Της Λίλιαν Δαφερμάκη

“Ώρα μηδέν” για το μάστερ πλαν των ενετικών τειχών, καθώς αύριο έχει προγραμματιστεί να συζητηθεί στο Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο (Κ.Α.Σ. ) , η πρόταση που κατέθεσε ο Δήμος Ηρακλείου με την οποία ζητά να του εκχωρηθεί η αξιοποίηση και η ανάδειξη του κορυφαίου οχυρωματικού μνημείου με το οποίο είναι άρρηκτα συνυφασμένη η ιστορία της παλιάς πόλης. Στο πλαίσιο της συνεδρίασης αυτής, το αποτέλεσμα της οποίας θα καθορίσει την εξέλιξη των πραγμάτων σε σχέση με την εκχώρηση της χρήσης του μνημείου στο Δήμο Ηρακλείου, η συζήτηση αναμένεται να επικεντρωθεί στα κρίσιμα ζητήματα που έχουν ανακύψει, μετά τις ενστάσεις της τοπικής Αρχαιολογίας που ζητά μεταξύ άλλων τον εξοστρακισμό όλων των αθλητικών εγκαταστάσεων από το ενετικό τείχος και την κατεδάφιση των κτισμάτων της Βίγλας. Όπως είναι γνωστό μέσα στο χρονικό διάστημα το οποίο προηγήθηκε έγινε μια σειρά από προσπάθειες οι δύο πλευρές να βρουν μια κοινή συνισταμένη στα δύο αυτά βασικά ζητήματα, το αποτέλεσμα των οποίων θα κριθεί στην αυριανή συνεδρίαση του ΚΑΣ. Στο πλαίσιο αυτό ο Δήμος κατέθεσε πρόσφατα το τελικό κείμενο της πρότασής του το οποίο παρουσιάζει σήμερα η «Π» με σαφείς αναφορές στις ενστάσεις της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας για το θέμα της απομάκρυνσης των αθλητικών εγκαταστάσεων και για το θέμα της κατεδάφισης των κτισμάτων της Βίγλας.

Ωστόσο η γενικότερη εκτίμηση που υπάρχει είναι ότι το βασικό πλαίσιο της πρότασης του Δήμου είναι αποδεκτό τουλάχιστον από την πλευρά της ηγεσίας του υπουργείου Πολιτισμού, με την έννοια ότι περιέχει δεσμεύσεις για την αποκατάσταση του μνημείου και συγκεκριμένη στόχευση σε σχέση με τον τρόπο αξιοποίησης και ανάδειξής του που ποτέ μέχρι σήμερα δεν είχε διατυπωθεί με τρόπο σαφή και συγκροτημένο. Όπως είναι γνωστό η σύμβαση παραχώρησης της χρήσης του μνημείου από το υπουργείο Πολιτισμού στο Δήμο Ηρακλείου είχε λήξει από το 2009 και αυτό το οποίο επιδιώκει σήμερα η δημοτική αρχή είναι να καταφέρει να ανανεώσει τη συμφωνία αυτή καθώς όπως σημειώνει ο αρμόδιος αντιδήμαρχος Γιάννης Αναστασάκης θεωρεί χρέος της την ανάληψη κάθε ενέργειας και πρωτοβουλίας με γνώμονα την προστασία και την ανάδειξη ενός τόσο σημαντικού για την πόλη μνημείου, όπως είναι οι ενετικές οχυρώσεις. Άλλωστε όπως υπογραμμίζει εκτός των άλλων «τα ενετικά τείχη εκτός από μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς αποτελούν και το μεγαλύτερο κοινόχρηστο χώρο του Δήμου Ηρακλείου, καθώς καταλαμβάνουν μια έκταση περίπου 350 στρεμμάτων, με το μήκος του χερσαίου τμήματος να ανέρχεται σε 4.630 μ. και αντιστοίχως το μήκος του παραλιακού τμήματος στα 1.950 μ. Υπό το πρίσμα αυτό συντάχθηκε το «Master plan χρήσεων της ζώνης της Ενετικής Οχύρωσης Ηρακλείου Κρήτης» μετά από στενή συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων».

