
ΜΕΡΟΣ Αʼ
Η Βασιλική Θάνου είναι η 37η θεσμική πρωθυπουργός της Ελλάδας από την Απελευθέρωση (1944) και η πρώτη γυναίκα που αναλαμβάνει το δεύτερο τη τάξει πολιτειακό αξίωμα. Πρώτη γυναίκα υπουργός υπήρξε η Λίνα Τσαλδάρη, της ΕΡΕ, στο Υπουργείο Κοινωνικής Πρόνοιας της Κυβέρνησης Κ. Καραμανλή που προέκυψε από τις εκλογές του Φεβρουαρίου 1956. Ενώ πρώτη γυναίκα βουλευτής εξελέγη η δικηγόρος Ελένη Σκούρα του “Ελληνικού Συναγερμού” στην αναπληρωματική εκλογή της Θεσσαλονίκης, τον Ιανουάριο του 1953.
Η Βασιλική Θάνου ανήκει στην κατηγορία των θεσμικών μεν, αλλά εξωκοινοβουλευτικών πρωθυπουργών, που αποκαλούνται και «υπηρεσιακοί πρωθυπουργοί». Καλόν είναι να προσθέσουμε στην ιδιότητα του υπηρεσιακού πρωθυπουργού τον όρο «ειδικού σκοπού», διότι άλλοι από τους υπηρεσιακούς πρωθυπουργούς έχουν αποκλειστικά πολιτικής φύσεως αποστολή, άλλοι έχουν αποστολή την οργάνωση και διεξαγωγή εκλογών, μαζί με την ταυτόχρονη διαχείριση των τρεχουσών υποθέσεων κατά την προεκλογική περίοδο, ενώ άλλων η αποστολή είναι η εφαρμογή της αναγκαίας κατά περίσταση οικονομικής πολιτικής.
Η εισαγωγή του όρου «θεσμικός, εξωκοινοβουλευτικός πρωθυπουργός» είναι αναγκαία για να προσδιορίσουμε, τους αρχηγούς των κυβερνήσεων που δεν έχουν μεν εκλεγεί από τον λαό, οφείλουν όμως την εξουσία τους στην επιλογή τους από τον ανώτατο πολιτειακό άρχοντα.
Εξωθεσμικοί πρωθυπουργοί είναι εκείνοι που άσκησαν την πρωθυπουργία κατά παράβαση του Συντάγματος ή αφού παρεβίασαν προηγουμένως τον Καταστατικό Χάρτη της χώρας, όπως ήταν οι δικτάτορες και οι συνεργαζόμενοι με αυτούς.
Πόλεμος και Απελευθέρωση
Πρώτος θεσμικός μεν, αλλά εξωκοινοβουλευτικός πρωθυπουργός από την Απελευθέρωση της χώρας είναι ο Γεώργιος Παπανδρέου, ο οποίος ανέλαβε την εξουσία την 26 Απριλίου 1944, κατά την παραμονή του στη Μέση Ανατολή, όπου είχε διαφύγει κατά το τελευταίο στάδιο της κατοχής της Ελλάδας από τους Γερμανούς εισβολείς του 1941 και τους συμμάχους τους.
Ο Γ.Παπανδρέου στήριξε τη νομιμότητα της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας που σχημάτισε (συμμετείχαν σʼαυτήν όλα τα αστικά κόμματα και το ΕΑΜ και το ΚΚΕ), στην επίδοση σʼαυτόν της σχετικής εντολής από τον εν εξορία ευρισκόμενο ανώτατο άρχοντα, βασιλιά Γεώργιο Βʼ, ο οποίος συνέχισε να περιβάλλεται από πέπλο νομιμότητας, παρότι είχε συνεργήσει στην ωμή παραβίαση του Συντάγματος, την 4η Αυγούστου 1936, από τον Ιωάννη Μεταξά, με την κήρυξη από αυτόν δικτατορίας.
