Μέρος 2ο (τελευταίο)

Βασιλική επίσκεψη

Αργότερα, την ίδια ημέρα, όπως αποκαλύπτει ο Χρήστος Ζαλοκώστας (συγγραφέας, πολιτικός και κουμπάρος του νεαρού βασιλιά) στο έξοχο βιβλίο του “Αλέξανδρος” (εκδόσεις ΑΛΦΑ, Ι.Μ.Σκαζίκη), ο μονάρχης επισκέφτηκε τον Βενιζέλο στο σπίτι του, στη γωνία Πανεπιστημίου και Λυκαβηττού και κάθισε στην άκρη του κρεβατιού, που είχε ξαπλώσει ο τραυματίας Πρωθυπουργός για να ξεκουραστεί, δείχνοντας του έτσι πόσο κοντά του ήταν και πόσο αντιλαμβανόταν τα συναισθήματά του.

Εκεί στην ενώπιος – ενωπίω συζήτηση βασιλιά και πρωθυπουργού, ο πρώτος προσπάθησε να πείσει τον δεύτερο να συμβιβαστεί με τον εξόριστο στην Ελβετία πατέρα του και τους εν γένει πολιτικούς αντιπάλους του, ώστε να ειρηνεύσει το “εσωτερικό μέτωπο”.

Ο Βενιζέλος όμως αντέδρασε. Ανασηκώθηκε από το κρεβάτι του και με ύφος ελαφρώς οργισμένο (“ελαφρώς” διότι ο βασιλιάς ήταν φιλοξενούμενος στο σπίτι του) του είπε: «Οι βασιλικοί αρχίζουν πάντα χειρών αδίκων, οι οπαδοί μου αμύνονται». Και τον ρώτησε: «Θα συνέβαινε το ξέσπασμα της οργής των Ιουλιανών αν δεν δοκίμαζαν να με δολοφονήσουν»; (σ.6 “Ιουλιανά” του 1920, ήταν τα επεισόδια που ξέσπασαν στην Αθήνα από τους βενιζελικούς κατά των αντιπάλων του αρχηγού τους λίγες ώρες μετά την απόπειρα στο Παρίσι, και είχαν ως αποκορύφωμα τη δολοφονία του Ίωνα Δραγούμη, την 31 Ιουλίου).

Στη συνέχεια ο Βενιζέλος κατηγόρησε ανοιχτά στον Αλέξανδρο τον πατέρα του, εξόριστο Κωνσταντίνο, λέγοντάς του ότι «αυτός οργάνωσε την εναντίον του απόπειρα». Και πρόσθεσε ότι «σκοπεύει να κάμη επίσημο διάβημα στην Ελβετία για να τον απομακρύνει από το έδαφός της».

Ο Ιεράρχης και η “σπείρα”

Φαίνεται ότι κρυφό μέλος της επιτροπής που είχε αναλάβει την οργάνωση του πραξικοπήματος στην Αθήνα και της δολοφονίας του Βενιζέλου στο Παρίσι ήταν ο τότε μητροπολίτης Ιωαννίνων Σπυρίδων Βλάχος, ο οποίος είχε εκτοπιστεί από την έδρα του, τα Ιωάννινα, στην Αθήνα, κατόπιν εντολής του Βενιζέλου, γιατί δημιουργούσε στην κυβέρνηση των Αθηνών προβλήματα γύρω από το Βορειοηπειρωτικό, δεδομένου ότι ήταν στενός συνεργάτης του Γεωργίου Ζωγράφου και μετείχε στην προσωρινή κυβέρνηση της Βορείου Ηπείρου ως υπουργός Εκκλησιαστικών και Παιδείας.

Ο Σπυρίδων υπήρξε εθνική και εκκλησιαστική φυσιογνωμία. Αγωνίστηκε σε όλη τη ζωή του για τις εθνικές υποθέσεις και καταδικάστηκε δύο φορές σε θάνατο από τους εχθρούς της πατρίδας. Από τους Τούρκους, το 1912 (η απόφαση ήταν θάνατος δι΄ απαγχονισμού). Σώθηκε τότε με παρέμβαση, του διαδόχου ακόμη Κωνσταντίνου, στους Τούρκους. Δεύτερη φορά καταδικάστηκε ερήμην σε θάνατο από τους Ιταλούς εισβολείς, το 1940, για την πατριωτική δράση του.

