Το φύλλο της «Ακροπόλεως» με την ιστορική συνέντευξη του Βενιζέλου (Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων
(Επί του ζητήματος όπερ εγέννησαν εν τω καθʼ ημάς τύπω οι αόριστοι και αντιφατικαί πληροφορίαι περί της προτάσεως του κ. Βενιζέλου η “Ακρόπολις” ετήρησε σιγήν, φρονούσα ότις κινδυνώδης καθίσταται δια τα εθνικά εν γένει συμφέροντα πάσα συζήτησις μη στηριζομένη επί πληροφοριών αυθεντικών και επισήμων. Ηδη δια της κατωτέρω ανταποκρίσεως τίθεται το ζήτημα εν τη θέσει εξ ης άκαιρος σπουδή κατώρθωσε προς στιγμήν να το μετατοπίσει προς ζημίαν αν όχι τη Κρητικής υποθέσεως και του κ. Βενιζέλου, βεβαίως όμως της σοβαρότητος μεθʼ ης τα τοιαύτα ζητήματα δέον να μελετώνται:).
ΧΑΝΙΑ, 14 Μαρτίου. Οπως διαβιβάσω υμίν τας αυθεντικωτέρας πληροφορίας περί της προτάσεως του κ. Βενιζέλου και των σκέψεων, αίτινες προυκάλεσαν αυτήν, απηυθύνθην προς αυτόν τον κ. επί της Δικαιοσύνης και των Εξωτερικών σύμβουλον, εις ον παρέστησα πόσον επιβλαβής πιθανόν να αποβή η υπό διαφόρους μορφάς, σχετικάς προς τας σκέψεις των γραφόντων, παρουσίασις της προτάσεώς του και αι ανάλογοι προς ταύτας κρίσεις του ελληνικού τύπου.
Ο κ. Βενιζέλος μετά της παρησίας εκείνης ήτις τον διακρίνει πάντοτε, απήντησεν εις τα διάφορα ερωτήματά μου ως εξής επί λέξει:
Η εν ταις Αθηναϊκαίς εφημερίσι δημοσιοευθείσα είδησις ότι προέτινα εις το Συμβούλιον ίνα “δια ψηφίσματός του κηρύξη την Κρήτην ανεξάρτητον ηγεμονίαν” είνε αναξία διαψεύσεως. Καθʼ ον χρόνον η Κρήτη κατέχεται στρατιωτικώς υπό των τεσσάρων προστατίδων Δυνάμεων αίτινες και κυβερνώσιν αυτήν διʼ εντολοδόχου αυτών του Υπάτου Αρμοστού και αίτινες εσχάτως ακόμα έδωκαν διαβεβαιώσεις εις τον Σουλτάνον περί της διατηρήσεως των επικυριαρχικών αυτού δικαιωμάτων, τοιούτο ψήφισμα του Συμβουλίου θα ήτο πραξικοπηματικόν, το πραξικόπημα δε θʼ απηυθύνετο κατά πρώτον λόγον εναντίον των τεσσάρων εν Κρήτη συμπατριωτών Δυνάμεων. Αφʼ ετέρου η επιδίωξις τοιαύτης λύσεως θα προσέκρουε κατά των αυτών δυσχερειών, καθʼ ων προσκρούει σήμερον η ένωσις, θα ήτο δʼ ανόητον εν τοιαύτη περιπτώσει να επιδιώξη τις την προσωρινήν και μεταβατικήν λύσιν “της ανεξαρτήτου ηγεμονίας” αντί της οριστικής λύσεως της ενώσεως, εν ω προς επίτευξιν εκατέρας αυτών θα επρόκειτο να κατανικηθώσιν αι αυτοί δυσχέρειαι. Δια τούτο αποκρούω μετʼ αγανακτήσεως την ακρίβειαν της ειδήσεως ταύτης αμυνόμενος μάλλον περί της πολιτικής εχεφροσύνης μου ή ύπερ του πατριωτισμού μου. Διότι δεν διστάζω να διακηρύξω ότι, αν ηδυνάμην να καταστήσω αύριον την πατρίδα μου πολιτείαν όλως ανεξάρτητον, θα διέπραττον μετʼ ενθουσιασμού την μεγάλην αυτήν προδοσίαν, ήτι θα επέτρεπεν εις την Κρήτην αμέσως την μεθεπομένην να επιτελέση την μετά του Βασιλείου ένωσίν της, άνευ των δυσχερειών, αίτινες είνε συμφυείς εις την σημερινήν πολιτικήν αυτής κατάστασιν.