Εμμ. Τσουδερός - Σοφ. Βενιζέλος
Ο Γεώργιος Βʼ διασώθηκε τότε πολιτικά επειδή παρέμεινε πιστός στη Συμμαχία με τους Άγγλους και διέφυγε στο εξωτερικό, αρνηθείς να συνθηκολογήσει με τους Γερμανούς.
Μετά τον θάνατο του δικτάτορα Μεταξά την 29 Ιανουαρίου 1941, ο Γεώργιος Β΄ διόρισε ως αντικαταστάτη του δικτάτορα στην πρωθυπουργία τον Αλέξανδρο Κοριζή, ενώ μετά την αυτοκτονία του τελευταίου, την 18η Απριλίου 1941, ανέλαβε προσωρινά ο ίδιος ο βασιλιάς, λόγω των κρίσιμων περιστάσεων (οι Γερμανοί εισέβαλαν στην Ελλάδα την 6η Απριλίου 1941), την ευθύνη να προεδρεύει του Υπουργικού Συμβουλίου, μέχρι τον σχηματισμό νέας Κυβέρνησης.
Την 19η Απριλίου η εντολή σχηματισμού Κυβέρνησης δόθηκε διαδοχικά στους Κ. Κοτζιά (υπουργό Διοικητή Πρωτευούσης) και στρατηγό Αλεξ. Μαζαράκη, προκειμένου να υποβάλουν κατάλογο υπουργών. Και οι δύο όμως απέτυχαν και την 20 Απριλίου η ίδια αποστολή ανατέθηκε στον ναύαρχο Αλεξ. Σακελλαρίου, ο οποίος υπήρξε επιτυχής και διορίστηκε αντιπρόεδρος της νέας Κυβέρνησης με πρωθυπουργό τον εκ Κρήτης, αντίθετο προς τη διακτατορία Μεταξά, φίλο και συνεργάτη του Ελευθερίου Βενιζέλου, Εμμανουήλ Τσουδερό.
Ο Ρεθύμνιος πολιτικός υπήρξε ο δεύτερος μετά τον Κοριζή θεσμικός μεν, αλλά εξωκοινοβουλευτικός πρωθυπουργός της Ελλάδας, μετά την εισβολή των Γερμανών στη χώρα μας, ορκισθείς την 21 Απριλίου 1941.
Δύο ημέρες μετά ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄, ο πρωθυπουργός Τσουδερός και τα μέλη της κυβέρνησής του μετέβησαν στην Κρήτη και από εκεί διαπεραιώθηκαν με πλοίο στην Αίγυπτο.
Ο Τσουδερός παραιτήθηκε την 14η Αυγούστου 1944, όταν ανέλαβε την πρωθυπουργία (στην Αίγυπτο όπου ήταν η έδρα της εξόριστης Ελληνικής Κυβέρνησης ο Σοφοκλής Βενιζέλος, θεσμικός μεν αλλά εξωκοινοβουλευτικός πρωθυπουργός και αυτός.
Ο Βενιζέλος παραιτήθηκε την 26η Απριλίου 1944, συμπληρώσας 12 ημερών μόνο πρωθυπουργία.
Γ. Παπανδρέου - Ν. Πλαστήρας
Την ημέρα εκείνη ανέλαβε την πρωθυπουργία, όπως αναφέρθηκε ήδη, ο Γεώργιος Παπανδρέου, ο οποίος έφθασε στην Αθήνα, όπως και οι περισσότεροι υπουργοί του, την 18η Οκτωβρίου 1944, όταν και εκφώνησε τον περίφημο λόγο της Απελευθέρωσης στο Σύνταγμα.
Η μετά ενάμιση μήνα αποχώρηση των υπουργών του ΕΑΜ και ΚΚΕ από την Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας και η σύγκρουση που ακολούθησε τον Δεκέμβριο του 1944 μεταξύ των δύο αριστερών οργανώσεων και του στρατιωτικού σκέλους τους, του ΕΛΑΣ αφʼενός και τον δυνάμεων της Τάξεως και των Βρετανών στρατιωτών του Σκόμπι αφʼετέρου, υπήρξαν εξελίξεις που προκάλεσαν την παραίτηση του Γεωργίου Παπανδρέου, την 3η Ιανουαρίου 1945.