Μετά την εισβολή όμως των Γερμανών στην Ελλάδα, τον Απρίλιο του 1941, ο Σπυρίδων πρωτοστάτησε, με την ηγεσία της Στρατιάς Ηπείρου, υπέρ της συνθηκολόγησης. Το 1949 εξελέγη Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος, για να ηγηθεί κατόπιν της Επιτροπής του Κυπριακού Αγώνα, μέχρι το θάνατό του, το 1956.

Αν και ιεράρχης, ο Σπυρίδων συγκατατέθηκε στην απόφαση των συνωμοτών κατά της ζωής του Βενιζέλου, επειδή προφανώς ο εκ Κρήτης πολιτικός δεν είχε πιέσει τους συμμάχους να συμφωνήσουν στην παραχώρηση της Βορείου Ηπείρου στην Ελλάδα, μολονότι είχε ήδη συνάψει την πρώτη συμφωνία του με τον Ιταλό Πρωθυπουργό Τιττόνι που ρύθμιζε το θέμα προς όφελος των ελληνικών συμφερόντων, βάσει μιας πρότασης των Αγγλογάλλων με την οποία παραχωρούνταν στην Ελλάδα τα ¾ του Βορειοηπειρωτικού εδάφους (τελικά η συμφωνία αυτή τορπιλίστηκε από τον Τιττόνι).

Τόσο δηλαδή ο Σπυρίδων, όσο και ο Ζωγράφος αλλά και ο Δημητρακόπουλος που ήταν υπέρ της άμεσης λύσης του Βορειοηπειρωτικού, πίστευαν, ότι με τη δολοφονία του Βενιζέλου, θα άνοιγε ο δρόμος για την ένωση της Βορείου Ηπείρου με την Ελλάδα και θα επέστρεφε στην Αθήνα ο εξόριστος Κωνσταντίνος, του οποίου ήταν αφοσιωμένα όργανα.

Συνεχιστής του “αναθέματος”

Ο ρόλος του Αρχιερέα Σπυρίδωνα στη συνωμοσία κατά της ζωής του Βενιζέλου αποτελεί τη δεύτερη ανεπίτρεπτη και θλιβερή ανάμιξη εκκλησιαστικού λειτουργού στην πολιτική ζωή της εποχής εκείνης και μάλιστα προς την κατεύθυνση της όξυνσης των παθών που προκάλεσαν τον καταστροφικό διχασμό.

Είχε προηγηθεί, τον Δεκέμβριο του 1916, το “ανάθεμα” κατά του Βενιζέλου, στο πεδίον του Άρεως, με τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Θεόκλητο να πρωταγωνιστεί της “τελετουργίας” με την εκτόξευση λίθων κατά του ομοιώματος, του εξαναγκασθέντος σε παραίτηση από τον Κωνσταντίνο, πρωθυπουργού.

Αποστολή του Σπυρίδωνα ήταν να εξομολογήσει τους δύο υποψήφιους δολοφόνους, ώστε να διαπιστώσει εάν ηθικά (!) ήταν κατάλληλοι να αναλάβουν δράση. Και εάν ναι, να τους ευλογήσει!

Όπως ο ίδιος ο Τσερέπης ανέφερε στον Μανωλικάκη, συνάντησε τον Σπυρίδωνα στο ναϊδριο της οφθαλμολογικής κλινικής των Αθηνών, που ανήκε στον γιατρό Γεωργαρίου, στην οδό Πειραιώς, όπου ο εξ Ιωαννίνων ιεράρχης μετά το πέρας της λειτουργίας που τέλεσε και αφού οι πιστοί εξήλθαν του μικρού ναού, τον πήρε ιδιαιτέρως και υπό το ισχνό φως των κεριών και σε ατμόσφαιρα μυστηρίου τον υπέβαλε σ΄ ένα είδος εξομολόγησης, θέτοντάς του ερωτήσεις, από την απάντηση στις οποίες θα έκρινε εάν έπρεπε ή όχι να σηκώσει το περίστροφό του και να δολοφονήσει τον Πρωθυπουργό της Ελλάδας, που με την πολιτική του είχε τριπλασιάσει σχεδόν την έκτασή της.