Αλλʼ αποκρούων την ακρίβειαν της ειδήσεως τούτης, θεωρώ καθήκον μου να επωφεληθώ της ευκαιρίας, όπως εκθέσω δημοσία τας ιδέας μου περί της οδού ην οφείλομεν νʼ ακολουθήσωμεν προς ταχυτέραν και ασφαλεστέραν επιτυχίαν του επιδιωκομένου τελικού σκοπού, διότι νομίζω ότι είνε καιρός νʼ ακουσθή και εν Κρήτη και εν Ελλάδι, η φωνή της συνέσεως· ίνα μη το έθνος, επηρεαζόμενον εκ της ψευδούς ατμοσφαίρας, ην δημιουργούσι περί αυτό τα εν ταις εφημερίσι δημοσιεύματα ανευθύνων αρθρογράφων, απολέση αύθις το αίσθημα της πραγματικότητας” κατά την ιστορικήν φράσιν του Μουράδιεφ και παρασυρθή εις νέας πλάνας, αίτινες δύνανται να έχουν ολεθρίαν επιρροήν επί της μελλούσης εθνικής εξελίξεως.
Η έκβασις του ταξειδίου, όπερ η Α.Β. Υψηλότης ανέλαβε μετά τοσούτου ενθουσιασμού, απέδειξε νομίζω και προς τους αισιοδοξοτέρους, ότι η πλήρωσις των εθνικών πόθων δεν είνε όσον εν αρχή επιστεύθη προσεχής· απέδειξε τουλάχιστον ότι αυτή δεν πρόκειται να επέλθη εντός της τριετούς περιόδου της αρμοστείας. Αλλʼ αι Δυνάμεις αποκρούσασαι εις τας παρούσοις περιστάσεις πάσας τας υπό της Α. Β. Υψηλότητος προταθείσας λύσεις, διεκήρυξαν συγχρόνως εν τη απαντήσει των ότι “είνε διατεθειμέναι να εξετάσωσι μετʼ ευμενείας πάσαν πρότασιν ήτις ήθελε γίνει εις αυτάς προς τον σκοπόν της βελτιώσεως της καταστάσεως της νήσου”.
(σ.σ. Στο σημείο αυτό η πρόταση δεν ξεκαθαρίζεται καθώς το κείμενο στην εφημερίδα είναι κατεστραμμένο). Να ανανεωθεί η προς την Α.Β. Υψηλότητα εντολή των Δυνάμεων, ή να επιζητηθεί η εφαρμογή της υπεσχημένης εις τον τόπον και εκ του Συντάγματος προβλεπομένης αυτονομίας; Προς ορθήν απάντησιν εις το ερώτημα τούτο πρέπει να εξετασθή ποια είνε η υπό το καθεστός της αρμοστείας πολιτική κατάστασις του τόπου, ποια τα πλεονεκτήματα και ποια τα μειονεκτήματα αυτής από της απόψεως της τε εσωτερικής αναπτύξεως και της τελικής πληρώσεως των εθνικών πόθων, και δεύτερον ποια υπʼ αμφοτέρας τας απόψεις έσονται τα πλεονεκτήματα ή μειονεκτήματα της πλήρους εφαρμογής της αυτονομίας.
Ισως οι πολλοί ουδέ φαντάζονται καν οποία από της απόψεως του δημοσίου δικαίου εσωτερικού και εξωτερικού είνε η θέσις της Κρήτης.
Το αληθές εν τούτοις είνε ότι η νήσος παρακαταθείσα εν έτει 1897 εις χείρας των Μ. Δυνάμεων υπό του Σουλτάνου κυβερνάται υπʼ αυτών ή μάλλον υπό των τεσσάρων εξ αυτών, μετά την εκ της ομοφωνίας αποχώρησιν της Γερμανίας και της Αυστρίας, ως Επαρχία του Τουρκικού Κράτους, διʼ εντολοδόχου, του Υπάτου Αρμοστού.
