Χιούμορ ενάντια στην κατοχή της ψυχής
O Παλαιστίνιος σκηνοθέτης Ελία Σουλεϊμάν μιλάει στην «Π»
Ο τρόπος ζωής μας μας κάνει de facto υποκριτές.
Λέμε ψέματα και κρατάμε πολλές από τις σκέψεις μας επειδή δεν είναι ʽκοσέρʼ, κατάλληλες.
Ξέρουμε ότι πρέπει να είμαστε υποκριτές κι εγωκεντρικοί, οπότε πώς γίνεται μετά να φτιάξουμε μια ταινία που μεταδίδει ειλικρίνεια στον κόσμο;
Ο 54χρονος Ελία Σουλεϊμάν είναι ένας από τους σημαντικότερους σκηνοθέτες διεθνώς, χάρη στην ιδιόρρυθμη, ειρωνικά στωική οπτική με την οποία απεικονίζει την αραβο-ισραηλινή διαμάχη και γενικότερα τη ζωή στην περιοχή της Παλαιστίνης, όπου γεννήθηκε και μεγάλωσε, μέλος χριστιανικής αραβικής οικογένειας στην προσαρτημένη από τους ισραηλινούς Ναζαρέτ.
Οι δύο γνωστότερες και χαρακτηριστικότερες ταινίες του, «Θεϊκή παρέμβαση» και «Ο χρόνος που απομένει», έχουν συμμετάσχει στο επίσημο διαγωνιστικό τμήμα του φεστιβάλ Καννών, όπου η πρώτη κέρδισε το Βραβείο της Επιτροπής και το βραβείο της Διεθνούς Ομοσπονδίας Κριτικών Κινηματογράφου (FIPRESCI).
Πριν από μερικές μέρες, ο Σουλεϊμάν βρέθηκε στην Αθήνα με αφορμή το 27ο Πανόραμα Ευρωπαϊκού Κινηματογράφου, που ιδρύθηκε το 1988 από τον κριτικό κινηματογράφου Νίνο Φένεκ Μικελίδη, ο οποίος το διευθύνει μέχρι σήμερα. Η φετινή διοργάνωση πραγματοποίησε αφιέρωμα στον σπουδαίο δημιουργό, κι εμείς είχαμε τη χαρά να συνομιλήσουμε για λίγο μαζί του.
«Π»: Νομίζω ότι το κυρίαρχο αίσθημα στις ταινίες σας μπορεί να συνοψιστεί ως χιούμορ ενάντια στο παράλογο. Πώς ήταν για σας να μεγαλώνετε μέσα σʼ ένα περιβάλλον παραλογισμού;
ΕΣ.: Είναι μια πολύπλευρη ερώτηση, αλλά θʼ αρχίσω λέγοντας ότι αυτού του είδους η οπτική και η απόσταση που φαίνεται να έχω από το θέμα μου, ανάγεται στην παιδική μου ηλικία. Θυμάμαι όταν ήμουν 6 χρονών, να έχω ακριβώς την ίδια κατάπληξη που διατηρώ ακόμη και σήμερα, πενήντα χρόνια μετά. Έχω μια φωτογραφία από τα γενέθλιά μου στο νηπιαγωγείο, όπου όλα τα παιδιά είναι συγκεντρωμένα γύρω μου, η τούρτα μπροστά μου, εγώ φοράω ένα χάρτινο στέμμα, και κοιτάζω τον φακό με ακριβώς το ίδιο απορημένο βλέμμα που υιοθετώ και τώρα στις ταινίες μου, σαν νʼ αναρωτιέμαι: “Τι είναι όλο αυτό;”. Είναι αυτή η αίσθηση απορίας, ακόμη και μελαγχολίας, αποξένωσης. Και φυσικά η μελαγχολία για ένα 6χρονο παιδί είναι ένα περίπλοκο ερώτημα, γιατί πώς μπορείς να είσαι μελαγχολικός στα 6 σου, όταν δεν έχεις ακόμη εμπειρία του κόσμου; Είναι ένα θέμα που γεννά μόνο ερωτήσεις.
Αυτός ο χαρακτήρας λοιπόν μεγαλώνει σʼ ένα περιβάλλον βίας, απομόνωσης, περιθωριοποίησης, σε μια οικογένεια που έπρεπε να μάθει να επιβιώνει -γιατί αυτή ήταν η Ναζαρέτ στη δεκαετία του ʼ60, με πληθυσμό που μόλις είχε βιώσει την ισραηλινή εισβολή του 1948. Υπό στρατιωτικό καθεστώς, έβλεπα τον πατέρα μου να πρέπει να πάρει άδεια από την αστυνομία για να κάνει πικ-νικ στη λίμνη της Τιβεριάδας, αναφέροντας πότε πηγαίνει και πότε επιστρέφει. Τέτοιες λεπτομέρειες επηρεάζουν το πόσο κατάπληκτος μένεις με την εξέλιξη των πραγμάτων και με την εξωφρενικότητα του ελέγχου, της εξουσίας, της κατοχής, όχι μόνο της Παλαιστίνης, αλλά της ψυχής. Νομίζω λοιπόν ότι αυτά, σε συνδυασμό με πολλές μικρότερες αποσπασματικές εμπειρίες, τοποθέτησαν αυτόν τον χαρακτήρα σε τόση απόσταση, ώστε να μην εμπλέκεται σε γραμμική αφήγηση, αλλά απλώς να εγείρει ερωτήματα, κι αντί να αποδέχεται την κατάσταση ως δεδομένη, νʼ αναρωτιέται “τι είναι αυτό που βλέπουμε;”, αφήνοντας τον ποιητικό χώρο ανοιχτό για τον θεατή να φανταστεί και να συμμετάσχει.
