
Λάτρης της χώρας μας δηλώνει ο Νομπελίστας Χημείας του 2011, Dan Shechtman, ο οποίος βρέθηκε αυτές τις μέρες στην Κρήτη, στο πλαίσιο του Διεθνούς Συνεδρίου με θέμα «Symmetry: Art and Science, 2013. SYMMETRY AND LABYRINTH». Το συνέδριο, που φιλοξενείται στο ξενοδοχείο Imperial Belvedere στη Χερσόνησο, διοργανώνει η Διεθνής Εταιρεία για τη Διεπιστημονική Μελέτη της Συμμετρίας (International Society for the Interdisciplinary Study of Symmetry) και το Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.
Ο ερευνητής κέρδισε το Νόμπελ για την ανακάλυψη ενός νέου τύπου κρυστάλλων, των λεγόμενων ημικρυστάλλων (quasicrystals).
Η συνέντευξή του στην «Π» έχει ως εξής:
Ερ.: Όταν ανακοινώσατε τα αποτελέσματα της έρευνάς σας κάποιοι δε σας πίστεψαν...
Απ.: «Αρκετοί ήταν εκείνοι που δεν πίστεψαν στα αποτελέσματα της έρευνας».
Ερ.: Το Νόμπελ ήρθε ως η καλύτερη απάντηση για εκείνους;
Απ.: «Η καλύτερη απάντηση ήρθε αρκετά πριν από το βραβείο Νόμπελ, το Νόμπελ το κέρδισα σχεδόν 30 χρόνια μετά από την ανακάλυψη. Πολλοί απέρριπταν την ανακάλυψή μου για δέκα χρόνια μετά από τη δημοσιοποίηση της έρευνας, μετά από δέκα χρόνια δε με απέρριπταν πια, όμως, όλο αυτό το διάστημα χρειάστηκε να δώσω έναν μεγάλο αγώνα. Φυσικά, το βραβείο Νόμπελ αποτελεί την απόλυτη αναγνώριση του έργου μου σε παγκόσμιο επίπεδο.
Ερ.:Η έρευνά σας γνώρισε επιτυχία γιατί δεν περιοριστήκατε στα ως τότε δεδομένα της χημείας, τα στενά όρια της επιστήμης.
Απ.: «Βρήκα κάτι που ήταν «απαγορευμένο», σύμφωνα με τους κανόνες της κρυσταλλογραφίας, δεν ήταν καταχωρημένο στα βιβλία, θεωρούσαν ότι ήταν απίθανο αλλά το βρήκα. Στη συνέχεια, έπρεπε να αποδείξω ότι είχα δίκιο, κάτι που έγινε εύκολα αποδεκτό από κάποιους αλλά από άλλους όχι. Παρόλο που συνεργαζόμουν με πολλά άτομα, τα οποία συνεχώς αυξάνονταν, πολλοί αρνούνταν να πιστέψουν στην έρευνά μου και μάλιστα για μεγάλο χρονικό διάστημα».
Ερ.: Η δική σας πρώτη αντίδραση ήταν έκπληξη;
Απ.: «Ναι, γιατί ήταν κάτι «απαγορευμένο» από τους νόμους της κρυσταλλογραφίας».
Ερ.: Ποιες είναι οι μελλοντικές εφαρμογές της έρευνάς σας;
Απ.: «Η ανακάλυψή μου άνοιξε νέους δρόμους στην επιστήμη της κρυσταλλογραφίας, οι βασικές αρχές των κρυστάλλων άλλαξαν, προσέφερε μία νέα οπτική στους επιστήμονες και όσους ασχολούνται με τους κρυστάλλους. Υπάρχει μία σειρά από εφαρμογές, όπως στην τρισδιάστατη εκτύπωση, που είναι κάτι καινούργιο. Θα προκύψουν και άλλες στην πορεία».
Ερ.: Δεδομένης της οικονομικής κρίσης στη χώρα μας, πιστεύετε πως χωρίς χρηματοδότηση τα χέρια των ερευνητών είναι δεμένα;
Απ.: «Φυσικά, τα χρήματα είναι απαραίτητα για την έρευνα, ιδιαίτερα στη φυσική, τη χημεία, την επιστήμη υλικών. Ωστόσο, η Ελλάδα είναι μέλος της Ε.Ε. και οι επιστήμονες μπορούν να αναζητήσουν κοινοτικούς πόρους, αν οι προτάσεις τους είναι καλές, τότε θα αποσπάσουν χρηματοδοτήσεις. Αυτές οι πηγές εσόδων είναι ανοιχτές σε εσάς, δε χρειάζεστε μονάχα χρήματα από τη χώρα μας. Το μόνο που χρειάζεστε είναι καλές προτάσεις και μπορείτε να έχετε χρήματα από την Ε.Ε. Φυσικά, και το κράτος πρέπει να παρέχει τα απαραίτητα εφόδια για την έρευνα. Ωστόσο, το γεγονός ότι είστε μέλος της Ε.Ε. είναι θετικό για τους Έλληνες επιστήμονες γιατί, ανεξάρτητα από την οικονομική κατάσταση της χώρας, μπορούν να αποσπάσουν ερευνητικά κονδύλια».
Ερ.: Είχατε την ευκαιρία να απολαύσετε τις ομορφιές της Κρήτης;
Απ.: «Έχω έρθει στην Ελλάδα πάρα πολλές φορές. Κάθε χρόνο, κάνω διακοπές στη Μεσόγειο, κάνω ιστιοπλοΐα με τη σύζυγό μου και τους φίλους μας και πολλές φορές πηγαίνουμε στα ελληνικά νησιά. Πριν από λίγες βδομάδες πήγαμε στο Ιόνιο, κοντά στην Κέρκυρα, όπου ήμουν λίγο νωρίτερα. Έχουμε πάει στην Κω, τη Σάμο και άλλα νησιά. Επίσης, για μία βδομάδα βρέθηκα στην ενδοχώρα της Ελλάδας. Γνωρίζω πολύ καλά τις ομορφιές της χώρας σας».
