Ειδική αναφορά κάνει στην Αγία Ζώνη ο Νίκος Καζαντζάκης στο μυθιστόρημα «Αδερφοφάδες» θέλοντας να ασκήσει έντονη κριτική στους μοναχούς της εποχής που περιέφεραν το ιερό κειμήλιο για να βγάλουν χρήματα.
Το απόσπασμα ακόμη και σήμερα είναι επίκαιρο:
«…Αυτά συλλογίζουνταν ο παπα-Γιάνναρος πρωί πρωί, όρθιος στο κατώφλι της εκκλησιάς κι αφουκράζουνταν το χωριό που ξυπνούσε ένιωθε τίς πόρτες, τα σπίτια, τις καμινάδες που δεν έβγαζαν πια καπνό, τα δρομάκια του χωριού, τις φωνές των αντρών και τις βλαστήμιες, τα κλάματα των παιδιών που πεινούνε, όλα, όλα τά 'νιωθε ο παπα-Γιάνναρος απάνω του, μέσα του, όπως ένιωθε τις φλέβες στο λαιμό και στα μελίγγια του να χτυπουν, τα ρουθούνια του ν' άνοιγοκλειούν και τα κόκαλα του να τρίζουν. Ηταν ένα με τις πέτρες και με τους ανθρώπους, σαν τα τέρατα που λεν τα παραμύθια, μισό άνθρωποι, μισό, από τα νεφρά και κάτω, άλογα όμοια κι ο παπα-Γιάνναρος από τα νεφρά και κάτω ήταν χωριό, ο Κάστέλος. Ένα σπίτι να καεί, καίγουνταν, ένα παιδί να πεθάνει, πέθαινε· κι όταν γονάτιζε στην εκκλησιά, ομπρός στο θαματουργό κόνισμα της Παναγιάς της Μεγαλομάτας, της προστάτισσας του Κάστελου, δεν ήταν μονάχα αυτός, ο παπα-Γιάνναρος που γονάτιζε γρικούσε πίσω του αλάκερο το χωριό, σύσπιτο, σύψυχο, να γονατίζει. «Δεν είμαι πια Γιάνναρος» χωράτευε συχνα με το νου του και γελούσε «δεν είμαι πια Γιάνναρος, είμαι Κάστελος!»
Μα εκεί που αφουκράζουνταν ο παπα-Γιάνναρος το χωριό να ξυπνάει και ξυπνούσε κι αυτός μαζί του, ακούει εκεί κοντά, από τη μικρή πλατεία του χωριού, την καμπανιστή φωνή του τελάλη του Κυριάκου κάποιο τρανο μαντάτο θα διαλαλούσε, γιατι οι πόρτες άνοιγαν καταχτυπώντας, κουβέντες και φωνές γρικήθηκαν, το χωριό ξαφνικά αναστατώθηκε.
Έστησε τη μαλλιαρή του αυτούκλα ο γέροντας, άκουγε κι όσο άκουγε, το αίμα του εβραζε. Έδωκε μια δρασκελιά, πετάχτηκε στη μέση του δρόμου. Μια στιγμή σιωπήα πορτοπαράθυρα ανοιγόκλεισαν, γυναίκες σκλήριξαν, ένα σκυλί γάβγισε κι ευτύς πάλι η φωνή του τελάλη:
- Ε, ε χριστιανοι, ακούστε! Η Παναγιά έρχεται σήμερα στο χωριό μας ένας καλόγερος, να 'χουμε την ευκή του, φέρνει από το Άγιον Όρος, σε ασημένια θήκη, την Τιμία Ζώνη της Παρθένας, θα σταθεί στην πλατεία του χωριού, τρεχάτε όλοι, άντρες, γυναίκες, παιδιά, προσκυνήστε!
Ο παπα-Γιάνναρος άρπαξε τα γένια του να τα ξεριζώσει, μια βλαστήμια έπλεε στο στόμα του μα την κατάπιε.