Την επί της Νήσου επομένως κυριαρχίαν ασκούσι σήμερον αι τέσσαρες Μεγάλαι Δυνάμεις. Και είνε μεν αληθές ότι αύται ενέκριναν το Κρητικόν Σύνταγμα, διʼ ου η Νήσος χαρακτηρίζεται “Πολιτεία αυτόνομος” (αρθ. 1) ανώτατος δι αυτής άρχων ο Ηγεμών, θέτων τους νόμους μετά βουλής αντιπροσώπων και ασκών την εκτελεστικήν εξουσίαν διʼ υπευθύνων συμβούλων (αρθρ. 28). Αλλʼ η θέσπισις του Συντάγματος δεν κατέστησε την αυτονομίαν πραγματικήν, αφού η πλήρης αυτού εφαρμογή μόνον μετά την λήξιν της αρμοστείας είνε δυνατή, επηύξησε δε μόνον την αβεβαιότητα περί της υφισταμένης πολιτικής εν τη νήσω καταστάσεως.
Η κατάστασις αύτη πας τις εννοεί πόσον είνε περιπεπλεγμένη και πόσον δύναται να καταστή ημέραν τινά κρίσιμος. Επί παντός σπουδαίου ζητήματος, έστω και καθαρώς εσωτερικού, αι Δυνάμεις ως ασκούσαι την κυριαρχίαν έχουσι δικαίωμα όχι μόνον αμέσου επεμβάσεως, αλλά και προσταγής. Εν τω μεταξύ, τα μεν Κρητικά ταχυδρομεία δεν αναγνωρίζονται επισήμως, τα δε εις την κυβέρνησιν ανήκοντα δικαιώματα επί των εν Κρήτη τηλεγράφων και φάρων εξακολουθεί καρπουμένη η Τουρκία, οι δε ιθαγενείς Κρήτες ουδεμιάς σχεδόν αξιούνται προστασίας εν Τουρκία, η δε Κρητική σημαία δεν τολμά να εμφανισθή εις τουρκικούς λιμένας, εκτεθειμένη ει την αυθαίρετον διάθεσιν του πρώτου Τούρκου υπαλλήλου τα δε εκ των Capitulations απορρέοντα δικαιώματα των ξένων έχουσι και εν Κρήτη πάσαν την έκτασιν, ήν και εις τας λοιπάς επαρχίας του τουρκικού Κράτους. Εντεύθεν εννοείται πόσον η εσωτερική ανάπτυξις του τόπου επιβραδύνεται εκ της υφισταμένης ταύτης καταστάσεως.
Αλλʼ εάν τα μειονεκτήματα της υφισταμένης καταστάσεως από απόψεως της εσωτερικής αναπτύξεως του τόπου είναι σπουδαία, από της απόψεως της εξωτερικής, από της απόψεως του εθνικού μέλλοντος της νήσου, τα μειονεκτήματα ταύτα είνε πολύ σπουδαιότερα.
Η Κρήτη πρώτον διατελεί εκτεθειμένη εις πάσας τας εκ των αντιθέσεων των συμπραττουσών εν Κρήτη Δυνάμεων ενδεχομένας περιπετείας.
Εκαστος πιστεύω θα εννοήση ότι επί του σημείου τούτου δεν δύναμαι νʼ αναπτυχθώ περισσότερον. Αλλʼ είνε προφανές ότι ουδεμία ριζική μεταβολή κατά την πολιτικήν εξέλιξην του τόπου, συνεπώς ουδʼ η ένωσις, δύναται να γίνη εάν μη ο εντολοδόχος των τεσσάρων Δυνάμεων ζητήση και επιτύχη πρότερον την συγκατάθεσιν τούτων, συγκατάθεσιν, ην ουδʼ αύται δύνανται μόναι να δώσωσιν, αν μη συναινέσωσι και αι έτεραι δύο, αίτινες κατά μέρος ίστανται μόνον εφʼ όσον πρόκειται περί εφαρμογής της υπό των εκ υπεσχημέ ης αυτονομίας, αλλʼ αίτινες έχουσι δικαίωμα γνώμης, ευθύς ως πρόκειται περί ριζικής πολιτικής μεταβολής. Νομίζει τις ότι τοιαύτη συγκατάθεσις είνε εύκολον να επιτευχθή, λαμβανομένου μάλιστα υπʼ όψει ότι η ευρωπαϊκή συμφωνία, ως και η λέξις δηλοί, δρα εν ομοφωνία πάντων αυτής των μελών, ουχί δια της πλειοψηφίας αυτών; Το επʼ εμοί φρονώ πεποιθότως ότι, εφόσον η νήσος διατελεί παρακατατεθειμένη εις χείρας των τεσσάρων Μ. Δυνάμεων, κατεχομένη στρατιωτικώς υπʼ αυτών και κυβερνωμένη υπό εντολοδόχου αυτών, η πλήρωσις των εθνικών πόθων, εξαρτωμένη εκ του συμβιβασμού τόσων αντιθέτων και τόσων μεγάλων ευρωπαϊών συμφερόντων, διατελεί υπό αίρεσιν ης η πλήρωσις έινε πολύ αβεβαία, ή τουλάχιστον δύναται να προαπαιτήση την παρέλευσιν μακρού χρόνου.
