ʽʼΣήμερα, περισσότερο από ποτέ, είναι αναγκαία μια περισσότερο πνευματική αντιμετώπιση της ζωής. Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε όπως και η «κρίση» είναι αποτελέσματα ενός τρόπου ζωής που έχει θεοποιήσει την κατανάλωση, την υπεροχή και την εκμετάλλευση των πιο αδυνάτωνʼʼ.
Αυτό επισημαίνουν μιλώντας στην ʽʼΠʼʼο Αστέριος Νένος και ο Παύλος Τροχόπουλος, επιμελητές της σημαντικής έκθεσης «Ο Χριστός Σήμερα στην Κρήτη», του μεγάλου Έλληνα καλλιτέχνη Ευθυμίου Βαρλάμη, η οποία θα φιλογενηθεί στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου από τις 12 Αυγούστου έως τις 30 Σεπτεμβρίου.
Τόσο ο κ. Νένος όσο και ο κ.Τροχόπουλος είναι μέλη του Πειραματικού Εργαστηρίου Βεργίνας ενώ από το 1982 εργάζονται πάνω στο έργο του καθηγητή Βαρλάμη και έχουν επιμεληθεί τις εκθέσεις του σε όλο τον κόσμο.
Η έκθεση δεν είναι ένα ζήτημα που άπτεται του ενδιαφέροντος μόνο της εκκλησίας, αλλά αφορά κυρίως τον άνθρωπο του σήμερα αφού ο Χριστός μίλησε με έναν πολύ πρακτικό τρόπο για να αντιμετωπίζουμε αλλά και να προλαβαίνουμε τις δυσκολίες και την «κρίση».
ʽʼΘα λέγαμε τονίζουν οι επιμελητές της έκθεσης -ότι η Τέχνη είναι η μεγάλη εφεδρεία της εκκλησίας στον πνευματικό αγώνα που κάνει. Αναφερόμαστε βέβαια στη μεγάλη τέχνη που δεν έχασε ποτέ την επαναστατική και ανατρεπτική της δυναμική και που πάντα συγκινεί, επικοινωνεί και μπορεί να ερεθίσει συναισθηματικά τους ανθρώπους”.
Η έκθεση έχει όμως ιδιαίτερο συμβολισμό και σημαντικότητα και για την Κρήτη όπου είναι πολύ χαρακτηριστικές οι συνέπειες του σημερινού τρόπου ζωής και στους κατοίκους της.
Οι δύο επιμελητές της έκθεσης αναφέρουν χαρακτηριστικά:
“Να μην σταυρώνουμε τον Χριστό… Nα σκύψουμε στις βαθύτερες μνήμες μας που αναφέρονται στη θυσία του Εσταυρωμένου Χριστού και να αξιολογήσουμε τη ζωή και τους σκοπούς μας με βάση αυτήν την «τεχνογνωσία», την αιώνια αλήθεια”. Και μας προσκαλούν όλους να βιώσουμε ένα ανεπανάληπτο καλλιτεχνικό έργο που θα περιλαμβάνει πολλές εκπλήξεις.
Τι σημαίνει η έκθεση «Ο Χριστός Σήμερα» στην Κρήτη; Είναι θέμα που ανταποκρίνεται στις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα των ανθρώπων του 21ου αιώνα;
Ναι, γιατί πιστεύουμε ότι σήμερα, περισσότερο από ποτέ, είναι αναγκαία μια περισσότερο πνευματική αντιμετώπιση της ζωής. Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε όπως και η «κρίση» είναι αποτελέσματα ενός τρόπου ζωής που έχει θεοποιήσει την κατανάλωση, την υπεροχή και την εκμετάλλευση των πιο αδυνάτων. Ο Χριστός μίλησε για την αγάπη και το ενδιαφέρον για το συνάνθρωπό μας, δηλαδή για έναν πολύ πρακτικό τρόπο να αντιμετωπίζουμε αλλά και να προλαβαίνουμε τις δυσκολίες και την «κρίση». Πρόκειται δηλαδή για μια πολιτιστική και κοινωνική αναγκαιότητα, είναι το αντίδοτο στον άκρατο καπιταλισμό στην ασύδοτη εκμετάλλευση των ανθρώπων και της φύσης, στο δίκαιο των ισχυρών.
