Φαίνεται ότι αυτήν την περίοδο στην Ελλάδα επικρατεί ένα ιδιαίτερο «μικροκλίμα» το οποίο όπως και σε κάθε προεκλογική περίοδο ευνοεί στην άνθιση ποικίλων «φυτών» που επί τετραετία βρίσκονται συνήθως εν υπνώσει και ξυπνούν δυο τρεις μήνες πριν τις εκλογές.
Έτσι και στην Κρήτη εάν μπορούσε κάποιος να μετρήσει τον αριθμό των νέων έργων που σχεδιάζονται, ξεκινούν ή ολοκληρώνονται καθʼ όλη τη διάρκεια μιας εκλογικής θητείας των τοπικών αρχόντων θα έβλεπε μια τεράστια συγκέντρωση τέτοιων ανακοινώσεων τους προεκλογικούς μήνες και το υπόλοιπο χρονικό διάστημα μια σχεδόν πλήρη σιγή.
Στις περισσότερες περιπτώσεις είναι τέτοια η αγωνία των αρχόντων για να «προκάνουν», ώστε όλα γίνονται βιαστικά, στο πόδι ή στη χειρότερη περίπτωση μόνο για την εξαγγελία, με αποτέλεσμα έργα να σχεδιάζονται ή να παραδίδονται ημιτελή, πρόχειρα ή και εγκληματικά, καμιά φορά, ελλιπή. Φαίνεται ότι και στην περίπτωση του Ηρακλείου η Πολιτική Προστασία έπεσε στην ίδια παγίδα αν κρίνουμε από το έργο τοποθέτησης σήμανσης των Χώρων Καταφυγής που ολοκλήρωσε ο Δήμος μας.
Οι νέοι Χώροι Καταφυγής στο Ηράκλειο
Ίσως πολλοί να έχουμε προσέξει τελευταία σε διάφορα κεντρικά σημεία της πόλης κάποιες μικρές ομολογουμένως πινακίδες καρφωμένες ή βιδωμένες πάνω σε στύλους της ΔΕΗ, σε κολώνες φαναριών ή σημάτων ή ακόμα και σε τοίχους, με παράξενους χάρτες της πόλης και κάποια πολύγωνα με κόκκινο χρώμα. Όπως αναφέρουν οι πινακίδες αφορούν στους Χώρους Καταφυγής του κοινού σε περίπτωση, προφανώς κάποιας φυσικής καταστροφής. Χρησιμοποιώ τη λέξη «προφανώς» γιατί η πληροφόρηση πάνω στην πινακίδα είναι ελλιπής στο σημείο αυτό, προδίδοντας την προχειρότητα στο σχεδιασμό της. Η προχειρότητα φαίνεται και από άλλα στοιχεία όπως το μικρό της μέγεθος, τις μικρές γραμματοσειρές και το ύψος στο οποίο έχουν τοποθετηθεί με αποτέλεσμα ένα παιδί ή ένας μετρίου και χαμηλού αναστήματος ενήλικας να μην μπορεί να τις διαβάσει. Επίσης, ένας μη εξοικειωμένος στην πολεοδομική χαρτογράφηση ενδεχομένως να μην μπορεί να διαβάσει ούτε τον τοπογραφικό χάρτη που υπάρχει και ίσως μια αεροφωτογραφία ή άλλο γράφημα να ήταν πιο αποτελεσματικό για τον απλό πολίτη.
Όμως πέρα από την προχειρότητα στο σχεδιασμό ένας γνώστης των θεμάτων πολιτικής προστασίας μπορεί να αναγνωρίσει και άλλα ουσιαστικά προβλήματα και λάθη στην πληροφόρηση αυτή, που ενδεχομένως σε κάποιες περιπτώσεις εγείρουν και ζητήματα ασφαλείας. Ήταν γνωστό ότι ο προηγούμενος σχεδιασμός Πολιτικής Προστασίας του Δήμου μας για την περίπτωση μιας Φυσικής Καταστροφής, όπως ο σεισμός, προέβλεπε κάποιους αμφιλεγόμενους ή επικίνδυνους χώρους καταφυγής όπου οι πολίτες θα μπορούσαν να βρουν καταφύγιο και να προστατευτούν από ενδεχόμενο μεταγενέστερο ισχυρό σεισμό ή μετασεισμό, ή τη δραματική εξέλιξη κάποιου άλλου γεγονότος. Στα ενημερωτικά φυλλάδια που είχαν φτάσει με τους λογαριασμούς της ΔΕΥΑΗ είχαν σημανθεί πολλοί παράκτιοι ανοικτοί χώροι ως Χώροι Καταφυγής ,μη λαμβάνοντας υπόψη τον κίνδυνο τσουνάμι ή προτείνονταν Χώροι Καταφυγής που ήταν πολύ μακριά για συγκεκριμένα οικοδομικά τετράγωνα και η ενδεχόμενη μετακίνηση των πολιτών μέσα από στενούς δρόμους δημιουργούσε μεγαλύτερους κινδύνους.