Αλλʼ η παράτασις της σημερινής καταστάσεως εγκλείει ένα ακόμη κίνδυνον, όχι εκ των μικροτέρων. Ο,τι σήμερον ασφαλίζει πλειότερον την κατά τους εθνικούς πόθους εξέλιξην του Κρητικού ζητήματος, πλην του αδιαπτώτου εθνικού φρονήματος των Κρητών, είνε ότι ο ως εντολοδόχος των Δυνάμεων ασκών την εκτελεστικήν εξουσίαν εν Κρήτη είναι βλαστός της εθνικής δυναστείας. Νομίζετε ότι εφʼ όσον δεν ... (σ.σ. δεν διακρίνετια .... του νυν Υπάτον Αρμοστού, δεν δύναται, λέγω να προκύψη εις μέσον η περιπέτεια του διορισμού υπάτου αρμοστού, μη περιέχοντος εις την εθνικήν συνείδησιν την ασφάλειαν ην περιέχει το πρόσωπον του νυν τοιούτου;
Απέναντι πάντων τούτων των μειονεκτημάτων, των κινδύνων, δύναμαι να είπω, της σημερινής καταστάσεως, πρέπει να ίδωμεν ποία είνε τα πλεονεκτήματα, της πλήρους εφαρμογής της αυτονομίας ή εν άλλοις λόγοις του υπό της Συντακτικής Συνελεύσεως ψηφισθέντος Συντάγματος.
Εφαρμοζομένης της αυτονομίας, ο αρχηγός της εκτελεστικής εξουσίας θα ήτο ο αιρετός του λαού, ο επίσημος επομένως αντιπρόσωπος των συμφερόντων και των πόθων τούτου, όχι ο εντολοδόχος των τεσσάρων Μ. Δυνάμεων. Ο τόπος θα ήτο πράγματι αληθώς αυτόνομος εν τω εσωτερικώ· η υπεράσπισις των συμφερόντων των Κρητών εν τω εξωτερικώ και ιδία εν Τουρκία, θα εκανονίζετο· δια την έκτασιν των εν Κρήτη δικαιωμάτων των ξένων, ως βάσις θα ελαμβάνοντο ουχί τα κρατούντα εν ταις λοιπαίς επαρχίαις του Τουρκικού Κράτους, αλλά τα ισχύοντα εν τοις υπό την επικυριαρχίαν του Σουλτάνου αυτονόμοις χώραις. Οργανουμένης της υπό του Συντάγματος προβλεπομένης πολιτοφυλακής, η οργάνωσις δεʼ αυτής θα ηδύνατο να γίνη υπό Ελληνας αξιωματικούς, τα διεθνή στρατεύματα θα απεχώρουν βαθμηδόν εκ της νήσου και ούτως η Κρήτη θα απέβαινε “δέσποινα εν τω ιδίω οίκω”. Ανδρουμένη δε και προαγομένη εσωτερικώς, θα ήτο συγχρόνως πολύ μάλλον κυρία της μελλούσης τύχης της, η όσον είνε υπό το καθεστώς της διεθνούς κατοχής και της Αρμοστείας. Ενώ δε ενδεχόμεναι διεθνείς περιπλοκαί, θα ήσαν κίνδυνος δʼ αυτήν υπό το καθεστώς της αρμοστείας και της Ευρωπαϊκής κατοχής, αυταί αύται αι περιπλοκαί, υπό το καθεστώς της αυτονομίας, θα παρείχον ίσως την ευκαιρίαν της πληρώσεως των εθνικών πόθων.