Στο ερώτημα του Σπυρίδωνα, γιατί ήθελε να σκοτώσει τον Βενιζέλο, μήπως κατεχόταν από προσωπικό μίσος εναντίον του, επειδή είχε αποταχθεί από το Πολεμικό Ναυτικό, ο Τσερέπης απάντησε αρνητικά και πρόσθεσε ότι πεποίθησή του είναι πως ο Βενιζέλος έχει βλάψει την πατρίδα και τον Βασιλέα, δύο θεσμούς τους οποίους έχει ορκιστεί να υπερασπίζεται με αυταπάρνηση. Ο Βενιζέλος είναι τύραννος, πρόσθεσε. Τότε ο Σπυρίδων του είπε, ότι εν τοιαύτη περιπτώσει «είσαι εις θέσιν να αναλάβεις αυτό το έργο»! πράγμα που σημαίνει ότι ο Τσερέπης απέκτησε τη συγκατάθεση του μητροπολίτη να δολοφονήσει τον Βενιζέλο, της δολοφονίας του Πρωθυπουργού, μεγάλου ευεργέτη της Ελλάδας, θεωρουμένης από τον Ιεράρχη ως “έργον”. Ως κάτι, δηλαδή, θετικό. Ως πράξη θεάρεστη, αφού είχε την αρχιερατική έγκριση, η οποία θα μπορούσε να εκληφθεί από τον Τσερέπη και ως ευλογία.

Αυτός που έδωσε τελικά την εντολή στον Τσερέπη να δολοφονήσει τον Βενιζέλο ήταν ο Πρόεδρος της Επιτροπής Δημητρακόπουλος, στον οποίο εμφανίστηκε ο υποψήφιος δολοφόνος κατά σύσταση του Γαβαλιά.

Εύσημα δολοφόνου

Στη συζήτηση μεταξύ Δημητρακόπουλου και Τσερέπη αφού έγινε αναφορά στην πολιτική κατάσταση της χώρας και χαρακτηρίστηκε η κυβέρνηση ως “τυραννική” και δικτατορική, ο διαπρεπής νομικός στράφηκε κάποια στιγμή προς τον απότακτο αξιωματικό του Πολεμικού Ναυτικού και του είπε, όπως αναφέρει ο Μανωλικάκης στο βιβλίο του: «Οι τύραννοι δεν δικάζονται υπό δικαστών. Εκτελούνται εν μέση πλατεία υπό των αρίστων πολιτών».

Είναι προφανές ότι με τη ρήση του αυτή ο Δημητρακόπουλος παρέπεμπε στη δολοφονία του τυράννου των Αθηνών Ίππαρχου, το 513 π.Χ από τους δύο Αθηναίους νέους, Αρμόδιο και Αριστογείτονα, οι οποίοι δοξάστηκαν για την ενέργειά τους ενώ αναγέρθηκαν ανδριάντες προς τιμήν τους, μετά την εκτέλεσή τους από τον αδελφό του τυράννου, Ιππία.

Στη συνέχεια ο Δημητρακόπουλος ρώτησε τον Τσερέπη εάν πιθυμεί να μετάσχει σε μία τέτοια ενέργεια. Και όταν ο απότακτος αξιωματικός απάντησε θετικά, ο Δημητρακόπουλος τον έστειλε για εξομολόγηση στον Σπυρίδωνα, για νʼ ακολουθήσουν όσα αναφέρθηκαν ότι συνέβησαν στο ναϊδριο της οδού Πειραιώς.

Η ίδια διαδικασία μύησης είναι πιθανόν να ακολουθήθηκε και για τον Γεώργιο Κυριάκη, άτομο θεοσεβούμενο και κατεχόμενο από έντονο πατριωτισμό, όπως και ο Τσερέπης. Επειδή θεωρούσαν ότι με τη δολοφονία του Βενιζέλου θα εκτελούσαν εθνική αποστολή και θα έσωζαν την πατρίδα αρνήθηκαν να πάρουν χρήματα. Δέχθηκαν μόνο την πληρωμή των εξόδων της δίκης από τον πρίγκιπα Χριστόφορο, ενώ είναι άγνωστο ποιος κατέβαλε της εν γένει δαπάνες της διαμονής τους στο Παρίσι.