Απ ό,τι φαίνεται στην τωρινή προσπάθεια το πρόβλημα των παράκτιων Χώρων Καταφυγής λύθηκε και έτσι στους υπάρχοντες χάρτες αυτές οι περιοχές δεν υπάρχουν, πιθανά ως αποτέλεσμα του πολύ επιτυχημένου προγράμματος «Ποσειδών» που υλοποιήθηκε από την Αποκεντρωμένη Διοίκηση. Όμως άλλα αντίστοιχα προβλήματα συνεχίζουν να παραμένουν αφού σαν Χώροι Καταφυγής εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται τα Ενετικά τείχη ή/και ο περιβάλλον χώρος τους. Το γήπεδο του Εργοτέλη στο Μαρτινέγκο και τα υπαίθρια πάρκινγκ στην τάφρο των τειχών εξακολουθούν να υποδεικνύονται ως κατάλληλοι χώροι, αν και κανείς δεν είναι σε θέση να γνωρίζει την κατάσταση των τειχών μετά από ένα ισχυρό σεισμό και τις κατολισθήσεις ή καταπτώσεις που μπορούν να συμβούν με κάθε ισχυρό μετασεισμό. Επίσης, σε ορισμένες περιπτώσεις υποδεικνύονται Χώροι Καταφυγής που στην περίπτωση μιας καταστροφής είναι δύσκολο να λειτουργήσουν, όπως τα προαύλια σχολικών συγκροτημάτων (πχ. 2ο Γυμνάσιο και Λύκειο), οι οποίοι είναι συνήθως κλειδωμένοι και με κάγκελα.
Ήταν αυτονόητη και επιβεβλημένη η αναγκαιότητα για τη δράση αυτή του Δήμου όμως η προχειρότητα με την οποία αντιμετωπίστηκε μόνο λόγω προεκλογικών σκοπιμοτήτων μπορεί να έχει προκληθεί, μια που το επιστημονικό προσωπικό απʼ το οποίο στελεχώνεται είναι υψηλού επιπέδου. Επιπλέον, η δικαιολογία που μπορεί να προβληθεί, η έλλειψη δηλαδή ανοικτών χώρων στο εσωτερικό της πόλης, αποτελεί επιπλέον ευθύνη και σφάλμα της Δημοτικής Αρχής, η οποία για τρεις συνεχόμενες τετραετίες, εκτός από την Πλατεία Νικαίας και την Παραλιακή, δεν μπόρεσε να δημιουργήσει κανέναν άλλο δημόσιο ανοικτό χώρο που τόσο έχει ανάγκη αυτή η πόλη.
Προετοιμαζόμαστε σωστά?
Παρακολουθώντας κανείς εκ των έσω τις προσπάθειες που γίνονται για την οργάνωση της Πολιτικής Προστασίας στον τόπο μας βρίσκεται απέναντι σε αντικρουόμενες δράσεις, γεγονός που οφείλεται εν μέρει στον αποσπασματικό και ελλιπή σχεδιασμό, στην έλλειψη συνεργασίας ανάμεσα στους εμπλεκόμενους φορείς και στην αποσπασματική και περιστασιακή τις περισσότερες φορές ενασχόληση των τοπικών αρχών με το θέμα. Αναγνωρίζουμε τα κατά καιρούς θετικά βήματα που γίνονται όπως η υλοποίηση διαφόρων ευρωπαϊκών προγραμμάτων (πχ. το «Ποσειδών», το PATCH κα.), η δημιουργία από δημοτικές αρχές εθελοντικών ομάδων πολιτικής Προστασίας (περιπτώσεις Δήμου Ηρακλείου και Αρχανών-Αστερουσίων), η υποστήριξη άλλων εθελοντών όπως η ΕΟΔ και ο Ερυθρός Σταυρός, αλλά από την άλλη βλέπουμε τα σημαντικά ζητήματα συνεργασίας, έλλειψης πληροφόρησης και συντονισμού που μεγεθύνουν τα ελλείμματα και τα υφιστάμενα προβλήματα.
