Μια ενωτική εγκύκλιος του επισκόπου Ρεθύμνης προς τους μουσουλμάνους του νησιού, τον Μάιο του 1898, με ταυτόχρονη καταγγελία της δράσης των ΜΕΔ
«….καιρός είναι πλέον να είπωμεν εις τους ξένους, οι οποίοι διδάσκουσι τα μίση και την εχθροπάθειαν, ʽʽεδοκιμάσαμεν τα αγαθά των συμβουλών σας, ο καρπός των ήτο και είνε η καταστροφή, άφετε ημάς να ζήσωμεν του λοιπού μετά των Χριστιανών, ως Κρήτες, ως αδελφοί μετʼ αδελφών»
Μόλις τρεις μήνες πριν από τις φοβερές σφαγές του Ηρακλείου, που σημειώθηκαν στις 25 Αυγούστου 1898 και έδωσαν την αφορμή να εκδιωχθεί ο τουρκικός στρατός από την Κρήτη, κι ενώ εξελισσόταν το διπλωματικό και πολιτικό παρασκήνιο, με κάθε ΜΕΔ να διεκδικεί για τον εαυτό της (κι όχι για την Κρήτη), την καλύτερη λύση στο Κρητικό Ζήτημα, ο επίσκοπος Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου Διονύσιος Καστρινογιαννάκης απηύθυνε έκκληση στους μουσουλμάνους του νησιού για ειρηνική συμβίωση στη νέα εποχή που πίστευε ότι διαμορφωνόταν, υπό τη διοίκηση ηγεμόνα, που φαινόταν ότι θα είναι ο Γεώργιος. Με μια εγκύκλιό του προς τους «εγκρίτους Οθωμανούς βέηδες των τριών πόλεων της Κρήτης», ο ιεράρχης καλούσε το μουσουλμανικό στοιχείο να ζήσει με τους χριστιανούς αδελφικά και με αγάπη, ξεχνώντας τις έριδες και τα μίση. Εκείνη την εποχή ήταν συχνά τα επεισόδια ανάμεσα στις δύο κοινότητες του νησιού, με πρωταγωνιστές συχνά και χριστιανούς, όπως παραδεχόταν με αυτοκριτική διάθεση ο Διονύσιος.
Αυτό που είναι ιδιαίτερα σημαντικό στην εγκύκλιο δεν είναι τόσο η φυσιολογική έκκληση για αρμονική συμβίωση των κατοίκων με διαφορετικό θρήσκευμα, αλλά το γεγονός ότι ο επίσκοπος θεωρούσε ότι οι ξένες δυνάμεις ήταν εκείνες που προκαλούσαν τα προβλήματα στο νησί. Χαρακτηριστική είναι η αναφορά του, απευθυνόμενος πάντα στους εκπροσώπους των μουσουλμάνων: «….καιρός είναι πλέον να είπωμεν εις τους ξένους, οι οποίοι διδάσκουσι τα μίση και την εχθροπάθειαν, διότι αν και ομόθρησκοι δεν είναι της αυτής με ημάς φυλής, «εδοκιμάσαμεν τα αγαθά των συμβουλών σας, ο καρπός των ήτο και είνε η καταστροφή, άφετε ημάς να ζήσωμεν του λοιπού μετά των Χριστιανών, ως Κρήτες, ως αδελφοί μετʼ αδελφών».
Παράλληλα, προσπαθεί να πείσει ότι οι Κρήτες μουσουλμάνοι έχουν κοινή πατρίδα με τους χριστιανούς και άρα δεν είναι απόγονοι των κατακτητών του νησιού, αλλά απόγονοι των κατακτηθέντων.
Η εγκύκλιος του επισκόπου Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου φέρει ημερομηνία 18 Μαΐου 1898 και είναι γραμμένη σε 5 χειρόγραφες σελίδες, άριστα διατηρημένη. Φυλάσσεται δε στο Ιστορικό Αρχείο του Ιστορικού Μουσείου Κρήτης (φακ. 3/77).
