Του Εμμανουήλ Γ. Παπαμαστοράκη Φιλολόγου-τ. λυκειάρχη

1ο

Συμπληρώνονται εφέτος 463 χρόνια από τότε, που στο ξακουστό Κάστρο, στο Χάνδακα των Αράβων (823-961) και στην Κάντια των Ενετών (1210-1669), γεννήθηκε ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, ο μετέπειτα Ελ. Γκρέκο.

Γεννήθηκε στα 1541, την ίδια χρονιά που μεσουρανούσε στην Ιταλία ο κορυφαίος ζωγράφος της Αναγεννήσεως Μιχαήλ Άγγελος, με τη μεγάλη του δημιουργία τη “Δευτέρα παρουσία”.

Κανείς δεν φανταζότανε τότε ότι το Κρητικόπουλο αυτό, κάτω από ξένη κατοχή και πολλές φορές απάνθρωπη και αφόρητα καταπιεστική, θα εχάραζε καινούργιους δρόμους στην τέχνη της ζωγραφικής και δίκαια θα κατακτούσε στο χώρο της την πρώτη θέση, στο πέρασμα των αιώνων.

Ο καλλιτέχνης και γεννιέται και γίνεται. Και ο Θεοτοκόπουλος γεννήθηκε προικισμένος με εξαιρετικό ταλέντο, για να γίνει μεγάλος ζωγράφος, αλλά και αυτό το θείο δώρο το καλλιέργησε και το ανέπτυξε στον ύψιστο βαθμό. Τόσο στην Κρήτη, όσο στην Ιταλία και την Ισπανία.

Γεννήθηκε, δε διστάζω να πω, σ’ ένα χώρο και σε μία εποχή, που η ζωγραφική και ειδικότερα η αγιογραφία μεσουρανούσε με σπάνιες μορφές, μορφές ωραίες, καθαρές και αρμονικές, όπως του Μιχαήλ Δαμασκηνού και τόσων άλλων επώνυμων Κρητών ζωγράφων ανά τα πέρατα της Οικουμένης.

Γεννήθηκε για να γίνει μεγάλος και κάτω από τον ξάστερο ουρανό της Μεγαλονήσου και τις επιδράσεις του Σιναϊτικου Μοναστηριού της Αγίας Αικατερίνης, που έπαιζε το ρόλο του Πανεπιστημίου της εποχής ή της ξακουστής σχολής Καλών Τεχνών με πρώτη και καλύτερη τη ζωγραφική.

Εδώ λοιπόν στην Κουροτρόφο Κρήτη, στη γενέτειρα των Θεών και των μεγάλων οραματιστών έζησε τα πρώτα χρόνια της ζωής του και εδώ σπούδασε, μπορώ να πω, συστηματικά την τέχνη της ζωγραφικής από ξακουστούς δασκάλους. Εδώ στο Χάνδακα έκανε τα πρώτα του έργα και είναι κρίμα που δεν σώθηκε κανένα για να μας δείχνει τη μεγαλοφυία του και τις επιδράσεις τις Βυζαντινές και τις Βενετσιάνικες. Εδώ συνδέθηκε με τους ομότεχνους συντοπίτες του Γεώργιο Κλόντζα και Μιχαήλ Δαμασκηνό. Εδώ το τάλαντο της μεγαλοφυίας του και οι απόηχοι της φήμης των μεγάλων Ιταλών ζωγράφων της αναγέννησης τον σπρώχνουν να εγκαταλείπει τη γενέτειρα που λάτρευε και να έλθει στη Βενετία και στη Ρώμη για να δεχτεί τις επιδράσεις των μεγάλων ζωγράφων (Τιτσιάνο Τιντορέτο, Βερονέζε) και του πνεύματος της Αναγέννησης.

Ο Θεοτοκόπουλος όταν άφησε τα περιγιάλια της Κρήτης με τις δαντελωτές ακρογιαλιές και τα καθάρια και κρυστάλλινα νερά για το μεγάλο του άλμα, είχε ονομασθεί μάστορης της τέχνης και δεν είναι σωστό ξένοι βιογράφοι να τον εμφανίζουν Ισπανό ζωγράφο που γεννήθηκε στην Κρήτη και να ταράσσουν τη γαλήνη τη δική του και το δικό μας το φιλότιμο.