- Παναγιά μου, μουρμούρισε, συχώρεσε με, μα φοβούμαι τους καλόγερους· να 'ναι αλήθεια αυτή η Αγία Ζώνη σου, Παρθένα μου;
Είχε σκύψει, χρόνια τώρα, στον Άγιον Όρος, στο Βατοπέδι, και την είχε προσκυνήσει' από καστανό μαλλί, με χρυσές κλωστές υφασμένη, ξεφτίδια από την πολυκαιρία. Η Παναγιά ήταν μια γυναίκα φτωχιά, κι ο Χριστός, όσο ήταν στη γης, φτωχός κι αυτός πώς μπορούσε, το λοιπόν, η Παναγιά να φοράει τόσο ακριβή, χρυσοπλεμένη ζώνη; Μιαν άλλη μέρα, σ' ένα άλλο Μοναστήρι, του είχαν δείξει, μέσα σε χρυσό κουτι, ένα παιδιάτικο κρανίο: «Είναι του Άγιου Κηρύκου» του 'πε ο βηματάρης, ο καλόγερος που κρατούσε τα κλειδιά του σκευοφυλάκιου ύστερα από λίγες μέρες, σ' ένα άλλο Μοναστήρι, μιαν άλλη, πολύ μεγαλύτερη κάρα: «Του Άγιου Κηρύκου» του 'πε ο βηματάρης. Ο παπα-Γιάνναρος δε βάσταξε: «Μα προχτές μου 'δειξαν μιαν παιδιάτικη κάρα του ίδιου Αγίου!
- Ε! έκαμε ο βηματάρης «θα 'ταν όταν ο Άγιος ήταν μικρός!»
Κάτεχε λοιπόν ο παπα-Γιάνναρος τις καλπουζανιές των καλόγερων, κι όταν στο Βατοπέδι προσκύνησε την Τιμία Ζώνη, στράφηκε στο βηματάρη, ένα σεβάσμιο κοιλαρά καλόγερο, και τον ρώτησε εμπιστευτικά: «Να 'χω την ευκή σου, πάτερ άγιε, λες να 'ναι ετούτη αληθινα η Ζώνη της Παναγιάς;» Κι ο παμπόνηρος καλόγερος χαμογέλασε: «Μην πολυσκαλίζεις, παπα-Γιάνναρε» του αποκρίθηκε «να κάμει ένα δυο θάματα, κι αν δεν είναι, θα γίνει!»
- Συχώρεσέ με, Παναγιά μου, μουρμούρισε πάλι, μα φοβούμαι τους καλόγερους, δεν τους θέλω!
Ο τελάλης είχε σταθεί να πάρει ανάσα έκαμε ο παπα-Γιάνναρος να δώσει ακόμα μια δρασκελιά, να ζυγώσει, μα η φωνή πάλι τινάχτηκε με το ένα πόδι ανάερο, με το αυτί τρουλωμένο, τρεμάμενος όλος, ο παπα-Γιάνναρος άκουγε:
- Ακούστε, ακούστε, χριστιανοι! Όσοι έχετε άρρωστους, όσοι έχετε αρρώστιες, ελάτε! Ο καλόγερος -να 'χουμε την ευκή του!- πήρε από την Παναγιά τη χάρη να γιαίνει την κάθε αρρώστια, είτε από συνεργεία δαιμόνου, είτε από δάγκαμα φιδιού, είτε από κακό μάτι ανθρώπου! Νάτος! νάτος, έφτασε!
Κι αλήθεια, σε λίγο, από την άκρα του δρόμου, καβάλα σε γκρίζο γαϊδουράκι, παχύς, γελαστός, με τα μαλλιά κότσο στο κορφοκέφαλο, ξεσκούφωτος, πρόβαλε ο καλόγερος. Δεξά ζερβά του, φορτωμένα στο γαϊδουράκι, δυο κοφίνια γεμάτα μπουκάλες και ζωτροφές. Πίσω του μια τσούρμα παιδιά, με πρησμένες κοιλιές, με καλαμένια ποδάρια, κι άλλα ακουμπώντας σε δεκανίκια, έτρεχαν παλεύοντας ποιο να πρωταρπάξει ένα κουκί, ένα ρεβύθι, ένα ξερό σκουληκιασμένο σύκο, που κάπoυ κάπoυ τους πετούσε ο καλόγερος, από τις φαρδιές τσέπες του, και σκούσε στα γέλια.
Έτρεξε ο Κυριάκος, αγκάλιασε όσο μπορούσε το φαρδύ κορμί του καλόγερου και τον βοήθησε να πεζέψει στη μέση της πλατείας. Άντρες, γυναίκες ωστόσο είχαν μαζευτεί και χύθηκαν να φιλήσουν το παχουλό χέρι του Αγιορείτη.
- Έχετε την ευκή μου, παιδιά μου, έλεγε αυτός με βαριά ψαλμουδίστικη φωνή, έχετε την ευκή και της Παναγιάς, φέρτε από τα σπίτια σας ό,τι χάρισμα μπορείτε για την Παρθένα, λεφτά, ψωμί, κρασί, αυγά, τυρί, μαλλί, λάδι, ό,τι έχετε, κι ελάτε να προσκυνήστε.