«Φίλε Συμπατριώτα,
Δεν πρέπει να παραξενευθήτε εκ της επιστολής μου ταύτης. Αγάπη προς την κοινήν ημών πατρίδα, αγάπη προς τους δυστυχούντας συμπατριώτας ημών, ανεξαρτήτως θρησκεύματος, πόθος αισιωτέρου μέλλοντος παρώρμησάν με, μετά ώριμον σκέψιν εις το διάβημα τούτο, το οποίον όπως κι αν εκληφθή, δεν είνε δυνατόν να εκτιμηθή άλλως, ή ως έργον ειρηνικόν, ως έργον αγάπης. Συμπατριώτα, ανάγνωσον και ειπέ πάντα όσα θα αναγνώσης εις τους αδελφούς σου.
Δεν είμεθα ξένοι προς αλλήλους. Προ ολίγων έτι ετών ήμεθα πάντες, πλην ολιγίστων, αδελφοί, έχοντες τα πάντα κοινά, έθιμα, γλώσσαν, θρησκείαν, έθνος. Πολλοί εξ υμών γινώσκετε την ιστορίαν, και δύνασθε να βεβαιώσητε την αλήθειαν των λόγων μου. Καιρικαί περιστάσεις εξηνάγκασαν τους πατέρας ημών να χωρισθώσι. Και η αλλαγή θρησκείας εχρησίμευσεν ως μέσον χωρισμού. Μικρόν κατά μικρόν το χώρισμα επήλθε βαθύ, και οι τέως συμπάσχοντες αδελφοί εγένοντο αδιάλλακτοι εχθροί προς αλλήλους. Διατί; Κατοικούμεν αμφότεροι την αυτήν γην, αναπνέομεν τον αυτόν αέρα, έχομεν την αυτήν καταγωγήν, τας αυτάς συνηθείας, ομιλούμεν την αυτήν γλώσσαν, έχομεν τας αυτάς φυσικάς κακίας και αρετάς. Τι λοιπόν χωρίζει ημάς και είμεθα τόσον αδιάλλακτοι; Η θρησκεία; Όχι. Η μεν Χριστιανική θρησκεία διδάσκει τους οπαδούς της να αγαπώσι πάντα άνθρωπον, ανεξαρτήτως θρησκεύματος, ως εαυτούς. Η δε Μωαμεθανική θρησκεία επιβάλλει εις τους οπαδούς της μίσος και εχθρότητα κατά των απίστων μόνον, ήτοι των μη πιστευόντων εις ένα Θεόν- αλλʼ και οι Χριστιανοί έχουσιν άρθρον πίστεως, την πίστιν εις ένα Θεόν, και ο Μωάμεθ, καθʼ α και εν τω Κορανίω αναγράφεται, και εκ της ιστορίας γινώσκεται, ηγάπα τους Χριστιανούς, και δια διατάξεων ιδιαιτέρων εξησφάλισε τους κληρικούς αυτών.
Δεν είνε λοιπόν αιτία του μεταξύ ημών μίσους η θρησκεία, αλλʼ αιτία του μίσους τούτου είνε, αι εισηγήσεις εκείνων, οι οποίοι εξηνάγκασαν τους πατέρας ημών να χωρισθώσι, κατώρθωσαν να πείσωσι τους πατέρας υμών και υμάς να λησμονήσητε, όχι μόνον την θρησκείαν από την οποίαν εχωρίσθησαν, αλλά και την καταγωγήν αυτών και την πατρίδα αυτών, και κατώρθωσαν να πείσωσιν αυτούς, ότι ουδέν είχον πλέον κοινόν προς τους Χριστιανούς. Μετέθηκαν το κέντρον της αγάπης αυτών άλλοσε. Και μετέβαλον τόσον πολύ τα αισθήματα αυτών, ώστε ελησμόνησαν ότι ήσαν απόγονοι των κατακτηθέντων, και συνεταύτισαν εαυτούς προς του κατακτητάς.