Ο Θεοτοκόπουλος όπως λέγει ο άλλος μεγάλος Κρητικός, ο Νίκος Καζαντζάκης, είναι ανικανοποίητος, ανήκει σ’ εκείνες τις αδηφάγες ψυχές, που όσο φαρδαίνουν, όσο βαθαίνουν όσο ψηλώνουν, τόσο περισσότερο επιθυμούν το πλάτος, το βάθος και το ύψος.

“Παππού μου αγαπημένε δώσε μου μια συμβουλή, την οποία και θα ακολουθήσω στη ζωή”. Και ακούγεται βαθειά από τα σπλάχνα της γης η φωνή του μεγάλου Καντιώτη ζωγράφου. “Φθάσε όπου μπορείς παιδί μου”. Η προσταγή αυτή συγκινεί το μεγάλο στοχαστή, αλλά δεν τον ικανοποιεί. Δώσε μου μια πιο δύσκολη, πιο Κρητικιά, και η απάντηση έρχεται: “Φθάσε όπου δεν μπορείς παιδί μου” (Αναφορά στον Γκρέκο).

Η απάντηση που ακούει κάθε ευγενική μορφή, που θέτει τους μεγάλους σκοπούς και που νυχθημερόν αγωνίζεται να τους πραγματοποιήσει.

“Εύκολο λάφυρο δεν το ζυγώνω, το δυσκολόπαρτο μ’ ευφραίνει μόνο”.

Το πάθος, λοιπόν για γνώση, τελείωση και ολοκλήρωση στο χώρο της Τέχνης, είναι που κινεί τα βήματα του Γκρέκο από την Κρήτη στην Ιταλία, στη Μαδρίτη και στο Τολέδο, όπου γίνεται και η δεύτερη πατρίδα του.

Εκεί στο Τολέδο της καταιγίδας, όπως το εμφανίζει στους πίνακές του, ζει και εργάζεται και μεσουρανεί 37 ολόκληρα χρόνια (1577-1614) και εκεί στο υποθετικό σπίτι του και στο Μουσείο Μπράντο της Μαδρίτης θαυμάζουμε τα περισσότερα από τα αριστουργήματά του.

Δεν θα ήθελα στο σύντομο αυτό βιογραφικό σημείωμα να μπω σε λεπτομέρειες γύρω από τη ζωή και το έργο του μεγάλου Καντιώτη ζωγράφου και την πολεμική που δέχτηκε τρεις ολόκληρους αιώνες η μεγάλη και ανεπανάληπτη δημιουργία του, για να μείνει ξεχασμένη και καταχωνιασμένη στις μεγάλες πινακοθήκες της οικουμένης, διότι αυτό είναι έργο των ειδικών.

Δεν μου επιτρέπει ο χρόνος και ο στόχος να αναφερθώ σε ένα έκαστο πίνακά του, που συνθέτουν το καμάρι της Τέχνης και στολίζουν τα μεγάλα Μουσεία σε όλο τον κόσμο ή στις επιμήκεις μορφές του Γκρέκο, που εκφράζουν την έξαρση του ενός καλλιτέχνη, που όπως εύστοχα παρατηρήθηκε, κατόρθωσε να μεταβάλλει την ύλη σε πνεύμα. Στάθηκα τυχερός που ο Θεός με αξίωσε, με τη σύζυγό μου Ερασμία, να επισκεφθούμε το Μουσείο Μπράντο της Μαδρίτης και το Τολέδο, όπου είχαμε την ευκαιρία να θαυμάσουμε και απολαύσουμε ανάμεσα στους τόσους θησαυρούς που φιλοξενούν και τα έργα του συμπατριώτη μας Δομήνικου Θεοτοκόπουλου. Του ζωγράφου του Θεού, που αν και ξεριζωμένος κουβαλούσε μέσα του την τέχνη της γενέθλιας γης και την τιμούσε με την ανεπανάληπτη δημιουργία του.