Η ανακάλυψη
Συνέβη από έναν… μη χημικό… όταν δεν έπρεπε: Τον Απρίλιο του 1982, ο μηχανολόγος και μεταλλογράφος Dan Shechtman βρισκόταν σε εκπαιδευτική άδεια από το πανεπιστήμιο John Hopkins των ΗΠΑ (NBS). Το πρωί της 8ης Απριλίου κοίταξε στο ηλεκτρονικό του μικροσκόπιο έναν κρύσταλλο από ταχέως ψυχθέν κράμα αλουμινίου και μαγγανίου και… καθάρισε τα γυαλιά του. Ξανακοίταξε και σιγουρεύτηκε ότι αυτό που έβλεπε ήταν αντίθετο στο κλασικό «θεώρημα περιορισμού» της κρυσταλλογραφίας. Δηλαδή, ενώ κατά το θεώρημα αυτό οι κρύσταλλοι μπορούν να εμφανίζουν περιοδική συμμετρία κατά τη διάταξη των ατόμων τους (διπλή, τριπλή, τετραπλή ή εξαπλή συμμετρία εκ περιστροφής), ο κρύσταλλος που έβλεπε εμφάνιζε πενταπλή συμμετρία (απεριοδική). Ταραγμένος, ο Dan Shechtman άρχισε να κάνει μετρήσεις και να κρατάει σημειώσεις. Διαπίστωσε ότι η αναλογία των αποστάσεων μεταξύ των ατόμων του περίεργου αυτού κρυστάλλου σχετιζόταν με τον περίφημο Χρυσό Λόγο του Πυθαγόρα.
Αυτό που επακολούθησε, αρχικά, ήταν αυτό που συχνότατα συμβαίνει σε όσους τολμούν να αμφισβητήσουν την καθεστώσα γνώση: Όταν ο Σέχτμαν έγραψε εργασία με τα ευρήματά του, του ζητήθηκε να παραιτηθεί από το εργαστήριο όπου εργαζόταν. «Γνώριζα ότι το σχήμα της περίθλασης δεν οφειλόταν σε διδύμους (που προκύπτουν από μια συνήθη κρυσταλλική ατέλεια)», δήλωσε σε κατοπινή συνέντευξή του, «αλλά δεν είχα καμία εξήγηση για το τι πραγματικά συνέβαινε». Μη μπορώντας να θεμελιώσει θεωρητικά τα πειραματικά του δεδομένα, πιθανότατα θα είχε πέσει στην αφάνεια αν δεν τύχαινε να δείξει την εργασία του στον John Cahn, εξέχοντα ερευνητή στην επιστήμη των υλικών. Ακολουθώντας τις συμβουλές του Cahn και του Denis Gratias – ειδικού στη μαθηματική κρυσταλλογραφία στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (CNRS) της Γαλλίας – ο Σέχτμαν και ο συνάδελφός του στο Technion, Άιλαν Μπλεχ (Ilan Blech) υπέβαλαν από κοινού στο περιοδικό Physical Review Letters, τον Οκτώβριο του 1984, μια αναθεωρημένη εκδοχή της εργασίας. Δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο του 1984, περισσότερα από δύο χρόνια μετά το αρχικό πείραμα του Σέχτμαν.
“Δεν υπάρχουν ημι-κρύσταλλοι, υπάρχουν μόνο ημι-επιστήμονες”, τον κορόιδευαν κάποτε κορυφαίοι συνάδελφοί του. Φέτος, όμως ο Ισραηλινός επιστήμονας παίρνει την εκδίκησή του κερδίζοντας το Νόμπελ Χημείας. Οι ημικρύσταλλοί του, που φαινόταν κάποτε να παραβιάζουν τους νόμους φύσης, βρίσκουν σήμερα πληθώρα εφαρμογών.
Η ανακάλυψη του Daniel Shechtman το 1982 άλλαξε θεμελιωδώς τον τρόπο που βλέπουμε τη στερεά ύλη, επισημαίνει στην απόφασή της η Σουηδική Ακαδημία Επιστημών. Μέχρι τότε, οι επιστήμονες πίστευαν ότι τα άτομα σε όλους τους κρυστάλλους διατάσσονται σε επαναλαμβανόμενα μοτίβα.
Ο Shechtman, όμως, είδε στο ηλεκτρονικό του μικροσκόπιο κρυστάλλους των οποίων η δομή θύμιζε αραβουργήματα, με μοτίβα που είναι μεν συμμετρικά αλλά δεν επαναλαμβάνονται ποτέ.
Στη φύση, αυτοί οι ημικρύσταλλοι παρατηρήθηκαν μόλις το 2009 σε ορυκτά από ένα ποτάμι της Ρωσίας. Όπως διαπιστώθηκε αργότερα, υπάρχουν και σε ένα κράμα ατσαλιού που φημίζεται για την αντοχή του και χρησιμοποιείται μεταξύ άλλων σε νυστέρια και βελόνες της οφθαλμοχειρουργικής.
Οι επιστήμονες πειραματίζονται τώρα με ημικρυσταλλικές αντικολλητικές επιστρώσεις για τηγάνια, ημικρυσταλλικά μονωτικά και φωτοδιόδους, τα γνωστά LED.