Ούτως εγένετο η ανατροπή των αισθημάτων, και οι αδελφοί εγένοντο αδιάλλακτοι εχθροί. Αγώνες επηκολούθησαν φοβεροί, καταστροφή υλική, καταστροφή ηθική, διηνεκής πόλεμος, άγριος και βάρβαρος, βίος αβίωτος.
Την αγριότητα του μίσους ενίσχυσε και η αμάθεια. Ευτυχώς και παρʼ υμίν, ως και παρʼ ημίν, η γνώσις επήλθε, και η μόρφωσις εξημέρωσε τα ήθη των περισσοτέρων. Είνε λοιπόν ανάγκη να ανανήψωμεν. Είνε ανάγκη να εννοήσωμεν πάντες, και όσοι έχομεν μόρφωσιν και όσοι δεν έχομεν, ότι Χριστιανοί και Μωαμεθανοί, όσοι είμεθα συνδεδεμένοι προς την νήσον ταύτην, είμεθα Κρήτες, ανήκοντες εις μίαν και την αυτήν φυλήν, τέκνα μιας και της αυτής κοινής πατρίδος, και ότι επομένως καιρός είναι πλέον να είπωμεν εις τους ξένους, οι οποίοι διδάσκουσι τα μίση και την εχθροπάθειαν - διότι αν και ομόθρησκοι δεν είναι της αυτής με ημάς φυλής-, (σ.σ.: με την αναφορά του ομοθρήσκου προφανώς εννοεί, για τους μεν μουσουλμάνους την Τουρκία, για τους δε χριστιανούς τις μεγάλες δυνάμεις της Ευρώπης) «εδοκιμάσαμεν τα αγαθά των συμβουλών σας, ο καρπός των ήτο και είνε η καταστροφή, άφετε ημάς να ζήσωμεν του λοιπού μετά των Χριστιανών, ως Κρήτες, ως αδελφοί μετʼ αδελφών. Είπετε εις αυτούς, η θρησκεία ημών εν τη συμβιώσει ταύτη δεν θα βλαβή. Επομένως ο υπάρχων μεταξύ υμών των ξένων και αλλοφύλων Μωαμεθανών, και ημών των Κρητών μωαμεθανών σύνδεσμος, δεν θα αλλοιωθή. Είμεθα πρόθυμοι, ως μωαμεθανοί, να υπερα- σπίσωμεν την θρησκείαν ημών κινδυνεύουσαν και να συναγωνισθώμεν προς τούτο με υμάς. Αλλά είμεθα Κρήτες, και ως Κρήτες θέλομεν να υπερασπίσωμεν τα δίκαια της πατρίδος ημών. Προς τούτο θα συνεργασθώμεν με εκείνους, οι οποίοι έχουσι με ημάς κοινήν πατρίδα».
Ναι αγαπητοί συμπατριώται Μωαμεθανοί, τους οποίους ως Χριστιανός εμφορούμενος εκ των διδαγμάτων της θρησκείας μου, αγαπώ ως εμέ εαυτόν. Ας συνέλθωμεν, ας αφήσωμεν τα πάθη και μίση, τα οποία ως γράφω ανωτέρω, δεν διδάσκουσιν ημάς αι θρησκείαι, αλλʼ εμβάλλουσιν εν ταις καρδίαις, των ξένων κατακτητών αι εισηγήσεις. Ας εγκολπωθώμεν οι πάντες, και οι Μωαμεθανοί Κρήτες και οι Χριστιανοί Κρήτες, την αγάπην της κοινής πατρίδος, και εις το νέον στάδιον εις το οποίον εισέρχεται η πατρίς ημών, ας συνεργασθώμεν ειλικρινώς, ας προσπαθήσωμεν διʼ αδελφικής αγάπης να ανορθώσωμεν τας καταστροφάς μισητού παρελθόντος, παρελθόντος το οποίον εθεμελιούτο επί ξένων και εχθρικών προς την κοινήν ημών πατρίδα εισηγήσεων.