Δεν είναι περισσότερο ένα ζήτημα που άπτεται του ενδιαφέροντος της εκκλησίας;
Είναι περισσότερο μια συμπαράσταση στο έργο και την αποστολή της εκκλησίας. Θα λέγαμε ότι η Τέχνη είναι η μεγάλη εφεδρεία της εκκλησίας στον πνευματικό αγώνα που κάνει. Αναφερόμαστε βέβαια στη μεγάλη τέχνη που δεν έχασε ποτέ την επαναστατική και ανατρεπτική της δυναμική και που πάντα συγκινεί, επικοινωνεί και μπορεί να ερεθίσει συναισθηματικά τους ανθρώπους. Το έργο του καθηγητή Βαρλάμη για τον Χριστό είναι η ομολογία πίστης του καλλιτέχνη. Δείχνει δηλαδή με απλό και απόλυτο τρόπο ότι όλα είναι δυνατά με την πίστη. Αυτό το παράδειγμα πιστεύουμε είναι που συγκινεί τους ανθρώπους και βέβαια βρίσκεται στην ίδια κατεύθυνση και υποστηρίζει την θεώρηση της εκκλησίας.
“Νʼ αξιολογήσουμε τη ζωή μας με βάση την τεχνογνωσία της αιώνιας αλήθειας”
Γιατί ο Βαρλάμης, που είναι ένας σύγχρονος καλλιτέχνης, επιμένει σε χριστιανικά θέματα και στη μορφή του Χριστού;
Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι ο Βαρλάμης δεν περιορίζει το Χριστιανισμό σε μια θρησκόληπτη ή ηθικολογική κατεύθυνση αλλά στη μορφή του Χριστού βλέπει το θαύμα της δημιουργίας και η παρουσία του Χριστού γιʼ αυτόν είναι άμεσα δεμένη με τη ζωή του ανθρώπου. Θεωρεί την εμφάνιση του Χριστού σαν το μεγαλύτερο ορόσημο στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Οι Έλληνες φιλόσοφοι και ιδιαίτερα ο Πλάτων, όπως γνωρίζουμε, είχαν εντοπίσει ότι οι άνθρωποι είναι αδύνατο να δουν την αλήθεια και το ίδιο και σήμερα δεν μπορούμε να ξεγελιόμαστε ότι ο άνθρωπος μπορεί να εξηγήσει και κατανοήσει την αποκαλυπτική πράξη της θεότητας. Με την εμφάνιση του Χριστού γίνεται χειροπιαστή αυτή η θεϊκή πράξη και το έργο του Βαρλάμη είναι η προσωπική μαρτυρία και ομολογία του. Σαν καλλιτέχνης και πνευματικός άνθρωπος επιδιώκει μια απόλυτη σχέση με το Θεό, δεν κάνει συμβιβασμούς ή Αθεολογικές ακροβασίες και το έργο του μαρτυρεί το δικό του Θεό, το Θεό της Αγάπης. Οι εικόνες του φέρνουν το Χριστό απέναντι στον άνθρωπο για να αντικρύσει την ωραιότητα των ματιών του Θεανθρώπου, των ματιών της Αγάπης, δηλαδή την καλοσύνη, την επιείκεια, την ελπίδα αλλά και το θάρρος να μη φοβάται τίποτε.
Η αλήθεια είναι ο Θεός, είναι το άκτιστο και είναι η μεγαλύτερη πρόκληση όχι μόνο για τον σύγχρονο καλλιτέχνη, αλλά και σε κάθε εποχή, να καταφέρει να κάνει το θεατή να πλησιάσει και να βιώσει το ασύλληπτο. Η πρόκληση που αντιμετωπίζει είναι να αντλήσει από τη δική του πνευματικότητα και να ζωγραφίσει, όχι την ανθρώπινη μορφή αλλά τη θεϊκή σύνδεση με την ανθρώπινη μορφή του Θεανθρώπου, το μεγαλύτερο θαύμα όλων των εποχών!
