Της Κατερίνας Μυλωνά

Η ανθρωπότητα βρίσκεται πλέον ένα βήμα πιο κοντά στο να ανακαλύψει το αποτύπωμα των πρώτων στιγμών της δημιουργίας του Σύμπαντος και αυτό χάρη σε πείραμα που πραγματοποιείται στο Αστεροσκοπείο Σκίνακα!

Συγκεκριμένα, ξεκίνησε η υλοποίηση ενός μοναδικού πειράματος αστροφυσικής, το οποίο θα πραγματοποιηθεί στο αστεροσκοπείο Σκίνακα και στο Νοτιοαφρικανικό αστρονομικό παρατηρητήριο στο Σάδερλαντ, της Νότιας Αφρικής. Το πείραμα έχει ως στόχο να αφαιρέσει το "πέπλο" της διαστρικής σκόνης και να ανοίξει το δρόμο για την ανίχνευση του αποτυπώματος των πρώτων στιγμών της δημιουργίας του Σύμπαντος (της "Μεγάλης Έκρηξης"), στο αρχέγονο φως.

“Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα, τα οποία θα αναδείξουν την ελληνική επιστήμη και όχι μόνο την αστρονομία τα επόμενα χρόνια”, δηλώνει στην “Π” ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης, χρόνια διευθυντής του Αστεροσκοπείου Σκίνακα, κ. Ιωάννης Παπαμαστοράκης.

“Η σημασία του πειράματος είναι τόσο μεγάλη που ξεπερνάει το Πανεπιστήμιο Κρήτης ή το Αστεροσκοπείο Σκίνακα, είναι ίσως το μεγαλύτερο πείραμα που έχει «τρέξει» ποτέ από σε ελληνικό ίδρυμα. Είναι ένα δικό μας πείραμα, στο οποίο συμμετέχει μια διεθνής κοινοπραξία», τονίζει στην «Π» ο επίκουρος καθηγητής Αστροφυσικής του τμήματος Φυσικής του Πανεπιστημίου Κρήτης, κ. Κωνσταντίνος Τάσσης. Αναφέρει, ακόμα, πως «εμείς «τρέχουμε» το πείραμα, είναι δική μας ιδέα, δική μας κύρια χρηματοδότηση και εμείς έχουμε τον έλεγχο. Πρόκειται για ένα ελληνικό πείραμα με διεθνείς συμμετοχές και όχι ανάποδα. Δεν πρόκειται για ένα τεράστιο πείραμα, το οποίο «τρέχει» από κάποια άλλο ευρωπαϊκό ή αμερικάνικο ίδρυμα και η Ελλάδα απλά συμμετέχει. Αυτή τη φορά η Ελλάδα ηγείται και άρα η σημασία του είναι τεράστια γιατί βάζει, ουσιαστικά, τη χώρα και ειδικότερα την αστροφυσική της Ελλάδας στο διεθνή χάρτη και, μάλιστα, σε ένα πεδίο αιχμής».

Το Αστεροσκοπείο Σκίνακα γράφει ιστορία

Σημειώνεται πως η σχετική ανακοίνωση έγινε στο πλαίσιο του διεθνούς συνεδρίου "Ευρωπαϊκή Εβδομάδα Αστρονομίας και Επιστήμης Διαστήματος 2016 - EWASS 2016", που διοργανώνει στο Ίδρυμα Ευγενίδου, η Ευρωπαϊκή Αστρονομική Εταιρεία, σε συνεργασία με την Ελληνική Αστρονομική Εταιρεία.

Το πείραμα, που ονομάζεται "PASIPHAE" (Polar-Area Stellar-Imaging in Polarization High-Accuracy Experiment), θα χαρτογραφήσει, με μεγαλύτερη ακρίβεια από κάθε άλλη φορά, την πόλωση εκατομμυρίων άστρων σε περιοχές του ουρανού μακριά από το επίπεδο του Γαλαξία, τόσο στο βόρειο όσο και στο νότιο ημισφαίριο. Με βάση τα στοιχεία που θα συγκεντρωθούν, θα προσδιοριστούν οι πλέον κατάλληλες περιοχές του ουρανού, όπου οι αστρονόμοι μπορούν να αναζητήσουν πληροφορίες για το βρεφικό Σύμπαν.

Το "PASIPHAE", Πασιφάη, ήταν το όνομα της γυναίκας του Βασιλιά Μίνωα, αποτελεί συνεργασία της ομάδας Αστροφυσικής της Κρήτης (μικτή ομάδα του Ινστιτούτου Φυσικής Πλάσματος του Πανεπιστημίου Κρήτης, του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας και του Αστεροσκοπείου Σκίνακα) με το Διαπανεπιστημιακό Κέντρο Αστρονομίας και Αστροφυσικής (IUCCA) στην Ινδία, το Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Καλιφόρνια (Caltech) και το South African Astronomical Observatory, στη Νότια Αφρική.

Το πείραμα συντονίζει ο επίκουρος καθηγητής Αστροφυσικής του τμήματος Φυσικής του Πανεπιστημίου Κρήτης, Κωνσταντίνος Τάσσης, και η πραγματοποίησή του κατέστη εφικτή χάρη σε δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος. Επιπλέον, χορηγοί του προγράμματος είναι το Ίδρυμα "Infosys" στην Ινδία, το "National Equipment Program" της Νότιας Αφρικής και το "Caltech". Το "PASIPHAE" θα χρησιμοποιήσει μοναδικά στον κόσμο καινοτόμα πολωσίμετρα, τα οποία σχεδιάστηκαν αποκλειστικά για το πείραμα και ήδη κατασκευάζονται στο IUCAA.