Οτι ταύτα ούτως έχουν είνε και τυφλοίς δήλον. Αλλʼ ον παράδειγμα εκ της συγχρόνου ισορίας δύναται να καταστήση ίσως εμφανέστερον το πράγμα. Η αυτόνομος Ρωμυλία, ευρισκομένη υπό αναλόγους περιστάσεις, προς τα περιστάσεις υφʼ ας θα τελή η Κρήτη μετά την εφαρμογήν της αυτονομίας, απηλαγμένη δηλαδή ξένης στρατιωτικής κατοχής και έχουσα επιτόπιον στρατιωτικήν δύναμιν πολιτοφυλακής, κατώρθωσεν εν μια ημέρα να συντελέση την μετά της Βουλγαρίας ένωσίν της. Νομίζετε ότι η επίτευξις της ενώσεως θα ήτο εξ ίσου δυνατή, αν η Ρωμυλία κατείχετο από διεθνή στρατεύματα και εκυβερνάτο εν ονόματι των Δυνάμεων υπό εντολο- δόχου αυτών;
Και διατί αφʼ ου η Ρωμυλία, κατοικουμένη κατά τα 3/8 από πληθυσμόν εχθρικόν προς την ιδέαν της μετά της Βουλγαρίας ενώσεως, κατώρθωσε να επιτελέση αυτήν εν διαστήματι τοσούτον βραχεί, διατί να υπάρχη αμφιβολία περί του ότι η Κρήτη με τον ελληνικώτατον πληθυσμόν της τον αποτελούντα τα 9/10 του βλ. υ πληθυσμού αυτής, θα επετέλει το αυτό εις πρώτην διεθνή ευκαιρίαν;
Αλλʼ όπως εννοηθή πόσον επιπολαίως σκέπτονται οι φρονούντες ότι η εφαρμογή της αυτονομίας θα μας απεμάκρυνε από τους εκπληρώσεως των εθνικών πόθων, δεν έχω παρά να παρατηρήσω ότι οι συμμεριζόμενοι τας ασυστάστους ταύτας γνώμας θα επεκρότουν, ως εις εθνικήν επιτυχίαν πρώτης τάξεως, εάν αι Δυνάμεις απεδέχοντο την πρότασιν του νʼ αντικαταστήσουν τα εν Κρήτη στρατεύματά των σδιʼ Ελληνικών στρατευμάτων. Η αντικατάστασις αύτη της διεθνούς κατοχής διʼ Ελληνικής κατοχής, συνακόλουθον θα είχε προδήλως την πάσιν της εν ονόματι των Δυνάμεων κυβερνήσεως του τόπου υπό εντολοδόχου αυτών, και την διακυβέρνησιν αυτού υπό άρχοντος αιρετού. Την λύσιν ταύτην πάντες θα εθεώρουν εθνικήν επιτυχίαν, κυρίως διότι καταργούσα την επί της Κρήτης εξουσίας των τεσσάρων Μεγάλων Δυνάμεων και την Ευρωπαϊκήν Κατοχήν, θα υποκαθίστα εις αυτήν αυτόνομον κυβέρνησιν και Ελληνικήν κατοχήν, θα διηυκολύνετο δε ούτως η εν πρώτη ευκαιρία πλήρωσις των εθνικών πόθων. Αλλʼ άραγε Κρήτη απηλλαγμένη της εν ονόματι των Δυνάμεων διοικήσεως και της διεθνούς κατοχής, θα διέφερε μεγάλως αν κατείχετο από δύο τάγματα Ελληνικού στρατού αποτελουμένου από στρατιώτας καταγομένους εκ της Γόρτυνος ή του Πηλίου ή της Κερκύρας, παρά αν είχε στρατιωτικήν δύναμιν αποτελουμένην από στρατιώτας καταγομένους ξε Αποκορώνου ή Μαλεβυζίου ή Μυλοποτάμου και διοικουμένην από αξιωματικούς του Ελληνικού στρατού; Πρέπει δε να νοηθή καλώς ότι δεν θέτω καθόλου υπό συζήτησιν ποτέρα των δύο τούτων μεταβατικών καταστάσεων θα ήτο αιρετωτέρα δια τα εθνικά συμφέροντα. Λαμβάνω μόνο ως δεδομένον ότι η μεν πρώτην λύσις απεκλείσθη σήμερον, η δε ετέρα είνε ίσως δυνατή, και εφιστώ την προσοχήν εις το ότι, ενώ αμφότεροι εξίσου περίπου προλειαίουν την εθνικήν αποκατάστασιν, υπάρχουν άνθρωποι οίτινες την μεν πρώτην θα εθεώρουν εθνικόν θρίαμβον, την δε δευτέραν εθνικήν συμφοράν.