«Π»: Νομίζω ότι το πετυχαίνετε αυτό μέσα από την αντιφατικότητα του κινηματογραφικού χαρακτήρα σας. Αφενός δηλαδή οι ιστορίες σας είναι αυτοβιογραφικές και ο ήρωάς σας έχει την όψη και το όνομά σας, αφετέρου τον απαλλάσσετε εντελώς από την προφορική ομιλία και την όποια ευθεία παρέμβαση στα γεγονότα, τα οποία όμως σχολιάζετε πια ως δημιουργός, με την ιδιομορφία του ύφους σας.
Ε.Σ.: Φυσικά, εγώ βλέπω αυτόν τον χαρακτήρα ως τμήμα της συνολικής εικόνας, όχι ως μεμονωμένο πρωταγωνιστή. Σαν έναν αδιόρατο οδηγό και όχι έναν καθοδηγητή που επιβάλλεται στον θεατή στο κέντρο της οθόνης. Εξάλλου, όπως είπα και πριν στο masterclass, προσπαθώ να ʽαποκεντρώνωʼ τα κάδρα μου, συγκεντρώνοντας τη δράση στο δεξί ή στο αριστερό τμήμα τους και νʼ αφήνω το βλέμμα του θεατή να τα εξερευνά ελεύθερα. Νομίζω ότι αυτό το αφηγηματικό ύφος ταιριάζει στον χαρακτήρα μου, επειδή δηλώνει ακριβώς αυτό που είμαι. Δεν είμαι αυτός που μονίμως επικρίνει, αλλά αυτός που κάνει ερωτήσεις. Μέσω αυτών, χωρίς να μιμούμαι την πραγματικότητα, αλλά μεταμορφώνοντάς τη, ίσως να δημιουργώ μια διαφορετική πραγματικότητα προς εξέταση. Ίσως να υπάρχει ελπίδα στην ποίηση, κι αυτή η ελπίδα ίσως να μπορεί να δώσει μια απάντηση στο πώς μπορούμε να βελτιώσουμε τη ζωή μας.
Ωστόσο -κι αυτό φροντίζω να το ξεκαθαρίζω πάντα- δε χρησιμοποιώ ποτέ το χιούμορ ως μέρος ενός σχεδίου, ως στρατηγική. Είναι αυτό που προβάλλω, αυτό που ειλικρινά είμαι. Κατόπιν βεβαίως ακολουθεί πολλή και σκληρή δουλειά για το πώς θα μεταμορφωθεί αυτό σʼ ένα ακριβέστατο πλάνο, με συγκεκριμένη σύνθεση και χρονικότητα. Γιʼ αυτό είναι σημαντικό να διατηρείται αυτό το ʽυποσυνείδητοʼ μοντάζ που δεν υπάρχει στην αφήγηση γραμμικής συνέχειας, αλλά περιέχεται σʼ ένα είδος ʽκοσμικήςʼ σύνδεσης τόσο ανάμεσα στις σκηνές, όσο και στα επιμέρους στοιχεία κάθε σκηνής ξεχωριστά. Απαιτείται σκληρή δουλειά, πηγή της οποίας είναι ο στοχασμός, ο οποίος με τη σειρά του είναι αποτέλεσμα ειλικρινούς θέσης απέναντι στα πράγματα.
Αυτό είναι ένα από τα δυσκολότερα ζητήματα τα οποία αντιμετωπίζω κάθε φορά που κάνω μια ταινία, γιατί φυσικά ποτέ δεν είμαστε πραγματικά ειλικρινείς. Ο τρόπος ζωής μας μας κάνει de facto υποκριτές. Λέμε ψέματα και κρατάμε πολλές από τις σκέψεις μας επειδή δεν είναι ʽκοσέρʼ, κατάλληλες. Ξέρουμε ότι πρέπει να είμαστε υποκριτές κι εγωκεντρικοί, οπότε πώς γίνεται μετά να φτιάξουμε μια ταινία που μεταδίδει ειλικρίνεια στον κόσμο; Γιʼ αυτό πρέπει να απαλλάξεις τον εαυτό σου από πολλά πράγματα, και γιʼ αυτό λέω ότι είναι χρήσιμο να περνάει κανείς ώρες με τον εαυτό του χωρίς να κάνει φαινομενικά τίποτα, αλλά νʼ αναρωτιέται αν και πώς αυταπατάται. Φυσικά το αισθητικό κομμάτι, η δημιουργικότητα έρχεται μετά, όμως όλα ξεκινούν από το ότι αποφασίζεις πως θέλεις να γίνεις ένας καλύτερος άνθρωπος, ώστε το έργο σου να εκτιμηθεί από αναλόγως καλύτερους ανθρώπους. Μετά που θα τελειώσω μια ταινία, βρίσκω μεγάλη παρηγοριά όταν συνειδητοποιώ ότι υπάρχουν θεατές που βλέπουν με τον ίδιο τρόπο μʼ εμένα. Με παρηγορεί γιατί με βοηθάει νʼ αναβάλω το ερώτημα του γιατί είμαστε εδώ.
“Π”: Σας ευχαριστώ πολύ
Ε.Σ.: Κι εγώ.