Τον αντικατέστησε στην Πρωθυπουργία ο επίσης θεσμικός, αλλά εξωκοινοβουλευτικός πρωθυπουργός Νικόλαος Πλαστήρας που επέβαλε τη συνθήκη της Βάρκιζας στην Αριστερά (12 Φεβρουαρίου 1945) και εν συνεχεία παραιτήθηκε την 8η Απριλίου 1945.
Π. Βούλγαρης - Δαμασκηνός
Τον Πλαστήρα διαδέχθηκε ο παραιτηθείς αρχηγός του Ελληνικού Στόλου, ναύαρχος Πέτρος Βούλγαρης, ο οποίος σχημάτισε θεσμική μεν, αλλά εξωκοινοβουλευτική κυβέρνηση από παλιούς και νέους πολιτικούς και διαπρεπείς επιστήμονες.
Ο Βούλγαρης παραιτήθηκε την 17η Οκτωβρίου 1945 διότι απέτυχε να εξασφαλίσει το απαιτούμενο για την ομαλοποίηση της πολιτικής ζωής και την προσφυγή στις κάλπες ήπιο κλίμα.
Τον διαδέχθηκε ο από του Δεκεμβρίου του 1944 αντιβασιλιάς, Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός, αλλά μόνο για 15 ημέρες (17 Οκτωβρίου έως 1 Νοεμβρίου 1945).
Π. Κανελλόπουλος - Θεμ. Σοφούλης
Τον Δαμασκηνό διαδέχθηκε στην πρωθυπουργία ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος ο οποίος άσκησε τα πρωθυπουργικά καθήκοντα μέχρι και την 22α Νοεμβρίου (πρωθυπουργός 21 ημερών), όταν τον διαδέχθηκε ο παλιός πολιτικός και στενός συνεργάτης του Ελευθερίου Βενιζέλου, Θεμιστοκλής Σοφούλης που αν και επικεφαλής αμιγώς κεντρώας πολιτικής εξωκοινοβουλευτικής κυβέρνησης έχασε τις διεξαχθείσες από αυτήν εκλογές της 31ης Μαρτίου 1946, τις οποίες κέρδισε, με μεγάλη πλειοψηφία, η δεξιά Ενιαία Παράταξη Εθνικόφρονων (ΕΠΕ).
Π. Πουλίτσας - Κ. Τσαλδάρης
Ο Σοφούλης παρέδωσε την πρωθυπουργία όχι σε κάποιον από τους επικεφαλής της δεξιάς παράταξης, αλλά στον Πρόεδρο του Συμβουλίου Επικρατείας Παναγιώτη Πουλίτσα (4 Απριλίου 1946) ο οποίος σχημάτισε πολιτική κοινοβουλευτική κυβέρνηση από τους αρχηγούς της ΕΠΕ και προσωπικότητες του κεντρώου χώρου και ανεξάρτητους επίσης, με σημαντικότερους από αυτούς τους Κ.Τσαλδάρη, Ι.Θεοτόκη, Στ.Στεφανόπουλο, Π.Μαυρομιχάλη, Γ.Παπανδρέου, Σοφ.Βενιζέλο, Π.Κανελλόπουλο, Στ.Γονατά κ.α..
Όταν αρχηγός του μεγαλύτερου στη Βουλή κόμματος της δεξιάς, του Λαϊκού, εξελέγη ο Κων. Τσαλδάρης, ο εξωκοινοβουλευτικός πρωθυπουργός Π.Πουλίτσας παρέδωσε την εξουσία σʼαυτόν (18 Απριλίου 1946) . Που σημαίνει ότι ο Πουλίτσας χρημάτισε πρωθυπουργός για 14 ημέρες μόνο.