Ο πολωσιμετρικός χάρτης του "PASIPHAE" θα καταστήσει δυνατή τη λήψη μιας "μαγνητικής τομογραφίας" του Γαλαξία, καθώς θα επιτρέψει στους αστρονόμους να εξαγάγουν την τρισδιάστατη δομή του μαγνητικού πεδίου και της σκόνης που απαντώνται στον δικό μας Γαλαξία. Η σκόνη αυτή δρα σαν ένα "πέπλο", εμποδίζοντας τους επιστήμονες να καταγράψουν εξαιρετικής σημασίας δεδομένα, που η γνώση τους θα επιτρέψει να διερευνηθούν οι πρώτες στιγμές του Σύμπαντος.

Το "PASIPHAE" θα ανοίξει ένα κλειστό μέχρι τώρα παράθυρο στο Σύμπαν, μέσα από τη μελέτη της πόλωσης του φωτός των άστρων. Πέρα από τις μελέτες του νεαρού Σύμπαντος, η πολωσιμετρική χαρτογράφηση του ουρανού θα επιτρέψει να πραγματοποιηθούν αλματώδη βήματα σε άλλες περιοχές αστροφυσικής έρευνας. Μεταξύ άλλων,στην Αστροφυσική Υψηλών Ενεργειών, το πείραμα θα βοηθήσει στην αποκάλυψη των πηγών φωτονίων και σωματιδίων πολύ υψηλής ενέργειας. Θα επιτρέψει επίσης την κατανόηση του τρόπου που τα άστρα σχηματίζονται από νέφη κρύου μεσοαστρικού αερίου, διευκρινίζοντας τον ρόλο των μαγνητικών πεδίων στη διαδικασία της αστρογένεσης.

Παγκόσμιο ενδιαφέρον για το πείραμα

Ο κ. Τάσσης αναφέρει στην «Π» πως πριν από περίπου ενάμιση χρόνο υπήρξε μια ανακοίνωση από ένα πείραμα στη Ν. Αφρική από το Χάρβαρντ και το Καλτέκ. Τότε, επιστήμονες ισχυρίστηκαν πως ανακάλυψαν για πρώτη φορά το αποτύπωμα των πρώτων στιγμών της δημιουργίας. Το θέμα έλαβε μεγάλη δημοσιότητα, «γιατί οποτεδήποτε πραγματικά ανακαλυφθεί το αποτύπωμα, αυτό ανοίγει ένα εντελώς καινούργιο παράθυρο στη Φυσική, πάμε σε μια περιοχή που είναι εντελώς ανεξερεύνητη και ούτε θα μπορέσουμε ποτέ να την εξερευνήσουμε με πειράματα γιατί δεν μπορούμε να φτάσουμε σε αυτού του είδους τις ενέργειες», σχολιάζει ο καθηγητής. Όμως, έξι μήνες αργότερα, το διαστημικό τηλεσκόπιο Πλανκ έδειξε ότι όλο αυτό ήταν φιάσκο γιατί το αποτύπωμα οφειλόταν, τελικά, στη διαστρική σκόνη που υπάρχει ανάμεσα στα αστέρια στο γαλαξία μας και δεν έχει σε τίποτα να κάνει με την κοσμολογία.

«Από τότε, λοιπόν, υπάρχει πάρα πολύ έντονο ενδιαφέρον να καταλάβουμε με πολύ μεγάλη ακρίβεια τι ακριβώς κάνει αυτή η σκόνη, η οποία εμποδίζει να δούμε τις πρώτες στιγμές του σύμπαντος. Αυτό είναι που θέλουμε να κάνουμε εμείς. Στηρίζεται σε μία πρωτοποριακή ιδέα που είχαμε πριν μερικά χρόνια και καταφέραμε και βρήκαμε χρηματοδότηση, για αυτό είμαστε πάρα πολύ χαρούμενοι», τονίζει ο κ. Τάσσης.

Αναφέρει χαρακτηριστικά πως στον τομέα της Αστρονομίας ξοδεύονται ετήσια στις ΗΠΑ περίπου 1,5 δισ. δολάρια σε πειράματα, με τα οποία επιστήμονες προσπαθούν να βρουν το μοτίβο που προέρχεται από τις πρώτες στιγμές του Σύμπαντος. Παράλληλα, οι Ευρωπαίοι έχουν προγραμματίσει διαστημικές αποστολές, όπου, επίσης ξοδεύονται υπέρογκα ποσά.

«Εμείς, παρότι είμαστε μια μικρή χώρα και μάλιστα σε κρίση, καταφέρνουμε να μπούμε σε αυτό το παιχνίδι δυναμικά και, μάλιστα, στο πλαίσιο του συνεδρίου τα μεγαλύτερα πειράματα που «τρέχουν» τώρα και θα «τρέξουν» και μετά το 2020 μας ζήτησαν να συνεργαστούμε. Άρα, είναι κάτι κάτι πολύ σημαντικό για την επιστήμη στην Ελλάδα», τονίζει ο καθηγητής.

Τέλος, αναφέρει πως το τμήμα Φυσικής στην Κρήτη έχει πολλά να προσφέρει στους νέους, καθώς το πρόγραμμα σπουδών και οι ευκαιρίες να αναμιχθείς με έρευνα αιχμής που διαθέτει το Πανεπιστήμιο Κρήτης είναι μοναδικές στην Ελλάδα.

Σημειώνεται πως η κατασκευή των δύο οργάνων που θα εγκατασταθούν στο Σκίνακα και τη Ν. Αφρική έχει ήδη αρχίσει.