Κι ως έβλεπε τους κακόμοιρους Καστελιανούς να κοντοστέκουνται, να συλλογούνται τι έχουν να δώσουν στη χάρη Της, ο παμπόνηρος, άνοιξε το ράσο του κι έβγαλε ένα μακρύ ασημένιο κουτι που κρατούσε παραμάσκαλα' σταυροκοπήθηκε τρεις φορές, το σήκωσε αψηλά, το γύρισε ολούθε να το καμαρώσουν όλοι.
- Γονατίστε! πρόσταξε εδώ μέσα κείτεται η Τιμία Ζώνη της Παρθένας Μαρίας! Τρεχάτε στα σπίτια σας, φέρτε της ό,τι μπορείτε, κι ελάτε να προσκυνήστε! Κι ελάτε εδώ -δε μου λέτε, πως τα πάτε με τους αντάρτες;
- Δε βαστούμε πια, πάτερ άγιε, λιώσαμε.
- Σκοτώνετε! Σκοτώνετε! αυτά μου παράγγειλε η Παναγιά να σας πω, σκοτώνετε τους αντάρτες δεν είναι αυτοί άνθρωποι, είναι σκύλοι!
Σκόρπισε ο λαός να δει τι να βρεί να φέρει, κάθισε ο καλόγερος στο πεζούλι, απέξω από τον καφενέ, που μήνες τώρα ήταν κλειστός -που να βρει ο καφετζής καφέ, ζάχαρη, λουκούμι τουμπεκί για τους ναργελέδες; Κάθισε το λοιπόν ο καλόγερος στο πεζούλι, ξετύλιξε από τον κόρφο του ένα μαντίλι τετράδιπλο, γαλάζο με άσπρες βουλές, και πήρε να σφουγγίζει τον ιδρώτα του. Έβηξε, έφτυσε, σηκώθηκε, διάλεξε από το κοφίνι ένα σύκο που δεν είχε σκουλήκια κι άρχισε να μασουλίζει έβγαλε και μια μποτίλια, ήπιε κάμποσες ρουφιές ρακή.
- Τι καπνό φουμάρει ο παπάς του χωριού σας; ρώτησε άξαφνα τον Κυριάκο, που στέκουνταν πλάι του, σταυρό τα χέρια, και τον καμάρωνε.
Δεν τον είχε ακόμα αξιώσει ο Θεός να δει ασκητή από το Άγιον Όρος και τώρα δεν αποχόρταινε να βλέπει το αγιασμένο ετούτο ιδρωμένο κορμί και τον κότσο στην κορφή του κεφαλιού και τις φαρδιές αγιορείτικες ποδάρες κι άνοιγε αχόρταγα τα στενα ρουθούνια του και ρουφούσε την αγιορείτικη ιδρωτίλα.
Βυθισμένος στην έκσταση ετούτη ο Κυριάκος άργησε να δώσει απάντηση. Ο καλόγερος νεύριασε.
- Τι καπνό φουμάρει ο παπάς του χωριού σας, σε ρωτώ για να ξέρω.
Ο Κυριάκος ξεροκατάπιε κοίταξε γύρα του, μην τον ακούει κανένας, χαμήλωσε τη φωνή:
- Τι να σου πω, πάτερ άγιε; Φόβος και τρόμος άγριάνθρωπος δεν κάνει χωριό με κανένα. Ό,τι κι αν πεις, ό,τι κι αν κάμεις, ξινίζει τα μούτρα του, δεν του αρέσεια ό.τι πει αυτός! Λες και κρατάει το Θεό από τα γένια. Άγιος άνθρωπος, μα άνυπόφορος έχε το νου σου, πάτερ άγιε!
Ο καλόγερος έξυσε το κεφάλι:
- Το καλύτερο, το λοιπόν, είπε ύστερα από συλλογή, να μην έχω νταραβέρια μαζί του να κάμω γρήγορα τη δουλειά μου και να φύγω.
Ακούμπησε στον τοίχο του καφενέ, αναστέναξε:
- Κουράστηκα, αδερφέ μου... πώς σε λένε;
- Κυριάκο είμαι ο τελάλης του χωριού κι αφήνω τα μαλλιά μου για να γίνω παπάς.
- Κουράστηκα, αδερφέ μου Κυριάκο έργο βαρύ μου μπιστεύτηκε η χάρη της τρεις μήνες περιφέρω, χώρες και χωριά, την Αγια Ζώνη της, κατάντησα, κοίτα, πετσί και κόκαλο, έλιωσα... είπε κι έδειξε τις κοιλιές του και τά διπλά προγούλια. …»