Στις περισσότερες χώρες με προηγμένη Πολιτική Προστασία οι εθελοντές είναι βασικό στοιχείο της άμυνας και αντιμετώπισης διαφόρων καταστροφών και λαμβάνουν λειτουργικά μέρος στις διάφορες επιχειρήσεις. Η ανάπτυξη τους μάλιστα σε κάθε πόλη είναι πρωταρχικής σημασίας αφού κανείς δεν μπορεί να προβλέψει πού θα χτυπήσει για παράδειγμα ο εγκέλαδος και πώς θα πλήξει τις οικίες ομάδες. Η δράση των εθελοντών είναι στις περισσότερες περιπτώσεις υποστηρικτική των υπηρεσιακών αρχών και μονάδων (Πυροσβεστική και ΕΜΑΚ) και ως τέτοια πρέπει να αποτελεί συστατικό στοιχείο κάθε Πολιτικής Προστασίας. Δυστυχώς το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο δεν αφήνει πολλά περιθώρια συνεργασίας και εξαιτίας αυτού εμφανίζονται και αρκετά προβλήματα συντονισμού και αποτελεσματικότητας.
Από την άλλη μεριά τα ζητήματα σωστής προετοιμασίας και πρόληψης των φυσικών καταστροφών στην χώρα μας βρίσκονται ακόμα σε χαμηλά επίπεδα. Είναι ζητούμενο το κατά πόσο ο μηχανισμός Πολιτικής Προστασίας έχει αφομοιώσει τις διοικητικές αλλαγές που επέβαλε ο Καλλικράτης και έχει προχωρήσει στις απαιτούμενες προσαρμογές σε περιφερειακό επίπεδο των ομάδων και των μέσων που θα κληθούν να επιχειρήσουν σε μια Φυσική Καταστροφή. Παράλληλα, η ενημέρωση του κόσμου και το επίπεδο γνώσης για την αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών στη χώρα μας εξακολουθεί να είναι χαμηλό. Σε πρόσφατη έρευνα με τη βοήθεια ερωτηματολογίων που πραγματοποιήσαμε στα πλαίσια υλοποίησης του έργου Πολιτικής Προστασίας “RACCE” διαπιστώσαμε με έκπληξη ότι ακόμα και σήμερα μετά από τόση συζήτηση για τους σεισμούς ένα πολύ μεγάλο ποσοστό των ενηλίκων και η πλειονότητα των μαθητών πιστεύει ότι οι επιστήμονες μπορούν να προβλέψουν ένα σεισμό αλλά όχι να αποτρέψουν τις επιπτώσεις του!
Το γεγονός αυτό βέβαια εντείνεται και από άλλα φαινόμενα όπως η διασπορά λανθασμένων μηνυμάτων από ιδιώτες και σε κάποιες περιπτώσεις και από αρμόδιους υπηρεσιακούς παράγοντες. Είναι γνωστό φαντάζομαι σε πολύ κόσμο το σχετικό ηλεκτρονικό μήνυμα ενός Γάλλου διασώστη που τόση σύγχυση προκάλεσε αμφισβητώντας επίσημη υπόδειξη για κάλυψη κάτω από γερά έπιπλα σε περίπτωση σεισμού, υιοθετώντας τη θεωρία των «τριγώνων της ζωής». Αξίζει εδώ να γίνει μια παραπέρα συζήτηση γιατί το ζήτημα είναι αρκετά σοβαρό και κρίσιμο. Ο συγκεκριμένος διασώστης είχε εμπειρία μόνο από περιπτώσεις ολικών καταρρεύσεων κτηρίων και απʼ αυτή συμπέρανε ότι μπαίνοντας κάτω από ένα έπιπλο στη διάρκεια ενός σεισμού αυξάνεται ο κίνδυνος τραυματισμού εξαιτίας του ίδιου του επίπλου που μπορεί να μας πλακώσει υπό το βάρος της γενικής κατάρρευσης. Αντʼ αυτού πρότεινε την τοποθέτηση του σώματος δίπλα από το έπιπλο, όπου κατά τη γνώμη του, μπορεί να σχηματιστεί ένα τρίγωνο ασφαλείας και να μας προστατεύσει.