Δ. Μάξιμος - Αλέξανδρος Διομήδης
Επόμενος εξωκοινοβουλευτικός πρωθυπουργός ανέλαβε την 24η Ιανουαρίου 1947 ο οικονομολόγος Δημήτριος Μάξιμος, ο οποίος είχε χρηματίσει αριστίνδην Γερουσιαστής στην περίοδο 31 Μαρτίου 1933 - 1 Απριλίου 1935.
Το 1947 ο Μάξιμος ετέθη επικεφαλής κεντροδεξιάς κοινοβουλευτικής κυβέρνησης αποτελούμενης από ηγετικές προσωπικότητες του χώρου αυτού, όπως οι Κων.Τσαλδάρης, Σοφ. Βενιζέλος, Στυλ. Γονατάς, Γ. Παπανδρέου, Ναπ. Ζέρβας, Π.Κανελλόπουλος, Α.Αλεξανδρής, Θεμ. Τσάτσος κ.ά.
Την πρωθυπουργία ο Μάξιμος παρέδωσε, την 29 Αυγούστου 1947, στον αρχηγό του δεξιού Λαϊκού Κόμματος που διέθετε την απόλυτη πλεοψηφία στη Βουλή, Κων. Τσαλδάρη, ο οποίος εννέα ημέρες μετά παραιτήθηκε υπέρ του αρχηγού του κόμματος των Φιλελευθέρων Θεμιστοκλή Σοφούλη, προκειμένου να καταδειχθεί ότι στον αγώνα εναντίον της κομμουνιστικής-ανταρσίας ήταν παρόντα όλα τα αστικά κόμματα, με επικεφαλής τον αρχαιότερο και με μεγάλες δημοκρατικές περγαμηνές πολιτικό απο την Σάμο.
Όταν πέθανε ο Θεμ .Σοφούλης, την 24η Ιουνίου 1949, καθήκοντα πρωθυπουργού άσκησε προσωρινά μέχρι την 30η Ιουνίου ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης οικονομολόγος Αλέξανδρος Διομήδης, ο οποίος αν και εξωκοινοβουλευτικός ηγήθηκε κοινοβουλευτικής κυβέρνησης, την οποία σχημάτισε την 30η Ιουνίου 1949.
Μετά τον Εμφύλιο - Ιωάννης Θεοτόκης
Επί της Πρωθυπουργίας Διομήδους έληξε την 30 Αυγούστου 1949 ο εμφύλιος πόλεμος, με την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας στο Γράμμο και το Βίτσι.
Ο Διομήδης παραιτήθηκε την 6η Ιανουαρίου 1950 και ανέλαβε την πρωθυπουργία ο μέχρι τότε Πρόεδρος της Βουλής Ιωάννης Θεοτόκης, με εντολή να διεξάγει τις εκλογές της 5ης Μαρτίου 1950. Μετά από αυτές ο Θεοτόκης απήλθε της πολιτικής, παραιτηθείς την 23 Μαρτίου 1950, όταν ανέλαβε την πρωθυπουργία ο αρχηγός του κόμματος των Φιλελευθέρων Σοφοκλής Βενιζέλος.
Ο Βενιζέλος άσκησε την πρωθυπουργία επί 23 ημέρες. Παραιτήθηκε την 15η Απριλίου 1950, όταν ορκίστηκε Πρωθυπουργός ο αρχηγός της Εθνικής Προοδευτικής Ένωσης Κέντρου (ΕΠΕΚ) στρατηγός ε.α. Νικόλαος Πλαστήρας, στην κυβέρνηση του οποίου μετείχε ως δεύτερος τη τάξει (αντιπρόεδρος) ο Γεώργιος Παπανδρέου.