Αλλά πρέπει να υπομνήσω ίσως ότι επασχολούν ημάς ζήτημα έχει λύσει εκ προκαταβολής η προς εκπόνησιν του Συντάγματος κληθείσα Συντακτική Συνέλευσις διʼ αυτού του καταστατικού χάρτου, και ότι η ψήφισις του καταστατικού τούτου χάρτου εγένετο επικροτούντος του Πανελληνίου, και χωρίς να διΐδη τις εν αυτώ κινδύνους δια το εθνικόν μέλλον. Το άρθρον 1 του Συντάγματος ορίζει ότι “η νήσος Κρήτη αποτελεί εντελώς αυτόνομον πολιτείαν, κατά τους αποφασισθέντας υπό των τεσσάρων Μεγάλων Δυνάμεων όρους. Το άρθρον 28 ότι ο Ηγεμών είνε ο ανώτατος άρχων της πολιτείας, θέτων τους νόμους μετά βουλής αντιπροσώπων, ασκών την εκτελεστικήν εξουσίαν διʼ υπευθύνων συμβούλων και απονέμων την δικαιοσύνην δια των δικαστηρίων. Το δε άρθρον 113 ότι “την υπό του παρόντος Συντάγματος χορηγουμένην εις τον Ηγεμόνα εξουσίαν ασκεί η Α. Β. Υψηλότης ο πρίγκηψ Γεώργιος της Ελλάδος, νυν ύπατος Αρμοστής εν Κρήτη”.
Το δε άρθρον 35 ότι “πάσα απόφασις της συνελεύσεως αφορώσα εις το πρόσωπον του Ηγεμόνος λαμβάνεται δια της πλειονοψηφίας των δύο τρίτων και δια φανεράς ψηφοφορίας”. Το τελευταίον τούτο άρθρον προνοεί συνεπτυγμένως περί της υπό της βουλής εκλογής του αρχηγού της εκτελεστικής εξουσίας. Προς ακριβιστέραν δε τούτου κατανόησιν πρέπει να ενθυμηθήτε ότι εν τω Συντάγματι, ως εψηφίσθη το πρώτον υπό της Συντακτικής Συνελεύσεως, το μεν άρθρον 35 έφερεν αριθμόν 40, τούτο δε προηγείτο αμέσως το 39 άρθρον έχον ως εξής: “Καθʼ ην περίπτωσιν το ηγεμονικόν αξίωμα μείνη άνευ κατόχου, την ηγεμονικήν εξουσίαν ασκεί το συμβούλιον του Ηγεμόνος, εν ονόματι του λαού και υπό ιδίαν ευθύνην, συγκαλεί δε εντός δύο μηνών το βραδύτερον την συνέλευσιν, όπως αύτη αποφασίση περί τε του προσώπου του Ηγεμόνος και περί της αναθεωρήσεως των διατάξεων του συντάγματος, όσαι ήθελον κριθή αναθεωρητέαι ένεκα της μεταβολής ταύτης”. Αλλʼ αι Δυνάμεις, ει ας υπεβλήθη προς έγκρισην το πρώτον τούτο ψηφισθέν κείμενον του Συντάγματος, απήτησαν την απάλειψιν του άρθρου 39.
Μετά την απάλειψιν του άρθρου τούτου το άρθρο 40, φέρον αριθμόν 35 εν τω οριστικώ κειμένω, έμεινε με έννοιαν οπωσδήποτε ασαφή αλλʼ ικανώς ευκρινιζομένην εκ της συσχετίσεως αυτού προς το απαλειφθέν άρθρον 39 του πρώτου σχεδίου.