Ο Γκρέκο αντιλαμβανόταν το σώμα σαν εμπόδιο, αλλά και συνάμα σαν το μοναδικό μέσο για να εκφραστεί η ψυχή. Εκείνο που θα ήθελα να τονίσω και να υπογραμμίσω με συγκίνηση και ιδιαίτερη ικανοποίηση, είναι ότι η ξενιτιά δεν μπόρεσε να τον κερδίσει, να του αλλάξει το πιστεύω, την αδιαλλαξία, τον κληρονομημένο φιλελευθερισμό, το αδούλωτο Κρητικό πνεύμα και τον έρωτα και τη νοσταλγία προς τη μακρινή του πατρίδα.

Η πίκρα του ξεριζωμένου ήταν πάντα διάχυτη στο πρόσωπό του. Μια είναι λοιπόν η αλήθεια: ότι ο Θεοτοκόπουλος σε όλη του τη ζωή παρέμεινε Έλληνας και περισσότερο Κρητικός. Η δόξα του ξεριζωμένου αυτού Έλληνα ακόμα και σήμερα, ύστερα από τέσσερις αιώνες εξακολουθεί να κερδίζει έδαφος και να μεσουρανεί.

Η σύγχρονη Τέχνη γοητεύεται από τη μυστηριώδη δύναμη που κρύβει το έργο του και που οι οπαδοί της μοντέρνας ζωγραφικής τον θεωρούν με καμάρι πρόδρομό τους.

Στα 1614 ο μεγάλος ζωγράφος, ο καταπονημένος και πικραμένος δημιουργός, η καρδιά του ασυμβίβαστου αυτού πνεύματος σταμάτησε να κτυπά. Ο δυσθεώρητος και αγέρωχος αυτός Κρητικός και ένας από τους μεγαλύτερους ζωγράφους όλων των εποχών ανήκε πλέον στην Ιστορία της Τέχνης και την αθανασία. Στο κενοτάφιό του στο Τολέδο διαβάζουμε:

“Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, Κάντια, 1541-1614 Τολέδο”.

Δύο λέξεις που κρύβουν μέσα τους τη γέννηση και το θάνατο και τα χρονικά όρια που κινήθηκε και μεγαλούργησε ο πιο φωτισμένος καλλιτέχνης όλων των εποχών.

Τελειώνοντας θα ήθελα να επαναλάβω τους στίχους του φίλου του, μοναχού και σονετογράφου, Ορτένσιο Παραβιθίνο, που του αφιέρωσε στη θανή του και που είναι και προφητικοί.

“Η Κρήτη του έδωσε τη ζωή, το Τολέδο την Τέχνη. Θα τον θαυμάζουν οι αιώνες, αλλά κανείς δεν θα μπορέσει να τον φθάσει”.



Μεταρρύθμιση-αντιμεταρρύθμιση



Ο 16ος αιώνας στη Δυτική Ευρώπη χαρακτηρίζεται από ένα θρησκευτικό φανατισμό και ένα ασυγκράτητο εθνικισμό, όμοιο του οποίου δεν είχε γνωρίσει η ανθρωπότητα.

Αυτό το σωβινιστικό πνεύμα αναπτύσσεται υπέρμετρα στο Γερμανικό Έθνος και ξυπνά τις γερμανικές συνειδήσεις ενάντια στην Καθολική Εκκλησία, που είναι αρκετά εξασθενημένη.

Οι Γερμανοί δεν ανέχονται πια τα χρήματά τους να γεμίζου τα παπικά ταμεία με την πώληση των συγχωροχαρτιών και των ιερών λειψάνων. Δεν ανέχονται την τυπολατρεία, την καπηλεία και τον πολυτελή βίο των ανωτέρων κληρικών εις βάρος του λαού τους και του κατώτερου κλήρου. Γι’ αυτό και ξεσηκώνονται με πρώτο και καλύτερο το Μαρτίνο Λούθηρο, αυγουστινιανό μοναχό, ιεροκήρυκα και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Βιττεμβέργης, υψώνουν φωνή διαμαρτυρίας και αποκόπτονται από την Καθολική Εκκλησία. Το παράδειγμα των Γερμανών το ακολουθούν και άλλοι λαοί με αποτέλεσμα η θύελλα αυτή να κρατήσει ένα αιώνα και να σκορπίσει παντού τη φωτιά και το θάνατο.