Οι δύο αξιωματικοί επελέγησαν για να εκτελέσουν τον Βενιζέλο διότι ήταν φανατικοί βασιλόφρονες, από διακεκριμένες οικογένειες (ο πατέρας του Τσερέπη ήταν Γυμνασιάρχης σε Γυμνάσιο της Αθήνας και κατόπιν καθηγητής Πανεπιστημίου), και κυρίως άριστοι σκοπευτές. Ο Τσερέπης μάλιστα ήταν Ολυμπιονίκης της σκοποβολής!

Τσερέπης και Κυριάκης συναντήθηκαν στο Παρίσι, όπου διέμειναν επί τρίμηνο στο ίδιο ξενοδοχείο, μέχρι να έλθει η ημέρα της πραγματοποίησης της αποστολής τους.

Η απόπειρα

Στις 8 το βράδυ της 30ης Ιουλίου 1920, ο Βενιζέλος έφθασε στο “Σιδηροδρομικό Σταθμό Λυών”. Οι δύο επίδοξοι δολοφόνοι βρισκόταν στον τόπο που επρόκειτο να τελεστεί το έγκλημα αρκετή ώρα πριν. Έκαναν την απαραίτητη έρευνα του χώρου, ανεκάλεσαν στη μνήμη τους και την τελευταία λεπτομέρεια του εγχειρήματός τους, οπλίστηκαν με ψυχραιμία και κάθισαν σʼ ένα παγκάκι του σταθμού περιμένοντας να εμφανιστεί ο στόχος τους.

Οι δράστες ήταν ντυμένοι στην εντέλεια. Ο Κυριάκης φορούσε “αμπιγιέ” κοστούμι, ενώ ο Τσερέπης έφερε ρεντιγκότα και ημίψηλο καπέλο, ώστε όταν θα εισερχόταν στο σταθμό η ελληνική αντιπροσωπεία, με επικεφαλής τον Βενιζέλο, οι υποψήφιοι εκτελεστές να εισχωρήσουν στις τάξεις της, ως δήθεν μέλη της, να πλησιάσουν τον στόχο τους και να τον πυροβολήσουν ανενόχλητοι, αφού η ενδυματολογική εμφάνισή τους θα παραπλανούσε την Γαλλική αστυνομία.

Πρώτος πυροβόλησε ο Κυριάκης. Το έκανε δύο φορές. Αλλά μόνο μία σφαίρα έπληξε τον Βενιζέλο και αυτή στον βραχίονά του. Μόλις ακούστηκαν οι πυροβολισμοί, Γάλλοι αστυνομικοί όρμησαν εναντίον του Κυριάκη, τον συνέλαβαν και τον αφόπλισαν. Ο Τσερέπης εκμεταλλεύτηκε τη σύγχυση που προκλήθηκε από τους πυροβολισμούς του Κυριάκη και λίγα δευτερόλεπτα μετά πυροβόλησε στον αέρα για να την επιτείνει. Το πέτυχε σε μεγάλο βαθμό καθώς μια σφαίρα έθραυσε ένα μεγάλο υαλοπίνακα, ο θόρυβος από τον οποίο εκλήφθηκε ως έκρηξη, οπότε τα περισσότερα μέλη της αντιπροσωπείας και οι παρευρισκόμενοι στο σταθμό έτρεχαν δεξιά και αριστερά, για να κρυφτούν.

Προς στιγμήν ο Βενιζέλος (που φορούσε προστατευτικό θώρακα) έμεινε ακάλυπτος και άρχισε να τρέχει στους διαδρόμους και την πλατφόρμα του σταθμού, κάνοντας ζικ-ζάγκ, πηδώντας πάνω από τα δέματα και τις αποσκευές των επιβατών και ελισσόμενος ως αίλουρος μεταξύ των κιόνων της αποβάθρας για ν΄ αποφύγει τον δεύτερο σκοπευτή. Ο Τσερέπης τον κυνήγησε και του έριξε τρείς σφαίρες, από τις οποίες μόνο μία τον έπληξε, και αυτή στην ωμοπλάτη.

Στην τελική φάση της καταδίωξης, ο Τσερέπης ήρθε πρόσωπο με πρόσωπο με τον Βενιζέλο, ύψωσε το περίστροφό του και ετοιμάστηκε για τη μοιραία βολή. Γάλλοι αστυνομικοί όμως έπεσαν επάνω του, τον εξουδετέρωσαν και τον συνέλαβαν.