Την 21 Αυγούστου 1950 ο Ν.Πλαστήρας θα παραδώσει την πρωθυπουργία εκ νέου στον Σοφοκλή Βενιζέλο, στην κυβέρνηση του οποίου από την 1η Φεβρουαρίου 1951 θα μετέχει ως αντιπρόεδρός της ο Γ. Παπανδρέου.
Ο Βενιζέλος θα ασκήσει την εξουσία μέχρι την 27η Οκτωβρίου 1951, όταν θα παραιτηθεί για να αναλάβει εκ νέου την πρωθυπουργία ο Νικ.Πλαστήρας . Αυτός θα παραμείνει στη θέση του προέδρου της κεντρώας κυβέρνησης, με αντιπρόεδρο τον Σοφ.Βενιζέλο, μέχρι την 11 Οκτωβρίου 1952, όταν προκηρύχθηκαν εκλογές για την 16 Νοεμβρίου 1952.
Δ. Κιουσόπουλος - Αλ. Παπάγος
Τις εκλογές διεξήγαγε υπηρεσιακή κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου Δημήτριο Κιουσόπουλο (εξωκοινοβουλευτικός), ο οποίος παρέδωσε την πρωθυπουργία στον νικητή των εκλογών, αρχηγό του Ελληνικού Συναγερμού, φέροντος τον τίτλο του στρατάρχη, Αλέξανδρο Παπάγο, την 19η Νοεμβρίου 1952.
Ο Παπάγος δεν εξάντλησε τη θητεία του, διότι απεβίωσε την 4η Οκτωβρίου 1955.
Λίγες ώρες πριν πεθάνει είχε υπογράψει απόφαση με την οποία ανέθετε στον αντιπρόεδρο της κυβέρνησής του Στεφ. Στεφανόπουλο την αναπλήρωση του στα καθήκοντα Πρωθυπουργού (Φ.Ε.Κ.268/4Οκτωβρίου 1955). Ο βασιλιάς Παύλος όμως ανέθεσε την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον Κωνσταντίνο Καραμανλή, υπουργό Συγκοινωνιών και Δημοσίων Έργων μέχρι τότε, ο οποίος σχημάτισε την πρώτη κοινοβουλευτική κυβέρνησή του την 6η Οκτωβρίου 1955 και στη συνέχεια πήρε ψήφο εμπιστοσύνης από την Βουλή.
Κυβερνήσεις Κωνσταντίνου Καραμανλή
Ο Καραμανλής διεξήγαγε τις εκλογές της 19 Φεβρουαρίου 1956, αναδείχθηκε νικητής τους, ως αρχηγός της Εθνικής Ριζοσπαστικής Ένωσης (Ε.Ρ.Ε.) και την 29 Φεβρουαρίου σχημάτισε την πρώτη μετά από τη λαϊκή εντολή κυβέρνησή του.
Η Κυβέρνηση εκείνη παρέμεινε στην εξουσία μέχρι την 5η Μαρτίου 1958, όταν έχασε την πλειοψηφία λόγω της αποσκίρτησης 15 βουλευτών της ΕΡΕ. Ο Καραμανλής παραιτήθηκε και κατέφυγε σε νέες εκλογές, παρότι ο αρχηγός της ΕΠΕΚ Σάββας Παπαπολίτης του πρόσφερε την κοινοβουλευτική στήριξη του κόμματος του, την οποία ο αρχηγός της ΕΡΕ δεν αποδέχθηκε.
Τον παραιτηθέντα Καραμανλή αντικατέστησε στην πρωθυπουργία ο πρόεδρος του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού Κων. Γεωργακόπουλος, ο οποίος ορκίστηκε υπηρεσιακός πρωθυπουργός, την 5η Μαρτίου 1958, επικεφαλής κυβέρνησης απο εξωκοινοβουλευτικές προσωπικότητες, με εντολή τη διεξαγωγή εκλογών.