Οτε εν τη δεκαεξαμελεί επιτροπή συνετάσσομεν το σχέδιον του Συντάγματος και ότι εν τη Συντακτική Συνελεύσει εψηφίζομεν αυτό, μηδαμώς ελπίζοντες ότι η εθνική αποκατάστασις θα επετελείτο εντός της τριετίας, πάντες εθεωρούμεν ότι θα ήτο σπουδαίον βήμα προς τα εμπρός αν κατά την λήξιν της τριετούς αρμοστείας η αρμοστεία έληγεν, η δε Α. Β. Υψηλότης ο Πρίγκηψ Γεώργιος απέβεινεν αρχηγός της εκτελεστικής εξουσίας ψήφω της αντιπροσωπείας του λαού καθισταμένης ούτως πραγματικής της αυτονομίας του τόπου. Το όλον δε Σύνταγμα εψηφίζετο επί τη προϋποθέσει ότι τούτο θα εφηρμόζετο καθολοκληρίαν μόνον κατά το τέλος της τριετίας, οπότε ο Πρίγκηψ θα έπαυεν ως εντολοδόχος των Δυνάμεων. Επιμένω δε εις τούτο, ότι το Σύνταγμα εψηφίσθη ουχί μόνον εν απολύτω ομογνωμοσύνη του Κρητικού λαού αλλά και επικροτούντος του Πανελληνίου, του Αθηναϊκού τύπου επιδαψηλεύσαντος τότε εις ημάς τους Κρήτες αφθόνους επαίνους “δια την πολιτικήν νηφαλιότητα ην οι αντιπρόσωποι του λαού επέδειξαν καθʼ όλον το διάστημα των εργασιών της Συντακτικής Συνελεύσεως”. Είνε ανάγκη να είπω ότι η Συντακτική συνέλευσις, ψηφίζουσα την υπό της αντιπροσωπείας του λαού εκλογήν του αρχηγού της εκτελεστικής εξουσίας, ουδέποτε διενοήθη να καταστήση το αξίωμα τούτο κληρονομικόν, και ότι ουδείς Κοής θα εδέχετο ποτέ τοιαύτην λύπιν; Είνε ανάγκη να είπω ότι ουδέποτε εν τη διανοία ημών των Κρητών ετέθη καν το ζήτημα μεταξύ ενώσεως και ανεξαρτήτου Ηγεμονίας; Αλλά καταλαμβάνομαι υπό αληθούς αηδίας και επί μόνη τη ιδέα της ανάγκης ανασκευής τοιούτων ελεειονοτήτων.
Νομίζω ότι είνε καιρός να συγκεφαλαιώσω όσα σας είπον. Δεν πρόκειται περί διαφωνίας ως προς τον επιδιωκόμενον σκοπόν· αλλά, δεδομένου όντος ότι εντός της τριετούς αρμοστείας η ένωσις δεν πρόκειται να επέλθη, ερωτάται ποια είνε η οδός, η οποία θα μας φέρη ταχύτερον και ασφαλέστερον εις την εθνικήν αποκατάστασιν· η ανανέωσις της αρμοστείας και η επʼ αόριστον εξακολούθησις της διεθνούς κατοχής ή η εφαρμογή της αυτονομίας και η βαθμιαία απομάκρυνσις των διεθνών στρατευμάτων, καθʼ όσον θα οργανούται η εγχωρία δύναμις της πολιτοφυλακής; Μεθʼ όσα σας εξέθηκα ανωτέρω, νομίζω ότι εις νοσούσας μόνο κεφαλάς δύνατι να γεννηθή αμφιβολία περί της απαντήσεως, ήτις οφείλει να δοθή εις το ερώτημα τούτο. Μεθʼ όλην δε τη ψυχολογικήν ανωμαλίαν, ην διαγιγνώσκει τις εις μερίδα τινά του αθηναϊκού τύπου από ικανών ήδη μηνών εν σχέσει προς τα Κρητικά πράγματα, ελπίζω να αναγνωρίσουν πάντες ότι Κρήτη αυτόνομος, κυβερνωμένη από Αρχοντα αιρετόν και έχουσα ιδίαν στρατιωτικήν δύναμιν εξ ίσου ελληνικήν, όσον παν άλλο σύνταγμα ελληνικού στρατού, είνε εγγύτερον της εθνικής της αποκαταστάσεως, από Κρήτην κατεχομένην στρατιωτικώς υπό των τεσσάρων Μεγάλων Δυνάμεων και κυβερνωμένην υπό εντολοδόχου αυτών.
Μίαν παρατήρησιν ακόμη κρίνω αναγκαίαν.
