". Ακόμα τραγελαφικότερες είναι οι αναμνήσεις του Γάλλου γαριβαλδινού Λουί Φιστέ από την ίδια νύχτα: "Οι λέξεις “τουρκικό ιππικό” αντηχούν από όλες τις πλευρές. Οι οδηγοί εγκαταλείπουν τα υποζύγιά τους και την κοπανάνε στην τύχη. Tα τουμπαρισμένα οχήματα κατρακυλούν στην κατηφόρα. Κάποιοι άντρες συνθλίβονται. Πρόκειται για απερίγραπτη αναμπουμπούλα. Κι όμως, οι Τούρκοι ήταν μακριά. Ο εχθρός που νομίζαμε πως βλέπουμε δεν ήταν παρά το ελληνικό ιππικό και πυροβολικό που κατέφθαναν από τα βάθη των συνόρων, τρομαγμένοι από το θόρυβο που οι ίδιοι έκαναν και πεπεισμένοι ότι καταδιώκονταν από όλο το στρατό του Ετέμ Πασά. Ολα τούτα δεν κράτησαν παρά μερικά δευτερόλεπτα, και θα έλεγες πως ένας γιγαντιαίος τυφώνας είχε σαρώσει το δύστυχο στρατό μας" ("Journal d' un volontaire", σ.40). Τα ίδια και χειρότερα στο σταθμό της Λάρισας, όπου εκτός απ' τον ηττημένο στρατό συνωθούνται και πλήθη προσφύγων: "Επιτέλους, ακούγεται ένα σφύριγμα και η ατμομηχανή μπαίνει στο σταθμό. Μέσα σε μιά στιγμή, τα βαγόνια καταλαμβάνονται εξ εφόδου. Πολλοί στρατιώτες κι αξιωματικοί καταλαμβάνουν θέσεις, απωθώντας βίαια τους κακόμοιρους κατοίκους" (στο ίδιο, σ.43).

Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στην προκλητική φυγή της στρατιωτικής ηγεσίας. "Στις 5πμ", γράφει ο Μπένετ Μπάρλεϊ στο Forthnight Review (7. 1897), "ο διάδοχος γλύστρισε διακριτικά στο σιδηροδρομικό σταθμό κι έφυγε με ειδικό τραίνο για τα Φάρσαλα μέσω Βελεστίνου". Ακολούθησε η αποστολή των πριγκιπικών αλόγων και 4 βαγόνια με τις βαλίτσες του επιτελείου. "Οι γυναίκες και τα παιδιά της Λάρισας έπρεπε να μεταφέρουν στην πλάτη ότι ήθελαν να περισώσουν. Χιλιάδες από αυτά τα αβοήθητα πλάσματα, μαζί με άρρωστους και τραυματισμένους στρατιώτες, εγκαταλείφθηκαν γύρω από το σιδηροδρομικό σταθμό, ενώ αξιωματικοί καβάλησαν τα πρωινά και ειδικά τραίνα για να καταφύγουν μέχρι και στην Αθήνα".

Πρόκειται πλέον για τη συντέλεια του κόσμου. "Η πειθαρχία είχε παραγκωνιστεί ολοκληρωτικά και επί έξι μέρες οι δρόμοι προς τα Φάρσαλα και το Βόλο ήταν γεμάτοι ατημέλητους, μεθυσμένους, που έσερναν τα πόδια τους, κατείσχαν ό,τι τους βόλευε, πυροβολούσαν τα ζώα, γύρναγαν από δώ κι από κεί κατά βούληση", γράφει οργισμένος ο γαριβαλδινός Πολ Μολέν ("A travers la Thessalie", σ.19). "Καθώς έπεφτε η νύχτα", σημειώνει απ' την πλευρά του ο απεσταλμένος του Blackwood's Edinburgh Magazine στη μάχη του Δομοκού, "ήταν όλο και περισσότερο φανερό πως ένα μεγάλο μέρος του στρατού βρισκόταν σε πλήρη φυγή. Ενα συνεχές ρεύμα στρατιωτών, σε κάθε άλλο παρά στρατιωτικό σχηματισμό και στο μεγαλύτερο μέρος του χωρίς όπλα, περνούσε από τους γεμάτους δρόμους. Oι κάτοικοι (της Λαμίας) πακετάριζαν την κινητή τους περιουσία. Πλιατσικολόγοι ξέσπασαν σε δημόσιες λεηλασίες". "Ενα χωριό είναι εκεί, στα δεξιά του δρόμου" προσθέτει ο Φιστέ (σ.47). "Μπαίνουμε. Εχει καταληφθεί από φαντάρους του τακτικού στρατού, που έμειναν πίσω για να βάλουν στο χέρι ό,τι δεν πρόλαβαν να πάρουν μαζί τους οι χωρικοί. Οταν θα ʽρθουν οι Τούρκοι, δε θα βρούν να πάρουν και πολλά πράγματα!"

Κάνοντας τον απολογισμό της καταστροφής την επομένη της ανακωχής ("The conduct and present condition of Greece", Blackwood's Edinburgh Magazine 8.1897) ο Ουόλτερ Χάρις δε θα μασήσει τα λόγια του: "Η κατάσταση της Ελλάδας είναι όντως θλιβερή, και κανείς απ' όσους επισκέπτονται σήμερα την Αθήνα δε μπορεί να ελέγξει ένα αίσθημα οργής και περιφρόνησης γι' αυτούς που είναι ένοχοι για όλα αυτά. Η Θεσσαλία ερειπωμένη, δεκάδες χιλιάδες άντρες, γυναίκες και παιδιά που λιμοκτονούν, δίχως ελπίδα για το μέλλον α ένας στρατός 35.000 ανδρών αραγμένος στις Θερμοπύλες, χωρίς σκηνές για να προστατευτεί από τις συχνές βροχές και τη φοβερή ζέστη, δίχως ενθάρρυνση απ' τους αξιωματικούς του, στρατωνισμένος ως επί το πλείστον σε ελώδη εδάφη γεμάτα πυρετούς και η πλουσιότερη επαρχία της Ελλάδας στα χέρια των Τούρκων και η χώρα οικονομικά ρημαγμένη. Χοντρό στοίχημα, χωρίς αμφιβολία, για κείνους που επιδίωξαν πάση θυσία τη δημοτικότητα!"