Μετά τις εκλογές της 11ης Μαίου 1958 που ανέδειξαν πρώτο κόμμα και με απόλυτη πλειοψηφία την ΕΡΕ, ο Κων. Καραμανλής ανέλαβε πάλι την πρωθυπουργία την 17η Μαΐου, επικεφαλής μονοκομματικής, κοινοβουλευτικής κυβέρνησης, που παρέμεινε στην εξουσία μέχρι την 20η Σεπτεμβρίου 1961.
Την ημέρα εκείνη προκηρύχτηκαν νέες εκλογές που διεξήχθησαν την 29 Οκτωβρίου 1961 από την υπηρεσιακή Κυβέρνηση που είχε Πρωθυπουργό της τον αρχηγό του Στρατιωτικού Οίκου του βασιλιά Παύλου, στρατηγό Κων. Δόβα, το εκλογικό έργο του οποίου καταγγέλθηκε από τον αρχηγό της Ένωσης Κέντρου Γ.Παπανδρέου ως έργο «βίας και νοθείας» .
Ο Κ.Καραμανλής σχημάτισε τη νέα κοινοβουλευτική του Κυβέρνηση την 4η Νοεμβρίου 1961 που έμεινε στην εξουσία μέχρι την 19 Ιουνίου 1963, ημέρα παραίτησης του αρχηγού της ΕΡΕ από την πρωθυπουργία, λόγω διαφωνίας του με το Στέμμα.
Π. Πιπινέλης - Στ. Μαυρομιχάλης
Πρόεδρος της κυβέρνησης ορκίστηκε ο εξωκοινοβουλευτικός υπουργός Εξωτερικών της παραιτηθείσας κυβέρνησης Καραμανλή, Παναγιώτης Πιπινέλης.
Η κυβέρνηση Πιπινέλη ήταν κοινοβουλευτική ως προς τα μέλη της, αλλά με εξωκοινοβουλευτικό πρωθυπουργό. Ο Πιπινέλης παραιτήθηκε την 28η Σεπτεμβρίου 1963, όταν σχηματίστηκε αμιγώς υπηρεσιακή Κυβέρνηση, με εξωκοινοβουλευτικό πρωθυπουργό τον Πρόεδρο του Αρείου Πάγου Στυλιανό Μαυρομιχάλη, προκειμένου να διεξάγει τις προκηρυχθείσες για την 3η Νοεμβρίου 1963 εκλογές.
Από αυτές αναδείχθηκε πρώτο κόμμα η Ένωση Κέντρου, υπό την ηγεσία του Γ. Παπανδρέου, χωρίς όμως να αποκτήσει την απόλυτη πλεοψηφία.
Ο Παπανδρέου σχημάτισε κοινοβουλευτική κυβέρνηση μειοψηφίας απο την 8η Νοεμβρίου 1963 μέχρι την 31η Δεκεμβρίου του ίδιου έτους, όταν διέλυσε την Βουλή και προκήρυξε νέες εκλογές για την 16η Φεβρουαρίου 1964.
Τις εκλογές διεξήγαγε υπηρεσιακή κυβέρνηση με εξωκοινοβουλευτικό πρωθυπουργό τον πανεπιστημιακό καθηγητή, οικονομολόγο και διοικητή της Εθνικής Τράπεζας Ιωάννη Παρασκευόπουλο.
Ο Παρασκευόπουλος ανέλαβε τα καθήκοντα του προέδρου της υπηρεσιακής (εκλογικής) κυβέρνησης την 31 Δεκεμβρίου 1963 και τα παρέδωσε στον νικητή των εκλογών Γ. Παπανδρέου την 19η Φεβρουαρίου 1964, ο οποίος αναγκάστηκε να παραιτηθεί 17 μήνες αργότερα (την 15η Ιουλίου 1965), λόγω διαφωνίας του με τον τότε βασιλιά Κωνσταντίνο, ο οποίος ουσιαστικά τον εξώθησε σε παραίτηση.
ΑΥΡΙΟ ΤΟ Βʼ ΜΕΡΟΣ
* Ο Τίτος Αθανασιάδης είναι δημοσιογράφος