Μη νομίζετε ότι θεωρώ ευχερή την κατά το τέλος της τριετούς αρμοστείας εφαρμογήν της αυτονομίας. Τουναντίον νομίζω ότι η επιτέλεσις του σπουδαίου τούτου βήματος προς τα εμπρός θα προσκρούση κατά πολλών δυσχερειών. Αλλά πιστεύω ότι αι δυσχέρειαι αύται δε θα είνε δυσυπέρβλητοι. Πιστεύω ιδίως ότι η σώφρων πολιτεία του τόπου κατά το δοκιμαστικόν τούτο στάδιον παρέχει εις αυτόν το δικαίωμα να ζητήση παρά των τεσσάρων Δυνάμεων την κατά το τέλος της τριετίας ακεραίαν εφαρμογήν του επικυρωθέντος υπʼ αυτών Συνταγματικού χάρτου. Οπωσδήποτε εν δύναμαι να προτείνω από τούδε, και παρακαλώ να λάβετε σημείωσιν αυτού, ότι αν μη επιτευχθή νυν η εφαρμογή της αυτονομίας, ανανεωθή απλώς η αρμοστεία, δεν θα αποφύγωμεν δια τούτου το στάδιον της εφαρμογής της αυτονομίας, θα παραταθή δε απλώς το στάδιον της αρμοστείας και μόνον εις το τέλος του παρατεινομένου τούτου πρώτου σταδίου θα είνε δυνατόν να μεταβώμεν εις το δεύτερον στάδιον, το της εφαρμογής της αυτονομίας, όπερ πεπρωμένως οφείλομεν να διέλθωμεν πριν ή φθάσωμεν εις το τέρμα.
Διότι το Κρητικόν ζήτημα εις την τελικήν λύσιν του θα αχθή του λοιπού δια της διπλωματίας, ουχί δια πολέμου. Μόνον δε κατόπιν πολέμων σημειοί η ιστορία επερχομένας αποτόμους και ριζικάς μεταβολάς εις την πολιτικήν των λαών σταδιοδρομίαν, ενώ η διπλωματία αρέσκεται εις τας ηρέμους μεθόδους και τας βαθμιαίας λύσεις.
Ιδατε δε ποίων εξελίξεων διήλθον όπως φτάσουν εις την εθνικήν των αποκατάστασιν το Σερβικόν Βασίλειον, η Ρουμανία και η Ανατ. Ρωμυλία, αι και τινές των διαφόρων σταθμών της πολιτικής εξελίξεως των δύο πρώτων συνδέονται και προς πολέμους. Αυτή η Βουλγαρία, καίπερ ιδρυθείσα κατόπιν μεγάλου πολέμου υποχρεώθη να διέλθη δια του σταδίου της υποτελείας, σταδίου το οποίον συνεπλήρωσε δύο δεκαετηρίδων ήδη διάρκειαν. Αλλά μήπως αυτό το Κρητικόν ζήτημα, εν αυτή τη τελευταία φάσει του, τη αρχομένη από της κατά Μάρτιον του 1897 προκηρύξεως της Αυτονομίας υπό των ναυάρχων, δεν διήλθεν εν διαστήματι τεσσάρων ήδη πλήρων ετών δια τόπων περιπετειών, όπως ευρίσκεται μετά τέσσαρα όλα έτη εις την παραμονήν ακόμη της εφαρμογής της υπεσχημένης αυτονομίας; και μήπως δεν είνε πιθανόν ότι, αν δεν συνέβαινον αι σφαγαί του Ηρακλείου, τουρκικά στρατεύματα θα κατείχον εισέτι την νήσον θα επειραματιζόμεθα δε ακόμη με νόθα εμβαλώματα ως το του Εκτελεστικού; Είνε άρα προφανές ότι από της σημερινής εμβρυώδους πολιτικής καταστάσεως όλως απίθανον ίνα μη είπω αδύνατον είνε να φθάσωμεν δια της διπλωματικής αρρωγής απευθείας εις την ένωσιν. Είμαι δε στερεώς πεπεισμένος ότι εφʼ όσον παρατείνεται το σημερινόν στάδιον της πολιτικής ημών εξελίξεως και εφʼ όσον αναβάλλεται η έναρξις του δευτέρου σταδίου, του της εφαρμογής της αυτονομίας, κατά τοσούτον μένομεν μακράν της οριστικής πληρώσεως των εθνικών πόθων.