Ο Χριστός στην Κρήτη έχει κάποιο ιδιαίτερο συμβολισμό και σημαντικότητα;
Είναι πολύ χαρακτηριστικές οι συνέπειες του σημερινού τρόπου ζωής και στους κατοίκους της Κρήτης. Η μεγάλη οικονομική και παραγωγική ανάπτυξη απομάκρυνε και απέκοψε τους ανθρώπους από την παράδοση και της αξίες της αγάπης αλλά και της συμπαράστασης, της φιλίας, της καλοσύνης, του σεβασμού της φύσης, με αποτέλεσμα να βρεθούν απροετοίμαστοι, από κάθε άποψη, να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες των προηγούμενων επιλογών τους. Παρʼ ότι η Κρήτη είναι σε καλύτερη κατάσταση οικονομικά απʼ την υπόλοιπη Ελλάδα, εντούτοις πολλά προβλήματα εμφανίζονται εδώ ακόμη πιο έντονα.
Δηλαδή είναι μια κοινωνική περισσότερο και πολιτική αναγκαιότητα;
Ο χριστιανισμός υποστηρίζει και βοηθά τους ανθρώπους να ζουν αρμονικά και ειρηνικά μεταξύ τους, να σέβονται όλη τη δημιουργία και διορθώνει θα λέγαμε, τον καπιταλισμό που πολύ εύκολα οδηγείται σε ακραίες μορφές εκμετάλλευσης και εν τέλει καταστροφής της ζωής και της φύσης. Δεν μπορούμε να οργανώνουμε τον κόσμο μας έτσι ώστε να αδιαφορούμε για τις ανθρώπινες ζωές που χάνονται είτε στη θάλασσα γιατί θέλουν να αγγίξουν μια καλύτερη μορφή ζωής, είτε από την αδιανόητη από κάθε άποψη βία στη Μέση Ανατολή. Αυτό όμως που είναι ανεκτίμητο είναι η θεραπευτική του δύναμη, που αναζωογονεί την ψυχή και δίνει κουράγιο και σκοπό που ευλογεί τη ζωή.
Στους Κρητικούς τι θα λέγατε επιγραμματικά;
Να μην σταυρώνουμε τον Χριστό… Nα σκύψουμε στις βαθύτερες μνήμες μας που αναφέρονται στη θυσία του Εσταυρωμένου Χριστού και να αξιολογήσουμε τη ζωή και τους σκοπούς μας με βάση αυτήν την «τεχνογνωσία», την αιώνια αλήθεια. Και προσκαλούμε όλους να βιώσουν ένα ανεπανάληπτο καλλιτεχνικό έργο που ο μεγάλος Κρητικός, ο Μίκης Θεοδωράκης, όταν είδε τις εικόνες από αυτήν τη συλλογή συνδυασμένες με τη μουσική του, έγραψε:
Το Βλέμμα του Χριστού, το ίδιο πάντα, αποτυπωμένο απʼ την αστείρευτη πηγή έμπνευσης του Βαρλάμη, είναι το βλέμμα του σύγχρονου ανθρώπου, που βιώνει μιαν ασύλληπτης έντασης τραγωδία. Γίνεται η κραυγή της εσταυρωμένης ανθρωπότητας. Όταν άκουσα τη μουσική μου να ταυτίζεται με όλες αυτές τις εικόνες, συνειδητοποίησα ότι έως τότε δεν γνώριζα ούτε εγώ την πεμπτουσία των έργων που είχα συνθέσει. Πράγματι βρισκόμαστε μπροστά σε μια συνταρακτική ανακάλυψη που μας αποκαλύπτει μια εντελώς νέα μορφή Τέχνης.
Σʼ ευχαριστώ Μάκη Βαρλάμη.
Σου είμαι ευγνώμων.
Αθήνα, Φεβρουάριος 2012,
Μίκης Θεοδωράκης
Ο Μίκης Θεοδωράκης και η έκπληξη της έκθεσης
Δηλαδή θα δούμε και καινούργια πράγματα στην Τέχνη;
Ναι, μέσα στην έκθεση θέλουμε να εντάξουμε και την προβολή μιας μικρής ακολουθίας εικόνων από τη συλλογή του “Χριστού” του Βαρλάμη, που εκτυλίσσονται παράλληλα με τη συμφωνική μουσική του κ. Θεοδωράκη και οδηγούν σε ένα πρωτόγνωρο αποτέλεσμα που επιστημονικά αποδίδεται διεθνώς με την ελληνική λέξη «συναίσθηση». Θα είναι μια από τις εκπλήξεις της έκθεσης στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου.