Η πρόταση του Δήμου Ηρακλείου για την αξιοποίηση των τειχών

Στον πυρήνα του σχεδίου διαχείρισης του μνημείου όπως περιγράφεται στο μάστερ πλαν, τίθεται η εξασφάλιση καλής κατάστασης διατήρησης του μνημειακού συνόλου. Αυτό θα γίνει μέσα από τη θεσμοθέτηση ενός φορέα διαχείρισης του μνημείου με συντονιστή τον Δήμο Ηρακλείου υπό την εποπτεία του Υπουργείου Πολιτισμού, ώστε να αντιμετωπίζονται άμεσα και αποτελεσματικά όλα τα θέματα που αφορούν στο μνημείο, αφενός για να εξασφαλίζεται η ασφάλεια των επισκεπτών αφετέρου η συντήρηση του μνημείου κατά τον καλύτερο τρόπο. Παράλληλα προτείνει μια σειρά από παρεμβάσεις που στόχο έχουν να ενθαρρύνουν και να ενισχύσουν τη σχέση της πόλης με το μνημείο. Πιο συγκεκριμένα το σχέδιο περιέχει τη δημιουργία χώρου περιπάτου και ποδηλατοδρόμου στο ισόπεδο τμήμα και εξωτερικά της τάφρου με ανεμπόδιστη θέα και εξασφάλιση της συνέχειας, κατά το μέγιστο δυνατό, για την καλύτερη αντίληψη της ενότητας ενός τόσο μεγάλου και αξιόλογου έργου, όπως είναι ο οχυρωματικός περίβολος που περιβάλλει την πόλη. Προτείνει ακόμα την ανάδειξη των επιμέρους στοιχείων του μνημείου (ιστορικών, κατασκευαστικών, αρχιτεκτονικών, μορφολογικών), την αναβάθμιση των σημερινών αθλητικών χρήσεων, ώστε να συνάδουν με το μνημείο (κάποιες εκ των οποίων υφίστανται στην ίδια θέση για πάνω από εκατό χρόνια και είναι άρρηκτα συνδεδεμένοι με τις μνήμες των κατοίκων όπως θα δείτε παρακάτω). Εισηγείται επίσης την ανάπλαση της συνοικίας της Βίγλας, την ανάδειξη και λειτουργική αξιοποίηση των χαμηλών πλατειών που μέχρι σήμερα δεν έχουν αναδειχθεί όπως η χαμηλή πλατεία προμαχώνα Βιτούρι, η ανατολική χαμηλή πλατεία προμαχώνα Ιησού, η βόρεια χαμηλή πλατεία προμαχώνα Παντοκράτορα). Επιπλέον εισηγείται τη φιλοξενία πολιτιστικών χρήσεων σε χώρους που ακόμη δεν έχουν αξιοποιηθεί. Ενδεικτικά αναφέρουμε τη δημιουργία μόνιμης έκθεσης – μουσείου σχετικά με την ιστορία της πόλης και της οχύρωσης όλων των περιόδων στην πύλη Παντοκράτορα, η δημιουργία υπαίθριας γλυπτοθήκης σε τμήμα της τάφρου του προμαχώνα Βηθλεέμ κ.ά. Τέλος εισηγείται την αποκατάσταση του «γεωπονικού κήπου» και τη δημιουργία πάρκου περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και πάρκου πανίδας Κρήτης στο χώρο του πρώην «ζωολογικού κήπου».

Η πρόταση για

την περιοχή της Βίγλας

Η πρόταση του Δήμου Ηρακλείου για την περιοχή της Βίγλας, είναι δομημένη και εναρμονισμένη με την πρόταση της πολεοδομικής μελέτης ανάπλασης της παλαιάς πόλης Ηρακλείου σύμφωνα με την οποία τα κτίσματα που υπάρχουν στην περιοχή είναι κτισμένα σε στενή επαφή με το τείχος πάνω από 100 χρόνια και πλέον έχουν γίνει αναπόσπαστο κομμάτι του μνημείου και θα πρέπει να διατηρηθούν . Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει, «… στην περιοχή Βίγλα δεν υπάρχει εγκεκριμένο ρυμοτομικό σχέδιο καθʼ όσον αφορά τμήμα του μνημείου των ενετικών τειχών, ενώ στην οδό Πεδιάδος υπάρχει ρυμοτομικό σχέδιο με χαμηλό συντελεστή δόμησης (0,7). Η ιδιαιτερότητα της περιοχής έγκειται στην τοπογραφία της, στο φυσικό ανάγλυφο του εδάφους, σε ολόκληρη την περιοχή της Βίγλας οι κατοικίες εφάπτονται στο τείχος και είναι αυθαίρετες, το σύνολο της περιοχής Βίγλα- οδός Πεδιάδος περιλαμβάνει κτίσματα της οθωμανικής περιόδου και λαϊκά ανώνυμα. Ο ανατολικός τοίχος των κτισμάτων αυτών αποτελείται συνήθως από τμήματα της βάσης του επιπρομαχώνα. Στο ίδιο σύνολο ανήκουν και τα μονώροφα λαϊκά ανώνυμα κτίσματα που βρίσκονται πάνω στον προμαχώνα και γύρω από την πλατεία της Βίγλας μονώροφα κυρίως κτίσματα με δίρικτες στέγες και μικρές αυλές. Η δόμηση της πόλης στις περί τα τείχη περιοχές είναι προφανές ότι θα αντιμετωπισθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να μη θίγεται ο αισθητικός και λειτουργικός συσχετισμός πόλης και τείχους. Τα κτίσματα όμως στην περιοχή αυτή είναι κτισμένα σε στενή επαφή με το τείχος πάνω από 100 χρόνια και πλέον έχουν γίνει αναπόσπαστο κομμάτι του μνημείου. Προτείνεται η κήρυξη της γειτονιάς της Βίγλας ως διατηρητέου συνόλου, με Προεδρικό Διάταγμα (όπως ο Λαβύρινθος), ώστε να προστατευτεί το τείχος, η μορφή και η ιστορικότητα της γειτονιάς και παράλληλα να παραμείνουν τα κτίσματα ως έχουν, χωρίς να οριστούν όροι δόμησης και χωρίς να χαραχτούν ρυμοτομικές γραμμές».