Λόγω της ταχείας και ευρείας διασποράς αυτών των μηνυμάτων όλες οι υπεύθυνες υπηρεσίες των ΗΠΑ, της Ιαπωνίας και ο ΟΑΣΠ αναγκάστηκαν να βγάλουν επίσημες ανακοινώσεις για να αντιμετωπίσουν την παραπλάνηση και τον κίνδυνο που μπορεί να προκαλέσει αυτό το μήνυμα. Η απλή λογική λέει ότι τέτοια τρίγωνα ζωής, εάν υπάρξουν, μπορεί κάλλιστα να είναι και κάτω από τα έπιπλα, αυξάνοντας την ασφάλεια και την προστασία από αντικείμενα, που σε κάθε περίπτωση και όχι μόνο σε κατάρρευση, μπορεί να μας χτυπήσουν στο κεφάλι και να προκαλέσουν σοβαρές βλάβες. Από την άλλη, η πραγματικότητα δείχνει ότι σήμερα οι καταρρεύσεις κτηρίων είναι η εξαίρεση στην περίπτωση ενός σεισμού. Μελέτη που έγινε μετά το σεισμό της Αθήνας σε δύο από τις πιο πληγείσες συνοικίες έδειξε ότι μόνο το 3% στη μια περίπτωση και το 1,5% στην άλλη των κτηρίων υπέστησαν κατάρρευση, ενώ συνολικά στην πόλη το ποσοστό αφορούσε ένα κτήριο στα 6000! Η περίπτωση των δίδυμων σεισμών της Κεφαλονιάς όπου κανένα κτήριο δεν κατέρρευσε είναι αποκαλυπτική ότι οι σύγχρονες και οι κτισμένες σωστά και σύμφωνα με τους αντισεισμικούς κανονισμούς κατασκευές δεν καταρρέουν εύκολα. Συνεπώς, ο κανόνας είναι ότι σε περίπτωση σεισμού όπου βρισκόμαστε πάντα προστατεύουμε το κεφάλι μας και εάν είναι δυνατό κάτω από γερό έπιπλο.
Με όλα τα παραπάνω αναδεικνύεται η αξία της σωστής ενημέρωσης και της σωστής αντιμετώπισης των ζητημάτων που άπτονται στα θέματα Πολιτικής Προστασίας , τα οποία είναι κρίσιμα για την ασφάλεια του ατόμου και του κοινωνικού συνόλου. Η γνώση είναι απαραίτητη σε όλους τους εμπλεκόμενους (γηράσκω αεί διδασκόμενος…) ακόμα και στους υπηρεσιακούς παράγοντες αφού δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου ειδήσεις όπως οι παραπάνω διαδίδονται από αρμόδια όργανα, ενώ πολλές φορές ακολουθούνται πρακτικές που μπορεί να δημιουργήσουν σημαντικά προβλήματα, όπως η προβολή εικόνων ανάσυρσης θυμάτων μέσα από συντρίμμια σε μικρά παιδιά. Ακόμα ακόμα και αυτές οι ασκήσεις ετοιμότητας που γίνονται κάθε χρόνο στα σχολεία μας έχει τύχει να προκαλέσουν σημαντικά ψυχολογικά προβλήματα σε παιδιά διότι δεν εφαρμόστηκαν σωστά.
Με δεδομένο ότι σε πολλά φυσικά φαινόμενα, όπως ο σεισμός, η μόνη προστασία είναι η σωστή προετοιμασία, σε χώρες με τόσο μεγάλη επικινδυνότητα όπως η χώρα μας, είναι αναγκαίο η Πολιτική Προστασία να αρχίσει να αντιμετωπίζεται με τη δέουσα προσοχή και σοβαρότητα από όλους, με προεξάρχουσες τις Τοπικές Αρχές.
* Ο δρ. Χαράλαμπος Γ. Φασουλάς είναι υπ. τμ. Γεωποικιλότητας Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Κρήτης και μέλος της Μόνιμης Επιτροπής Σεισμοτεκτονικής του ΟΑΣΠ