Στη μεταρρύθμιση απάντησε η Καθολική Εκκλησία με ό,τι απάνθρωπα και ανελεύθερα μέτρα είχε γνωρίσει μέχρι τότε η ανθρωπότητα (αντιμεταρρύθμιση).

Ένα από τα πιο σημαντικά μέτρα ήταν τα ιεροδικαστήρια, με τους στυγερούς, απάνθρωπους και βλοσυρούς ιεροεξεταστές όπως τους παρουσίασε ο Γκρέκο σε ένα πίνακά του (ο ιεροεξεταστής). Είναι γνωστές οι αποφάσεις αυτές των δικαστηρίων με τον δια πυράς θάνατο και με την πίστη στον εξαγνισμό της ψυχής του αμαρτωλού ενόχου με το λαμπάδιασμα του σώματος.

Ο Θεοτοκόπουλος ζει σ’ αυτό το κλίμα, στην ένοπλη καθολική Ισπανία, στην αντιμεταρρύθμιση και στην Ιερά Εξέταση.

Ο Θεοτοκόπουλος βρίσκεται εκεί σε μία τρομερή μοναξιά. Μέσα σ’ ένα ολοκληρωτικά παρανοημένο χριστιανισμό, σε μία συντριπτική υποκρισία, σε μια απανθρωπιά, που μεταμορφώνεται σε θερμή ευλάβεια, για να μπορέσει να δράσει αποτελεσματικότερα. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα είναι υποχρεωμένος να ζει, να κινείται και να δημιουργεί το μεγαλόπνοο, ανεπανάληπτο και αιώνιο έργο του. Η αντιμεταρρύθμιση βρισκότανε στο αποκορύφωμά της με κύριο εκφραστή της την Ισπανία που ηγεμόνευε ολόκληρης της Ευρώπης, πανίσχυρη αυτοκρατορία και κυρίαρχη δύναμη όχι μόνο στις Κάτω Χώρες, αλλά και στο Περού και στο Μεξικό. Σε κανένα άλλο σημείο της γηραιάς Ευρωπαϊκής Ηπείρου η αντιμεταρρύθμιση δεν βρήκε τέτοια υποστήριξη από το επίσημο κράτος και την Εκκλησία όσο στην Ισπανία.

Οι καιροί είναι πολύ δύσκολοι για το αδούλωτο πνεύμα του ζωγράφου και το περιβάλλον της Ισπανίας, που εφαρμόζει κατά γράμμα την αντιμεταρρύθμιση, αφόρητα ενοχλητική και καταπιεστική. Κάθε έργο Τέχνης και γενικά κάθε πνευματική δημιουργία λογοκρινότανε για να διαπιστωθεί αν είναι σύμφωνα με τις αποφάσεις της Συνόδου του Τριδέντο, με στόχο και σκοπό να αποκλείσουν κάθε παγανιστική (ειδωλολατρική) βέβηλη ή αιρετική εικονογραφία.

Δυστυχώς κάτω από τέτοιες ανελεύθερες συνθήκες καταπίεσης και βίας, στυγνής δουλείας και τυραννίας, ήταν υποχρεωμένος να ζει και να δημιουργεί ο Θεοτοκόπουλος, ο μεγάλος μας Γκρέκο, ο ζωγράφος των ζωγράφων όλων των εποχών.

Οι φήμες οργιάζουν γύρω από το όνομα του ζωγράφου, του αλλόκοτου ανθρώπου, του βλάσφημου, του αμαρτωλού με το σαλεμένο μυαλό και η θύελλα δεν αργεί να ξεσπάσει.

Συνεχίζεται