Η δίκη

Οι δύο “πιστολέρος” έριξαν συνολικά 10 σφαίρες, αλλά ο Βενιζέλος που είχε αποκτήσει αντανακλαστικά πολεμιστή – επαναστάτη, στα βουνά της Κρήτης, μαχόμενος κατά των Τούρκων, κατάφερε να διαφύγει τον κίνδυνο και να σωθεί, μεταφερθείς στη συνέχεια σε κλινική, όπου έμεινε για πέντε μέρες, μέχρι να συνέλθει από το σοκ και να αναλάβει από τα τραύματά του.

Η δίκη των Τσερέπη και Κυριάκη έγινε στο Παρίσι, τον Φεβρουάριο του 1921, παρουσία του Βενιζέλου, ο οποίος είχε χάσει τις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920 και είχε εγκατασταθεί στη Γαλλική πρωτεύουσα.

Οι κατηγορούμενοι καταδικάστηκαν σε πέντε χρόνια φυλάκιση. Αφέθηκαν όμως ελεύθεροι όταν συμπλήρωσαν το μισό της ποινής τους, μετά από σχετική έκκληση του Ελευθερίου Βενιζέλου στη Γαλλική Δικαιοσύνη κι ενώ η υγεία του Κυριάκη είχε επιβαρυνθεί (λόγω προσβολής του από φυματίωση) στη φυλακή.

Ο Τσερέπης προσλήφθηκε από τον πρίγκιπα Χριστόφορο, διαχειριστής της περιουσίας του, ενώ ο Παναγής Τσαλδάρης διόρισε τον Κυριάκη νομάρχη (“ο Ελευθέριος Βενιζέλος και η εποχή του” - ΤΑ ΝΕΑ, Ιστορική Βιβλιοθήκη, επιμέλεια Θ. Βερέμης – Η. Νικολακόπουλος). Επί δικτατορίας Μεταξά ο Κυριάκης τοποθετήθηκε γενικός διευθυντής της Ραδιοφωνίας. Πέθανε το 1968, σε ηλικία περίπου 70 ετών.

Ως προς το δεύτερο σκέλος του σχεδίου, το πραξικόπημα, που προβλεπόταν να εκδηλωθεί την 3η πρωινή ώρα της 30ης Ιουλίου 1920, ματαιώθηκε την τελευταία στιγμή.

Αναφερόμενος στις συνέπειες της απόπειρας δολοφονίας του Βενιζέλου, στο έργο του “Πολιτική Ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδος” (εκδόσεις ΠΑΠΥΡΟΣ, τόμος 4) ο Σπύρος Μαρκεζίνης αναφέρει μεταξύ άλλων, πέραν των σχετιζομένων με την εσωτερική πολιτική ζωή και τις διεθνείς σχέσεις της χώρας, ότι η εναντίον του επίθεση επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την ψυχολογία του.

«Όσοι πιστεύουν, όπως ο γράφων, τονίζει ο Μαρκεζίνης, ότι... οι ήρωες είναι και αυτοί άνθρωποι των οποίων αι ψυχολογικαί αντιδράσεις ασκούν μεγίστην επιρροήν εις τας πράξεις των, δέχονται ότι εις τον Βενιζέλο, κατά την ώραν της απόπειρας, εδημιουργήθη ανίατον ψυχικόν τραύμα». Και καταλήγει επισημαίνοντας ότι το τραύμα αυτό “υπήρξε η αιτία να αλλοιωθεί ο Ελευθέριος Βενιζέλος”. Εννοεί προφανώς ο Μαρκεζίνης, την ψυχοσύνθεση και τον εν γένει χαρακτήρα του Βενιζέλου.

Αναμφισβήτητα, η άλλη απόπειρα κατά Βενιζέλου, στη λεωφόρο Κηφισίας, το βράδυ της 6ης Ιουνίου 1933, είχε επιπτώσεις και στην πολιτική σκέψη του (αλλά γιʼ αυτήν θα γράψουμε σε άλλη ευκαιρία).

*Ο Τίτος Ιωαν. Αθανασιάδης είναι δημοσιογράφος