Η Κρήτη έστω εν τω μέλλοντι, και διʼ υμάς τους Μωαμεθανούς συμπατριώτας, και διʼ ημάς τους Κρήτας Χριστιανούς ο μόνος σκοπός, πάσης κοινής ημών ενεργείας. Μη φοβίζη υμάς του Ηγεμόνος το πρόσωπον. Τουʼ ναντίον, τούτο πρέπει να ενθαρρύνη υμάς εις την μετά των Χριστιανών συμπατριωτών υμών αδελφικήν συμβίωσιν. Ουδείς Χριστιανός θα θελήση να αντιπράξη εις τον Ηγεμόνα του. Κι ο Ηγεμών ημών σκοπόν του βίου του θα έχη, την ευτυχίαν των υπηκόων του Κρητών ανεξαρτήτως θρησκεύματος.
Συμπατριώται, ας εννοήσωμεν πάντες ότι είμεθα Κρήτες και θα γίνωμεν αδελφοί. Ενστερνίσθητε την αγάπην της κοινής ημών πατρίδος, και τότε διαβεβαιώ υμάς εγώ ο Χριστιανός Επίσκοπος, ότι μετά των λοιπών συναδέλφων μου και των λοιπών Χριστιανών, διαβεβαιώ λέγω υμάς, ότι θα εργασθώμεν δια παντός του βίου ημών, με όλας τας δυνάμεις της ψυχής και του νοός ημών, ίνα καταστήσωμεν, εφʼ όσον εξαρτάται εξ ημών, τον σύνδεσμον της αγάπης αδιάρρηκτον. Και θα αποβή ο σύνδεσμος ούτος αδιάρρηκτος, διότι θα επέλθη δια της κοινής αγαπωμένης πατρίδος, κοινότης συμφερόντων και κοινότης ενεργείας. Και ο Θεός θα ευλογή το κοινόν έργον ημών. Και η πατρίς ημών, η οποία δια των παθών ημών μετεβάλλετο εν τω παρελθόντι εις πεδίον αγριότητος και θηριωδίας, θα μεταβληθή ήδη, δια της κοινής εργασίας και αμοιβαίας αγάπης, εις πεδίον πολιτισμού. Και εκεί όπου δια του μίσους εχύθη αίμα εμφυλίου σπαραγμού, θα βλαστήση δια της αμοιβαίας αγάπης η ελευθερία, ήτοι ο πολιτισμός.
Αδελφοί συμπατριώται Μωαμεθανοί! Ο Θεός τον οποίον ημείς οι Χριστιανοί λατρεύομεν, είνε Θεός της ειρήνης, της αγάπης, και εάν προς στιγμήν, πιεζόμενοι, ελησμονήσαμεν τας εντολάς αυτού, ταχέως πάλιν θʼ αναπολήσωμεν αυτάς εν τη μνήμη και τη ζωή ημών υπό τον Ηγεμόνα, τον οποίον ο Θεός, και όχι οι άνθρωποι, θα μας δώση. Και εάν υμείς έχοντες υπʼ όψει πάντα τα ανωτέρω τείνητε προς ημάς την χείρα, ημείς θα έχωμεν ανοικτάς τας αγκάλας, ίνα εναγκαλισθώμεν υμάς, και ούτω ενηγκαλισμένοι, με τους ιδίους κοινούς παλμούς καρδιών, οδηγούμενοι υπό του Ηγεμόνος ημών, θα βαδίσωμεν εν τη οδώ της προόδου, ήτις είνε η μόνη ευδαιμονία των λαών.
Εν ιερά Μονή Αρκαδίω
τη 9 Μαΐου 1898
Ο εκ καρδίας ποθών
την συνένωσιν ταύτην
Μωαμεθανών Κρητών
και Χριστιανών Κρητών
επ΄ αγαθώ της κοινής πατρίδος
Ρεθύμνης και Αυλοποτάμου
Διονύσιος».
